ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جازانى وتەۋ جاعدايى قالاي؟
«تۇرمە» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە نەبىر ادامنىڭ جانى تۇرشىگەتىنى راس. بىراق ەشكىم دە «تەمىر تورعا قامالايىنشى» دەپ قىلمىس جاسامايتىندىعى انىق. الايدا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ جاتقاندار جانە از ەمەس. ويتكەنى, قانشالىقتى قىلمىستى ىزگىلەندىرۋ قولعا الىنسا دا, سوتتالىپ جاتقاندار تاعى كوپ.
تۇرمە تۇيتكىلدەرى
سوعان وراي تەمىر تورعا قامالعاندار پروبلەماسى, ولاردى ۇستاۋ, ەڭبەكپەن تۇزەۋ شارالارى, بوستاندىققا شىققان سوڭ ومىرگە قايتا بەيىمدەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, ولاردىڭ ءتارتىبىن باقىلاۋ جانە ت.ب. تولىپ جاتقان ماسەلەلەر كوپشىلىكتى الاڭداتپاي قويمايدى. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا وسى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە نە تىندىرىلىپ جاتىر, تەمىر تورداعىلار نەلىكتەن نارازىلىق تانىتادى, ۇستاۋ جاعدايلارى قالاي, قانداي دەگەن سەكىلدى سۇراقتار قوعامداعى تۇيتكىلدەر مەن كەلەڭسىزدىكتەرگە بەيجاي قاراي المايتىن ادامداردى تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەندەي, ءبىر سەبەپ بولماسا, ەشكىم دە تەكتەن-تەككە زاڭسىزدىق ورىن الدى دەپ اتتان سالمايتىنى انىق. ەندەشە, اينالاسى بەرىك تە, ءزاۋلىم دۋالمەن قورشالىپ, ونىڭ ءۇستى مىڭ دوڭگەلەنە بۇرالعان تىكەنەك سىمدارمەن كومكەرىلىپ, ۇشار باسىنا قاراساڭ باس كيىمىڭ جەرگە تۇسەردەي تۇرعىزىلعان باقىلاۋ مۇنارالارى سامساپ, الدىنا ادامدار امالسىزدان باراتىن تەرەزەلەرى تار, ياكي جوقتىڭ قاسى كورىنگەن ءتۇسى سۇرعىلت تا سۋىق عيماراتتار نە سىر شەرتەدى؟ مىنا ءۇلكەن ومىردە ادامداردىڭ قۇقى تاپتالىپ جاتقاندا, انا سىرتىنان تىرشىلىك نىشانى سەزىلمەيتىن بىتەۋ تاس قابىرعالاردىڭ ءىشىندە ادام قۇقى ساقتالۋى مۇمكىن بە دەرسىز.
مىنە, وسىعان وراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە زاڭگەرلەردىڭ ءوزى ادامنىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسى ايرىقشا الاڭداتاتىنى راس دەيدى. نەلىكتەن؟ بۇعان, ارينە, كىمدە-كىم ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن ناقتى جاۋاپ قايتارا المايتىنى تاعى بەلگىلى. ويتكەنى, پروبلەما كوپ. ارىگە تەرەڭدەمەي, سونىڭ بەر جاعىن ايتار بولساق, ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرى الدى وتكەن عاسىردىڭ 30, سوڭى 70-ءشى جىلدارى سالىنعان عيماراتتار. ولاردا سوتتالعانداردى قاماپ ۇستايتىن بولمەلەر 50-60 ادامعا ارنالعان. ءتىپتى, بىرەۋلەرىندە ودان دا كوپ. وسى ورايدا كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز: ءبىر بولمەدە 60 ادامنىڭ بىرنەشە جىل بىرگە تاماق ءىشىپ, ءبىر دارەتحانا ورنىنا بارىپ, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى ەكى قاتار ورناتىلعان توسەكتەرگە جاتىپ, تۇرۋ, ياعني بىرنەشە جىل ءومىردى بىرگە وتكىزۋ قالاي بولماق؟ بىرەۋگە بۇل ۇنايدى, بىرەۋگە ۇنامايدى, ەكىنشى بىرەۋ شىدايدى, بىرەۋ شىدامايدى ت.ب. دەگەندەي, امال قايسى: سوتتالعان قالاسىن, قالاماسىن جاعدايى جوق جاعدايدا قىلمىسىنا ساي جازاسىن تارتادى. ارينە, كىمنىڭ قىلمىسى قانداي, ول جالامەن شاتىلعان با, شىن قاندىقول قىلمىسكەر مە, دۇرىس, بۇرىس سوتتالدى ما, ول ءالى باسقا اڭگىمە. اڭگىمە, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار اراسىندا قۇقى بۇزىلىپ سوتتالعاندار بولسا, تەمىر تور ىشىندە دە ادامي قۇقى قالاي ساقتالۋدا دەگەن ماسەلە.
ءيا, سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك كەزەڭنەن مۇرا بولىپ قالعان كوپتەگەن ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونيالارى كسرو-نىڭ جازالاۋ ساياساتىنا ساي كۇشتەپ جەر اۋدارۋ, تىڭ جەرلەردى يگەرۋ سەكىلدى ماقساتتارىنا پايدالانىلعانى بەلگىلى. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كسرو-دا 700 مىڭ سوتتالعان تۇرمەدە وتىرسا, سونىڭ 100 مىڭى نەمەسە ءار جەتىنشىسى – قازاقستانداعى كولونيالاردا ۇستالعان ەكەن. دەمەك, سوندا 2000 جىلعا دەيىن كولونيالارعا ءبىرىنشى رەت ءتۇسكەن 450 مىڭ ادامنىڭ ءار 35-ءشىسى قازاقستاندىق بولعان, ءار 18-ءشى 18-50 جاس ارالىعىنداعىلار, ءار 9-شى ەر ادام ءبىر بۋىننان بولعان كورىنەدى. سوندا ءار 9-شى وتباسىندا ءبىر سوتتالعان ادام بار دەگەن ءسوز. جانە بۇعان ۇستاۋ جاعدايى تۇرمەدەگىدەن ءبىر كەم ەمەس باسقا دا جازالاۋ مەن ەڭبەكپەن ەمدەۋ پروفيلاكتورياسىنان وتكەن ون مىڭداعان ادامداردى قوسساڭىز, ناعىز بوياماسىز تىرلىكتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الاسىز.
ال بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي, ەلىمىزدەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ كوبى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى سالىنعان عيماراتتار دەدىك. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي 56 تۇزەۋ مەكەمەسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى. بۇل سوزىمىزگە كەيبىرەۋلەر سەنىمسىزدىك تانىتۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان ناقتى دالەل مەن دايەك كەلتىرە جازعاندى ءجون كوردىك. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىنداعى دولينكا سەلوسىنداعى اك-159/7 مەكەمەسى وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 1937 جىلى سالىنعان. سوندا بايقاساڭىز, بۇل عيماراتقا اناۋ-مىناۋ ەمەس, تابانى كۇرەكتەي 78 جىل بولىپتى. سول سياقتى وسى وبلىستاعى اك-159/18 ءتۇزەۋ مەكەمەسى 1940 جىلى سالىنعان (75 جىل). ال پاۆلودار قالاسىندا اپ-162/4 مەكەمەسى 1957 جىلى سالىنعان (58 جىل). ءارينە, وتكەن عاسىردىڭ اتالعان جىلدارىندا بۇل تۇزەۋ مەكەمەلەرى ارناۋلى زاۋىتتارعا قول كۇشى قاجەت بولعاندىقتان تۇرعىزىلعان عوي. مۇنداي مەكەمەلەردىڭ باستى ماقساتى – ءىرى ءوندىرىستىك بازا قۇرۋ بولىپ تابىلاتىن. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ ءبارى ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونيالارى (ەتك) دەپ اتالدى.
گۋلاگ, كارلاگ جانە ...
گۋلاگ, قارلاگ دەگەندەردى اعا ۇرپاق وكىلدەرى ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ونىڭ قاسىرەتى وڭايلىقپەن ۇمىتىلا دا قويماس. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ەڭبەك قولى قاجەت دەگەن جەلەۋمەن قاراعاندىدان 45 شاقىرىم جەردەگى دولينكا سەلوسىندا سوتتالعاندار لاگەرى پايدا بولدى. وسىلايشا 1931 جىلى 19 جەلتوقساندا ۇيىمداستىرىلعان گۋلاگ ءىرى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ ءبىرى (1930-1959) كارلاگ بولىپ تابىلادى. شىعىستان باتىسقا 200 شاقىرىم شاماسىندا, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 300 شاقىرىم القاپتى العان لاگەر اۋماعى 1 780 650 گا قۇراعان ەكەن.
ەڭبەكپەن تۇزەۋ دەگەندى ايدار ەتىپ الىپ, ءىستى بولعاندى دا, بولماعاندى دا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەسىرلى ساياساتى ناتيجەسىندە تەمىر تورعا توپىرلاتىپ توعىتۋ ول كەزدە ناۋقان بولعان سەكىلدى. ارينە, ونىڭ دا كوپتەگەن سەبەپتەرى بولعانى ءسوزسىز. ال سول كەزدە كارلاگتى قۇرۋدىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى ورتالىق قازاقستاننىڭ قاراعاندى كومىر باسسەينى, جەزقازعان جانە بالقاش مىس قورىتاتىن كومبيناتىن, كومىر-مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا ءىرى ازىق-ت ۇلىك جانە وندىرىستىك بازاسىن قۇرۋ بولىپ تابىلاتىن, دەيدى قاج كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات قازبەك ۇلى.
كوز كورگەن بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, سول كەزەڭدەگى كەز كەلگەن كولونيانى ارناۋلى زاۋىت دەپ اتاۋعا بولاتىن, وندا سوتتالعاندار ءۇش اۋىسىممەن تاۋلىك بويى جۇمىس ءىستەگەن. بىرنەشە ادام تۇراتىن عيماراتتار باراقتار دەپ اتالدى. سول باراقتاردا تۇرىپ جاتقان 100-150 ادامنان جاساقتار قۇرىلدى. جۇمىسقا سوتتالعاندار جاساقتار بويىنشا شىقتى, ياعني ءار جاساق ءبىر اۋىسىمعا ءتۇسىپ وتىردى. دەگەنمەن, ولار باس-كوز دەپ كەز كەلگەن جۇمىستى ىستەي بەرگەن جوق. ولاردىڭ قىزمەتى جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرىلدى. ءماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى بويىنشا ءار كولونيانىڭ مەملەكەتتىك جوسپارى جاسالدى. سوعان ساي ءبىر ناقتى مىسال, 1989 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كسرو ءىىم گۋيتۋ جالپى ءونىم بويىنشا 5-ورىندى يەلەنگەن كورىنەدى.
ءتىپتى, ونى ايتاسىز سول كسرو ءىىم گۋيتۋ جانىندا ەتك جوبالاۋ جانە قۇرىلىس سالۋمەن اينالىسقان ارناۋلى جوبالىق ينستيتۋت جۇمىس ىستەگەن كورىنەدى. جوعارىدا اتالعان كولونيالاردىڭ ءبىرقاتارىندا سوتتالعاندار 100-150 ادامعا قاراستىرىلعان جاتىن ءبولمەلەردە ۇستالىندى. الايدا, ولاردىڭ ءبارى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرى دەپ اتالعانى بەلگىلى. ال قازاقستاندا جالعىز تۇرمە قوستاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق قالاسىندا (ۋك-161/12) جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
دەگەنمەن, سوتتالعان ادام جابايى تۇزەۋ مەكەمەسىندە نەعۇرلىم ۇزاق وتىرعان سايىن, ول سوعۇرلىم بۇزىلا تۇسەدى ەكەن. الەۋمەتتىك بايلانىستار ءۇزىلىپ, شاڭىراق شايقالىپ, قۇلايدى. بۇرىنعى ومىرلىك يكەمدىلىك پەن تۇسىنىكتەردەن ايىرىلىپ, «جاتىپىشەر ارامتاماقتىق» قالىپتاسادى. اقىرىندا جۇمىسسىزدار سانى ودان ءارى ارتىپ, تۇراقتى مەكەنجايى جوقتار كوبەيە تۇسەدى. بۇل ءتۇرلى قىلمىستىڭ ورشۋىنە قايتادان سەبەپ ەمەس پە؟ ال بۇدان ەلگە قانداي پايدا بار؟ پايدا جوق, كەرىسىنشە سوڭعى ون جىلدا پەنيتەنتسيارلىق جۇيە شىعىنى وسە ءتۇستى. ءسويتىپ, ادامدى تۇزەيدى دەگەن تۇزەۋ مەكەمەڭىز قىلمىستىڭ «فابريكاسى» اتانىپ, قوعامعا دا تامىرىن جايىپ, تىرناعىن باتىرا باستادى.
الايدا, ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. زامان وزگەرمەي جانە تۇرمايدى. ماڭگىلىككە تۇراقتالىپ قاتىپ قالعان جۇيە جوق. قاھارلى قىستان كەيىن جاڭا جىلى لەپ سوعىپ, جايدارلى جاز باستالادى. سول ايتقانداي ەگەمەندىگىمىزدى قولعا الىپ, تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەندە, ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە ادامداردىڭ قۇقىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ءسويتىپ, كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇنىڭ اسەرى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ءتۇڭىلىپ جاتقان تالاي سوتتالعانداردىڭ كوكىرەگىنە ءومىر ءسۇرۋدىڭ اق ساۋلەسىن تۇسىرگەندەي بولدى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, شىن مانىندە ادامنىڭ قۇقى ساقتالاتىندىعىنا ءۇمىت وتى جاندى. وسىعان بايلانىستى 2003 جىلى قاج كوميتەتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي سوتتالعانداردى جاساقتىق-باراقتىق ۇستاۋدان كامەرالىق ۇستاۋعا وتكىزۋگە باستاماشىلىق ەتتى. ال قازىرگى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردى ءبىر كامەرادا 1-2 ادامنان عانا ۇستاۋ قاراستىرىلعان.
ىزگىلەندىرۋ – ىزگىلىكتى ءىس
ءسويتىپ, قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ اياسىندا سوتتالعاندار دا ادام دەگەن ىزگى نيەتپەن جاپپاي جۇرگىزىلگەن ۇردىستە بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارۋا جۇزەگە استى. 2003 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكادا كامەرالىق ۇستاۋمەن 8 تۇزەۋ مەكەمەسى قايتا قۇرىلدى: تاراز قالاسى توتەنشە قاۋىپسىز جد-158/7 مەكەمەسى (ەرەكشە رەجىم), شىمكەنت قالاسى يچ-167/4 ايەلدەر مەكەمەسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى وۆ-156/21 ايەلدەر كولونياسى, قوستاناي وبلىسى جەتىقارا قالاسىنداعى ەرەكشە رەجىمدەگى ۋك-161/3 مەكەمەسى, الماتى قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى, ياعني قاتاڭ رەجىمدى لا-155/12 مەكەمەسى, جەزقازعان قالاسىنداعى ءارتۇرلى رەجىمدەگى تۇزەۋ اك-155/25 مەكەمەسى, قىزىلوردا قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى, ياعني قاتاڭ رەجىمدى زك-169/5 مەكەمەسى, ورال قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى قاتاڭ رەجىمدەگى رۋ-170/3 مەكەمەسى.
وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەسكەن سوڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دە الەمدەگى بارلىق ءىزگىلىكتى ىستەردەن قول ۇزبەۋى ءتيىس. سوعان ساي مەملەكەتتىك ءار سالا ۇلگىلى ءۇردىستەن تىس قالىپ جاتقان جوق. ولاردىڭ ەسەبى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرىن ەسەپكە العاندا, سوتتالعانداردى كامەرالىق ءۇي-جايدا ۇستاۋعا كوشۋ ءۇشىن ءار وبلىستا جاڭا تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋ ءتيىمدى. بۇل وڭاي شارۋا بولماسا دا ونى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سول ءۇشىن 2013 جىلى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي 5 كليماتتىق ءوڭىر بويىنشا «1500 ورىنعا ارنالعان مامانداندىرىلعان تۇزەۋ مەكەمەسى» قۇرىلىسىنىڭ ۇلگى-جوباسى ازىرلەندى. جوبا بويىنشا سوتتالعانداردى ءبىر جانە ەكى ورىندىق كامەرالىق ءۇي-جايلاردا ۇستاۋ قاراستىرىلدى. ونى ايتاسىز, سوتتالعاندار اراسىندا مۇگەدەك جانداردىڭ بولاتىنى بار عوي. ولاردىڭ جاعدايىن ەسكەرمەسە قانداي ىزگى نيەتتىلىك ورناماق. دەمەك, قىلمىس جاساسا دا, ول ادام دەگەندەي, كەز كەلگەن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاننىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ مۇگەدەكتىككە ۇشىراماسىنا كەم كەپىل. سوندىقتان دا مۇگەدەكتەردى ۇستاۋعا ارنالعان تالاپتار ەسكەرىلگەن, ولارعا ءار رەجىمدى بلوكتاردا ارناۋلى كامەرالىق ءۇي-جايلار جابدىقتالعان.
بۇل تۋراسىندا قاج كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات كەشۋباەۆ تا تاڭدانىسىن جاسىرماي: «ال شىنىن ايتقاندا جوبا امبەباپ بولىپ تابىلادى, ءار عيمارات باسقاسىنان مۇلدە بولەك. ءبىز قۇرىلىس بارىسىندا قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى 500 ورىندىق, سونداي-اق 700, 1000, 1500 ورىندى وسىنداي تۇزەۋ مەكەمەلەرىن تۇرعىزا الامىز», دەيدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارىنە قارجى قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە مىنا كەڭ دۇنيەدەگى تارتىپكە مويىنۇسىناتىن ادامدار اراسىنداعى قول-اياعى بالعاداي جاندارعا قىزمەت تابىلماي قىسقارىپ جاتقاندا, ىشەر اس, كيەر كيىم قىمباتقا اينالعان شاقتا ادامعا, قوعامعا قارسى قىلمىس جاساعانداردى سونشاما اسپەتتەۋدىڭ قاجەتى نە دەپ ويلايتىندار دا تابىلارى حاق. سولايى سولاي عوي, بىراق جاڭا مەكەمەلەر قۇرىلىسى جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك-جەكەشەلەندىرۋ ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلماق. كەيىن بۇل مەكەمەلەردىڭ قازىرگى بيلىكتە وتىرعانداردىڭ وزىنە دە بىرۋاقىت يگىلىگى ءتيىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن عوي. كىم بىلەدى؟
ال كەيبىرەۋلەردىڭ مۇنداي ورىنداردى سالۋدىڭ قاجەتى قانشا دەپ ايتاتىنى راس. ويتكەنى, ماسەلەن حالىقارالىق ءتاجىريبە كورسەتكەندەي, بارلىق الەمدە قىلمىستىق جازانى ورىنداۋ, اسىرەسە باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى ۇستاۋ مەملەكەتكە ايتارلىقتاي قىمباتقا تۇسەدى. ءوز كەزەگىندە تۇرمەلەر قۇرىلىسى دا ارزان ەمەس. وسىعان بايلانىستى, كوپتەگەن مەملەكەتتەردە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن, سونىمەن قاتار ونى پايدالانۋدا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا جەكەمەنشىك بيزنەستىڭ قاراجاتى تارتىلادى.
وركەنيەتتىلىك ءورىسى كەڭ
تۇرمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇرىن ءدال قازىرگىدەي سوتتالعان جاندارعا جىلى قاراۋ بولماعان كورىنەدى. ونىڭ ءبارى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇرمە رەفورماسىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ال ونىڭ نەگىزى قىلمىسقا قارسى قۇقىقتىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىدان باستاپ-اق, قاج جۇيەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ىسكە اسىپ جاتىر. قازىر بۇعان ەشكىم تاڭ قالمايدى. ويتكەنى, و باستا ءبارى وسىلاي بولۋعا ءتيىس ەدى. ادامنىڭ جاي-كۇيىن ويلاعان قوعام ءوز وزىنە قاستاندىق جاسامايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى, قانداي قوعام بولماسىن ءوزىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ اقىر سوڭى كۇلدىبادام دۇنيەگە اينالىپ, زامانىنىڭ ازىپ-توزۋىنا ۇشىراماس ءۇشىن ەلىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن قۇقىقتىق ءوسىپ-ءونۋىن دە قولدايتىنى ءسوزسىز. ەندەشە بۇل تۇرعىدا جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەسپۋبليكامىزداعى قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ىزگىلەندىرۋ پرينتسيپى ومىرشەڭدىگىن ايقىن كورسەتە باستادى.
وسىلايشا حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, ءمجا ەكى ءتۇرى قولدانىلادى: جەكەمەنشىك تۇرمەلەر (اقش, ۇلىبريتانيا) جانە كونتسەسسيا (فرانتسيا, برازيليا). جەكەمەنشىك تۇرمەلەر جاعدايىندا اقش جانە ۇلىبريتانيا – جازانى ورىنداۋداعى باسشىلىق جاساۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جاعى تولىقتاي ينۆەستورمەن جۇزەگە اسىرىلادى. فرانتسيا مەن برازيليادا كونتسەسسيا جاعدايىندا جازانى ورىنداۋ قاۋىپسىزدىك جانە كۇزەت جاۋاپكەرشىلىگى مەملەكەتكە جۇكتەلەدى, ال جەكە سەكتور قۇرىلىستىڭ جابدىقتالۋىن جانە تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ پايدالانۋىن جۇزەگە اسىرادى.
الەمدىك تاجىريبەدە سوتتالعانداردى ارالاس ۇستاۋ ءتۇرى, ياعني ءبىر تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە, تەرگەۋ-قاماۋىنداعىلاردى جانە رەجىمدەرى ءارتۇرلى سوتتالعانداردى ءبىر-بىرىنەن بولەك ۇستاۋ ەسكەرىلگەن. مىسالى, نورۆەگيادا ءبىر مەكەمەدە سوتتالعاندار 14 كۇننەن جانە 21 كۇنگە دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمدەرىمەن ۇستالىنۋى مۇمكىن. مىنە, وسى ورايدا قازاقستاننىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ءۇشىن فرانتسيانىڭ تاجىريبەسى لايىقتى بولىپ تابىلادى.
بۇل ءۇشىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگىنىڭ كەلەسى ۇلگىسى تاڭدالدى: build-transfer-operate (ۆتو) – ياعني, قۇرىلىس-تاپسىرۋ-پايدالانۋ. مۇندا اتالعان «قۇرىلىس» – كەلىسىمشارتقا سايكەس كونتسەسسيونەر ءوز ەسەبىنەن تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرادى. «تاپسىرۋ» – قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن كونتسەسسيونەر نىساندى مەملەكەتكە تولىق تاپسىرادى. «پايدالانۋ» – مەملەكەت تولىقتاي قىلمىستىق جازانى ورىنداۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىرادى, ياعني سوتتالعانداردى قاداعالاۋ جانە پەريمەترى بويىنشا تۇزەۋ مەكەمەسىن كۇزەتۋ. كەلىسىمشارتقا سايكەس كونتسەسسيونەر كەزەڭ-كەزەڭمەن ينۆەستيتسيالىق شىعىندارىن وتەيدى, كونتسەسسيانىڭ كەلىسىمشارتىنىڭ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن وندىرىستىك-شارۋاشىلىق نىسانىنداعى قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى.
ال مۇنداي جاعدايدا جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ پايداسى قىرۋار كورىنەدى. الدىمەن قاۋىپسىز كەپىلدى جوبا; جاڭا تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ نەگىزىندە باسەكەلى ونىمدەر ءوندىرۋ; جاڭا وندىرىستىك الاڭدارىن قۇرۋ; ءوندىرىستىك الاڭدارىن جالعا ۇسىنعانى ءۇشىن تولەم الۋ; وندىرىلەتىن ونىمگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس (كەلىسىمشارت شەڭبەرىندە زاتتار جانە توسەك-ورىن م ۇلىگىن, ارنايى كيىمدەر جانە ت.ب. جەتكىزىلۋى). بۇعان ەندى مەملەكەت پايداسىن قوسۋ قاجەت, ول: بيۋدجەت جۇكتەمەسىن ۋاقىتقا ساي ءبولۋ; سوتتالعانداردى ۇستاۋ جاعدايىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلتىرۋ; سوتتالعاننىڭ كىرىسىن قالىپتاستىرۋ; بيزنەستىڭ جاڭا ءتۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋى جانە جەكەمەنشىك كاپيتالىن پايدالانۋ ءۇشىن جاڭا ءورىس ەنگىزۋ.
وسىلايشا مۇنىڭ ءبارىن ەسەپتەي كەلگەندە, ياعني 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قاج كوميتەتى ءمجا شەڭبەرىندە «مامانداندىرىلعان تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ» مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوباسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىسىنا ەكونوميكالىق قورىتىندى الۋعا قول جەتكىزدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن «بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن جانە كونتسەسسيالىق جوبالاردىڭ كونكۋرستىق قۇجاتتامالارىن ازىرلەۋ نەمەسە تۇزەتۋ, سونداي-اق قاجەتتى ساراپتامالار جۇرگىزۋ, كونتسەسسيالىق جوبالارىن كونسۋلتاتيۆتىك سۇيەمەلدەۋ كونتسەسسيالىق جوبالاردىڭ تىزبەسىنە «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1500 ورىنعا ارنالعان تۇزەۋ مەكەمەسىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ (شىمكەنت قالاسى)» كونتسەسسيالىق جوباسى ەنگىزىلگەن جانە كونتسەسسيالىق جوبالاردى كەڭەستىك سۇيەمەلدەۋگە (كونكۋرستىق وتىنىمدەردى باعالاۋ, كونتسەسسيا كەلىسىمشارتىنىڭ جوباسى, كونكۋرستىق قۇجاتتامالار, كونتسەسسيالىق ۇسىنىستى وڭدەۋ) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنگەن.
قاج كوميتەتى «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1500 ورىنعا ارنالعان قىلمىستىق-اتقارۋ (پەنيتەنتسيارلىق) جۇيەسى مەكەمەسىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ» كونتسەسسيالىق جوباسىن كونسۋلتاتيۆتىك سۇيەمەلدەۋ بويىنشا «مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىن سۇيەمەلدەۋ ورتالىعى» جشس-مەن كەلىسىمشارت جاسادى. 2016 جىلعى 20-21 قاڭتاردا ءمجا شەڭبەرىندەگى بەرىلگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ باسشىلىعىمەن ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا قاج دەپارتامەنتىنىڭ «ءمجا جسو» جشس-ءنىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسكەن كەزدەسۋلەرى بولىپ ءوتتى.
قوعامنىڭ دا تۇسىنىگى قاجەت
ءيا, ءومىر قاتال. سوندىقتان دا «ءومىر دەگەنىمىز – كۇرەس», دەپ م.گوركي ايتقانداي, تاعدىر جازعان جاقسىلىقتارعا جەتۋ ءۇشىن جەكە ادامعا دا, قوعامعا دا كۇرەسە ءبىلۋ كەرەك. جاقسىلىقتىڭ جولى الىس دەيدى, ال جاماندىق قارىس قادام عانا. دەمەك, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋ زاڭعا قاراما-قايشىلىق تۋدىرادى. ال زاڭدى بۇزۋ – قىلمىسكەر اتانۋ دەگەن ءسوز. قاراپايىم وسى قاعيدانى تۇسىنگەن جان ءوزىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتىنىڭ قايدا اپارىپ سوقتىراتىنىن دا بىلۋگە ءتيىس. اگاراكي, وسىنىڭ ءبارىن تۇسىنە وتىرىپ ادام تارتىپتەن اتتاپ, زاڭدى بۇزسا, ونىڭ سانالى تۇردە قىلمىسقا بارعانى دەگەن ءسوز.
بىراق, ومىردە ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيتىنى بار عوي. بىرەۋ قىلمىستى سانالى تۇردە جاساسا, ەكىنشى بىرەۋ تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, ابايسىزدا اياعىن شالىس باسىپ جاتادى. وندايلاردى دا ناعىز باسكەسەر قاندى بالاق قىلمىسكەرلەرمەن قاتار قويىپ, قاماپ قويسا, الگى جاننىڭ ارعى ءومىرى نە بولارىن كىم بىلەدى؟ نەمەسە, ءتىپتى, باسىندا قىلمىس جاساپ, ونان سوڭ تۇرمە قابىرعاسىندا ءوز كىناسىن, قاتەلىگىن, ايىبىن ناقتى ءتۇسىنىپ, جان دۇنيەسىمەن مويىنداعان جان باسكەسەرلەر اراسىندا قالا بەرسە, ول بىرتە-بىرتە قانداي جانعا اينالماق؟! دەمەك, ەلدىڭ, قوعامنىڭ ادامنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ادامزات قىلمىسقا قارسى قۇقىقتىق جازانى ىزگىلەندىرۋدى ويلاماسا وزىنە ءوزى قاستاندىق جاساعانى بولىپ تابىلادى ەكەن. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان تۇرمە رەفورماسىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەندى بۇل جاڭالىقتاردى, جاڭا جوبالاردى, تىڭ ۇسىنىستاردى قالىڭ كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ, قوعامنىڭ پايداسىنا اتقارىلاتىن ىستەردىڭ يگىلىگىن ءتۇسىندىرۋدى دە قولعا العان ءجون دەيمىز. بۇل ماقساتتا دا بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپتى. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى رەتىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اينا-قاتەسىز جۇرگىزىلۋدە. بۇدان باسقا, ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ كوميتەتى ءمجا شەڭبەرىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ (34 قادام) مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى سۇيەمەلدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وبلىستىق اكىمدىكتەرمەن جۇمىستى بىرلەسە قولعا الىپ, سونىمەن قاتار قاج قىزمەتكەرلەرى تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
سونىمەن قاتار, 2015 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, بۇل ورايدا, شەتەل كومپانيالارىمەن بىرنەشە كەزدەسۋلەر (تۇساۋكەسەر) وتكىزگەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, سولاردىڭ ىشىندە «دورش حولدينگ گرۋپپ» نەمىس كومپانياسى, «ۆينسي كونستريۋكسون گران پروجە» فرانتسۋز كومپانياسى, «سينسين» (China Xinxing Corporation) قىتاي كورپوراتسياسى, «LLB Investment Limited» اعىلشىن كومپانياسى سياقتى شەتەل كومپانيالارى قازاقستاننىڭ كونتسەسسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەندىگىن جانە ءمجا شەڭبەرىندە كونتسەسسيونەردى ىرىكتەۋ بويىنشا كونكۋرسقا قاتىسا الاتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنداعى 34- قادام بولىپ مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك (جمس) سەرىكتەستىگىن دامىتۋ شەڭبەرىندە پەنيتەنتسيارلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلعان ەدى. سونىمەن قاتار, پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردى سالۋعا, ۇستاۋعا جانە باسقارۋعا جەكەمەنشىك سەكتوردى تارتۋ جونىندە ۇسىنىستاردى جاساۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. ەندەشە جوعارىدا ايتىلعانداردى سارالاي كەلگەندە مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جۇكتەگەن 34-ءشى قادامنىڭ ورىندالۋى ءسوزسىز كۇمانسىز ەكەندىگىن انىقتادىق. ەندى ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى جانە حالىقارالىق تالاپتارعا تولىق ساي كەلەتىن يگىلىكتى ءىستىڭ تولىققاندى جۇزەگە اساتىن كۇنى دە الىس ەمەس.
كەزىندە اباي اتامىز: «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەپ ايتقانداي, و زاماندا قانداي قىلمىس جاساسا دا تۇزەلمەگەن ادام بولماعان. ياعني, تۇرمە دە, تۇرمەدە «اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن» سوتتالعاندار دا بولعان جوق. مىنە, قازىر باتىس ەلدەرى ءجيى ايتاتىن ناعىز دەموكراتيا دەگەن سول ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ زامانىندا بولعان ەكەن. بىراق, قازىر زامان باسقا, ادام باسقا دەيمىز. ەندەشە سول زامانعا بار سالا دا ساي بولۋى كەرەك قوي. سونىڭ ءبىرى – تۇزەۋ مەكەمەلەرى. ونى جەتىلدىرۋ – ىزگىلىك قاعيداتتارىن جاقىنداتۋ. ونىڭ ناتيجەسى قوعامنىڭ بەرەكەسىنە اينالماق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».