يدەيا باستاماشىسى – حالىق

قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى ۇنقاتىسۋ الاڭدارىندا ەلدى جاڭعىرتۋ, ونىڭ دامۋ ۇلگىلەرى مەن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى ءجيى تالقىعا ءتۇ­سە­تىن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. سوعان قاراماستان, ولار ۇلت­تىق كوشباسشى تاقىرىبىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كەشە استانادا «نۇر وتان» حالىقتىق دەمو­كرا­تيالىق پارتياسىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن وتكەن «ۇلتتىق ليدەر فاكتورى جانە جاڭعىرتۋ ءۇردىسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا وسى ماسەلە جان-جاقتى ءسوز بولدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ءازىر­بايجاننىڭ, گەرمانيانىڭ, يتا­ليا­نىڭ, قازاقستاننىڭ, پول­شا­نىڭ, رەسەيدىڭ, اقش-تىڭ, ءتۇر­كيانىڭ, فرانتسيانىڭ عالىمدارى مەن ساراپشىلارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىندا تىركەلگەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەلدى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە جاڭ­عىرتۋ ۇردىستەرىن تالداپ, ۇلتتىق لي­دەر فەنومەنى ماسەلەسىن تالقىعا سالدى. سونىمەن قاتار, ولار قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنداعى تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى, سونداي-اق  الەمدىك قاۋىمداستىق­تى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ايرىقشا ءرولىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتاردىڭ ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى ەشقانداي كۇدىك تۋدىرمايدى. پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعما­تۋ­ليننىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ساراپشىلار ەلباسىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تۇراقتىلىق پەن ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى تا­ريحي رولىنە نازار اۋدارا وتى­رىپ, قازاقستان حالقىنىڭ باس­تا­ماسى ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇستانىمداردىڭ كورسەتكىشى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا حا­لىق­ارالىق ساراپشىلار رەفەرەن­دۋم­نىڭ كەڭ تارالعان دەمو­كرا­تيا­لىق ءۇردىس ەكەنىن باسا ايتىپ ءوتتى. ەڭ باستىسى, رەفەرەندۋم وتكىزۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى – حالىق. بۇل ازاماتتاردىڭ ەلباسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ ناقتى دالەلى بولىپ تابىلادى. *** سەنىمنىڭ جوعارى كورسەتكىشى «نۇر وتان» حدپ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسىنا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى با­قىتجان جۇماعۇلوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ر.ءمادينوۆ قاتىستى. جىل بويىنا اتقارىلعان جۇ­مىستار جونىندە بايانداما جاسا­عان «نۇر وتان» حدپ بقو في­ليالىنىڭ توراعاسى, وبلىس اكى­مى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ رەس­پۋبليكالىق يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋ رەيتينگىسىندە باتىس قازاقستان وبلىسى كوش­باس­شىلاردىڭ بەستىگىنە كىرەتىنىن الدىمەن اتاپ ءوتتى. وبلىستا بۇگىنگى تاڭدا ەلدى مەكەندەردىڭ 70%-دان استامى گازدان­دىرىل­عان. سونداي-اق مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 84%-ى بالاباقشاعا بارادى. رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت وسى وبلىستا «تۇرعىن ءۇي –جاس­تارعا» باعدارلاماسى جۇزەگە اسى­­رى­لىپ, 150-دەن استام جاس وت­باسىلار جاڭا پاتەرمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن بولاتىن. بۇل جوبانىڭ باس­تاماشىلارى – ورال­­دىق جاستار. جوباعا رەس­پۋب­ليكانىڭ باسقا وبلىستارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقا­نىن دا وبلىس اكىمى باسا ايتتى. وڭىردە سوعىسقا قاتىسۋشىلارعا, بالالار ۇيلەرىنىڭ تاربيەلەنۋ­شىلەرى مەن وزگە دە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى تۇرعىندارعا ار­نالعان 240 پاتەرلىك باسپانا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن اۋىزعا العاندا جىلدىق قۋاتى 7,5 مىڭ توننا بولاتىن وسىمدىك مايى زاۋىتىنىڭ سالىنىپ, جۇمىس جاساي باستاعانى الدى­مەن ايتىلا­دى. ۇلكەن زاماناۋي مال بوردا­قىلاۋ كەشەنى دە جا­قىندا ءوز جۇمىسىن باستادى. ءوڭىر­دە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­­دەرىن قايتا وڭدەيتىن, ساقتايتىن باسقا دا بىرنەشە كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باع­دارلاماسى اياسىندا وبلىسى­مىزدا جالپى قۇنى 90 ملرد. تەڭ­گەنى قۇرايتىن توعىز ءىرى ينۆەستي­تسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلعان. «نۇر وتان» حدپ بقو في­ليالى قوعامدىق قابىلداۋلاردى وتە جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزەتىن­دىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءوت­كەن جىلى قوعامدىق قابىل­داۋعا 3253 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. جىل باسىنان بەرى ازاماتتاردىڭ 700-دەن استام ءوتىنىشى وكىلەتتى ورگاندارعا قاراۋعا جولدانسا, سونىڭ ىشىندە 610-ى وڭ شەشىمىن تاۋىپتى. مۇنى قاراپايىم ادام­داردىڭ پارتياعا دەگەن سەنىمىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. بايانداماشى وبلىستىق ءبولىم­شەنىڭ الدا تۇرعان مىندەتتەرىنە توقتالعاندا «نۇر وتان» پار­تياسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىل­عان «قازاقستان-2020» جالپىۇلت­تىق دەموكراتيالىق كۇشتەرى كوا­ليتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى رە­فە­رەندۋمعا قولداۋ كورسەتۋ جۇمى­سىنا بەلسەندى قاتىسۋ قاجەتتىگىن باسا ايتىپ ءوتتى. جيىندا ءسوز العان  ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇ­ما­عۇلوۆ ەلباسى وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى باس­تامانى ەل تاريحىنداعى ما­ڭىزدى وقيعا دەپ اتادى. مينيستر سونداي-اق ءبىلىم-عىلىم سالاسىن­داعى وزەكتى ماسەلەلەرگە دە كەڭى­نەن توقتالدى. جيىن سوڭىندا پارتيانىڭ كەزەكتى XIII سەزىنە ۇسىنىلعان دەلەگاتتاردىڭ كانديداتۋرالارى ماقۇلداندى. بۇكىل اۋدان, اۋىل, قالاداعى پارتيا وكىلدەرى وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعالاپ, وبلىستىق فيليالدىڭ توراعاسى ەتىپ وبلىس اكىمى باقتىقوجا ءىز­مۇحامبەتوۆتى ءبىراۋىزدان قايتا سايلادى. تەمىر قۇسايىن, ورال. ەكونوميكا مەن ساياسات: تارازى باسى تەڭ «نۇر وتان» حدپ جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ Iح پارتيالىق ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇ­مىسىنا «نۇر وتان» حدپ ورتالىق اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى ق.اقساقالوۆ, كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى, وبلىس باسشىلارى, باستاۋىش پارتيا ۇيىمدارىنىڭ توراعالارى قاتىستى. جيىنعا سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى, جوعارى جانە ورتا كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنىڭ باس­شىلارى, ەتنوما­دە­ني بىرلەستىكتەر مەن  ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ توراعالارى, جاس­تار قو­عامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. كونفەرەنتسيادا وب­لىس اكىمى, فيليال توراعاسى قانات بوزىمباەۆ جەرگىلىكتى پارتيا ۇيى­مىنىڭ ەسەپتى كە­زەڭ ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى مەن الداعى مىندەتتەرى جايلى بايانداما جاسادى. سونداي-اق, باقى­لاۋ-تەك­سەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەپ­تەرى تىڭدالىپ, «نۇر وتان» حدپ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاما جو­باسى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ «الدىمەن ەكو­نو­مي­كا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن تاعى­لىم­دى ءسوزى بار. وبلىس باسشىسى­نىڭ بايان­داۋىنشا, ە­ل­با­سىنىڭ جول­­داۋىن­دا ايقىندال­عان تاپسىر­ما­لار­عا سايكەس وتكەن جىلى وڭىردە ونەر­كا­سىپتى دا­مىتۋ, ينۆەستيتسيا­لىق احۋال­دى جاق­سار­تۋ جانە بيزنەستى قول­داۋ بارى­سىن­دا كوپتەگەن جۇ­مىس­تار اتقا­رىل­عان. قولدانىل­عان شارا­لار­­دىڭ ارقا­سىندا ءوڭىر­دەگى ەكو­نوميكالىق-الەۋ­مەت­تىك جاع­­­داي دا­مىپ, ونەركاسىپ ءونىم­دەرىن ءوند­ىرۋ ۇل­عايا تۇسكەن. ونىڭ كولەمى بۇرناعى جىلمەن سا­لىستىرعاندا 14, 0%-عا ءوسىپ, 125,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرا­عان. ەلىمىزدىڭ ونەر­­كاسىپ-ساۋدا پالاتا­سى­مەن بىرلەسىپ «ينۆەستيتسيا. يننوۆاتسيا. دامۋ» دەگەن تا­قىرىپپەن ءۇل­كەن حالىقارا­لىق بيزنەس-فورۋم وتكەن. بۇل جيىن­عا ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ قا­تى­سىپ, ءوڭىر ەكو­نوميكا­سىنا بايلا­نىس­تى, ونىڭ ءىشىن­­دە «ەۋرو­حيم­­نىڭ» ىسكە كىرىسۋى­نىڭ كەشەۋىلدەپ جات­قانىنا توزۋگە بومايتى­نىن اي­تىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن كەيبىر كومپانيا باس­شىلارىنا ناق­تى تاپ­سىرمالار بەرگەن. بۇگىندە سەرپىندى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە وبلىس بو­يىن­شا 22 جوبا جۇزەگە اسى­رىلۋدا. ونىڭ جالپى سوماسى 665,0 ملرد. تەڭ­گەنى قۇ­راي­دى.  مۇنىڭ ىشىندە ءوت­كەن جىلى 56 ملرد. تەڭگەنىڭ 8 جوباسى ىسكە اسى­رىلدى. ءسويتىپ, بۇل وندىرىستەردە 3 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جام­بىل وبلىسىنىڭ برەندى – فوسفور شيكىزاتىن ءوندىرۋ – 162 %-عا  وسكەن. ال قۇرامىندا التىنى بار كەن شىعارۋ – 143%, باريت كەنىن ءوندىرۋ 129 %  قۇراسا, اك, گيپس, تابيعي قۇم ءوندىرۋ بۇرىن­عىدان اناعۇرلىم ارتا تۇسكەن. ساياساتقا كەلسەك, ەكى جىلدىق ەسەپتى مەرزىمدە وبلىستىق في­ليال­دىڭ ساياسي كەڭەسى مەن ونىڭ بيۋروسى پارتيانىڭ ءحىى سەزى مەن ساياسي كەڭەس شەشىم­دەرىنىڭ, ەلبا­سىنىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋى­ن­ان تۋىنداي­تىن مىندەتتەر­دىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە اي­تارلىقتاي ۇلەس قوسقان. وب­لىس­تىق, قالا­لىق جانە اۋداندىق ءماسليحات­تار­دىڭ 205 دەپۋتاتىنىڭ 202-ءسى نەمەسە 99%-ى  «نۇر وتان» حدپ ءمۇ­شەلەرى. ولار بيۋدجەت قارجى­سىنىڭ ەل مۇقتاجىنا وراي ءتيىمدى ءبولىنىپ, ماقساتتى جۇم­سالۋىن قاداعالاپ, ءتۇرلى باعدارلا­مالار بويىنشا ات­قارىلىپ جات­قان جۇمىستاردىڭ بارىسىن باستى نازاردا ۇستاعان. جارىسسوزگە شىققان پارتيا­نىڭ تاراز قالالىق  فيليالى­نىڭ ءتور­اعاسى ق.بەكبولاتوۆ ىشكى­پارتيا­لىق جۇمىستى جانداندىرۋ جايىن تىلگە تيەك ەتسە, وبلىستىق ءماسلي­حات­تاعى پارتيا فراكتسيا­سى­نىڭ جەتەكشىسى ب.ەگەمبەرديەۆا فراكتسيا اتقارعان جۇ­مىس­تارعا توق­تالدى. ارداگەر ءا.يساق پارتيا دەلەگات­تارى­نىڭ نازا­رىن ەلباسى وكىلەتتى­گىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بو­يىنشا رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ باستاما­سىنا اۋدارىپ, ونى ءبىراۋىزدان قول­داۋعا شاقىردى. پارتيانىڭ وبلىستىق فيليا­لى­نىڭ توراعاسى بولىپ وبلىس اكى­مى ق. بوزىمباەۆ ءبىراۋىزدان  قايتا ساي­لاندى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى. بەلسەندىلىك بەلەسى «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ ءVىىى ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا اۋدان, قالالاردان سايلانعان دەپۋتاتتار قاتىسىپ, ەسەپ بەرىلگەن كەزەڭدەگى پارتيا فيليالىنىڭ جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى قايرات ساتىبالدى ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ قاتىستى. وتكەن ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ ناۋ­قانىنان بەرگى نۇروتاندىق­تار­دىڭ اتقارعان جۇمىسى جايلى «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق في­ليالىنىڭ توراعاسى, وبلىس اكى­مى سەرىك ۇمبەتوۆ بايانداما جاساپ, «قازاقستاننىڭ ءوسىپ-ءور­كەندەۋى مەن قازاقستاندىق­تار­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن» حالىقتىق تۇعىرنامانى جۇزەگە اسىرۋداعى جەتىسۋ جەرىندەگى تياناعى كەلتىرىلگەن ىرگەلى ىستەردى رەت-رەتىمەن ورتاعا سالدى. وندا اۋىل شارۋا­شىلىعىن وركەندەتۋ مەن يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسى, جۇمىس­سىز­دىقتىڭ الدىن الۋ مەن ەكو­نوميكاداعى تابىستار كولدەنەڭ تارتىلدى. قازىرگى كەزدە وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنا 16 اۋداندىق جانە 3 قالالىق پارتيا فيليالى 456 باس­تاۋىش پارتيا ۇيىمىنا توپ­تا­سىپ, وندا 81035 بەلسەندى ءمۇ­شەسىن بىرىكتىرگەنىن ايتىپ, ساپا­لىق قۇرامى جىل ساناپ جاقسارا تۇسكەنىنە ەكپىن بەردى. پارتيا قاتارىندا ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ ۇلەس سالماعى 43,0 پايىزدى قۇرايتىندىقتان الەۋمەتتىك سالا­عا دەگەن قامقورلىق وسە تۇسكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. باستاۋىش ۇيىمدار جۇمىسى جاندانىپ, تالدىقورعان, تالعار, ەڭبەكشىقازاق, ىلە, جامبىل, ەسكەلدى اۋداندىق پارتيا فيليال­دارىنىڭ تالابىمەن ۇندەس ءجۇر­گىزىلگەن. ماسەلەن, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى 55 باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنداعى پارتيا كابينەتتەرى حالىقپەن شىنايى بايلانىستىڭ جانە ساياسي-كوپشىلىك ءىس-قيمىل­دىڭ ورتالىعىنا اينالعان. نۇر­وتان­دىقتار قاي سالادا بولسا دا بەلسەندىلىگىمەن, ەلگە, جەرگە دەگەن جاناشىرلىعىمەن ەرەكشەلەنۋدە. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا پارتيالىق باقىلاۋ پارمەندىلىگى ارتا تۇسكەنى دە سوزگە ارقاۋ بولدى. كونفەرەنتسيادا جارىسسوزگە قاتىسقان «نۇر وتان» حدپ ىلە اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى, اۋدان اكىمى نيكولاي لوگۋتوۆ جىل سايىن ايماقتا پارتيا قاتارىن تولىقتىرعاندار قاتارى مىڭداپ سانالاتىنىن, بۇگىنگى تاريحي كەزەڭ­دە ىلەلىكتەر مەملەكەت باس­شىسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمدى قىزۋ قۋاتتاي­تى­نىنا توقتالدى. ال, تالدى­قورعان قالالىق پارتيا فيليالى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ءاسيا احمەتوۆا ءوز سوزىندە قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا بىرلىگى بەكەم ەلدە عانا باق-بەرەكە ورنىققانىن ايتتى. دەلەگاتتار ونلاين جۇيەسى­مەن تىكەلەي ەفير ارقىلى قارا­ساي, ىلە, ەڭبەكشىقازاق, تاعى باسقا اۋداندارداعى پارتيا في­ليالدارىمەن حابارلاسىپ, كون­فەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ اۋقى­مىن كەڭەيتتى. كونفەرەنتسيادا سويلەگەن  پار­لامەنت سەناتىنىڭ دەپۋ­تاتى قۋانىش سۇلتانوۆ جاڭا داۋىردەگى ەل تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭى باس­تالعانىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسى­نىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى – ەل ءومىرىن ءوز­گەرتەتىن باعالى باستاما. ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى بارشا اۋقىمدى ىستەرگە «نۇر وتان» پارتياسى بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى, دەدى سەناتور. جارىسسوزگە شىعىپ ءسوي­لەگەندەر پارتيا فيليالىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى جۇمىسىنا قاناعاتتانارلىق باعا بەردى. كونفەرەنتسيادا «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى قايرات ساتى­بالدى سويلەپ, ەلباسىنىڭ كەلىسىمىمەن وبلىستىق فيليال ءتور­اعا­لىعىنا سەرىك ۇمبەتوۆتى ۇسىن­دى. دەپۋتاتتار ونى ءبىر­اۋىز­دان قولدادى. ءبىرىنشى ورىن­باسار­لى­عىنا ايتباي سەيىتوۆ سايلاندى. كونفەرەنتسيادا قا­رال­عان ماسە­لەلەر بويىنشا قاۋ­لى قابىلدا­نىپ, پارتيانىڭ ءحىىى سەزىنە دەلەگاتتار سايلاندى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. شەتەلدىك ساراپشىلار نە دەيدى؟ قازىرگى جانە بولاشاق تابىستار كەپىلى مەري اسەنوۆا,  جاڭا دەموكراتيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (اقش): – كوتەرىلگەن باستاما قازاقستان حالقىنىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋ جولىن جالعاستىرۋ نيەتىن جانە پلەبيستسيت  سياقتى دەموكراتيالىق تاسىلدەردىڭ تاڭدالىنۋى قازاق­ستاندىق ازاماتتىق قوعامنىڭ كەمەلىنە كەلگەندىگىن ايعاقتايدى.  بۇل – قازاقستاندا ءوزىنىڭ  دەموكراتيالىق ءداستۇرى قالىپتاسىپ جاتقاندىعىنىڭ ناقتى بەلگىسى. ەرماننو ۆيزينتاينەر,  «Vox Populi» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى  (يتاليا): –قازاقستاننىڭ تابىستارى وتە وراسان جانە كورنەكتى.  وعان تەك قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزى عانا ەمەس, الەمدىك قوعامداستىق تا كۋا بولىپ وتىر.  جانە  ەلدىڭ ۇدەمەلى دامۋ بولاشاعى تىكەلەي نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن باي­لا­نىستى ەكەنى دە انىق بايقالادى. نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى زاماناۋي كەزەڭنىڭ تۇلعاسى. وعان رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى حالىقتىڭ باستاماسى دالەل بولا الادى. سوندىقتان ساياساتكەرلەر ءۇشىن حالىق داۋىسىنا سەنۋگە تۋرا كەلەدى. نەمەسە, ەجەلگى لاتىندىق ماقالعا سۇيەنسەك, «حالىقتىڭ ءۇنى – بۇل قۇدايدىڭ ءۇنى». لوتار لەمپەر, وتتو-بەنەكە اتىنداعى پرەزيدەنت قورى (گەرمانيا): –رەفەرەندۋم – تىكەلەي, تۋرا  دەموكراتيا. سوندىقتان دا رەفرەندۋمدا قابىلدانعان شەشىم جوعارعى زاڭدىق كۇشكە يە بولادى. سول ءۇشىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسياسىندا رەفەرەندۋم وتكىزۋ, ءتىپتى كەيبىر جاعدايلاردا مىندەتتى بولاتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس.  ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى رەفەرەندۋم ارقىلى ەو-عا قوسىلدى. ال قازاقستان جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, رەفەرەندۋم جاڭا قازاقستان تاريحىنداعى نازارباەۆ فاكتورىنىڭ ماڭىزدىلىعى سياقتى وتە وزەكتى ماسەلەنى انىقتاۋ ءۇشىن  قاجەت ەتىلىپ وتىر. ۆاندا درەسلەر, پاريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (فرانتسيا): مەن قازاقستاننىڭ جەتىستىگىنىڭ ەڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ دەپ سانايمىن.  سوندىقتان دەمو­كراتيا­لىق قاۋىمداستىق تاراپىنان پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى 2020 جىل­عا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ باس­تا­ماسى ۇسى­نىپ وتىر. رەفەرەندۋم وتكىزۋ يدەياسىن ازاماتتاردىڭ ءوزى ۇسىن­عانى, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق نورمالارمەن سايكەس كەلەتىندىگى وتە قۇندى ءجايت دەپ بىلەمىن. بۇل – حالىقتىڭ مەملەكەت باسشىسى ساياساتىنا دەگەن ناقتى سەنى­مىنىڭ جانە قوعامنىڭ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت اينالاسىنا توپتاسۋى­نىڭ كورسەتكىشى. يسمايل توگرۋل, ىستامبۇل ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (تۇركيا): –رەفەرەندۋم – كەز كەلگەن ۇلت  ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ەڭ نەگىزگى دەموكراتيالىق ءتاسىل­دەرىنىڭ ءبىرى.  تۇركيادا دا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازىرگى  اتاتۇرىك, ول بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن ۇلگى بولا الادى. ءسىز­دەر­دىڭ بىرلىكتەرىڭىز بەن مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن سەنىمدەرىڭىز قازاق­ستاننىڭ قازىرگى جانە بولاشاق تابىستارىنىڭ كەپىلى ەكەنى ءسوزسىز. ۆلادىسلاۆ سوكولوۆسكي, شىعىس ەۋروپا زەرتتەۋ قورى (پولشا): –2020  جىلعا دەيىنگى  ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ باستاماسى تۇسىنىكتى جانە زاڭدى.  الەمدە كەز كەلگەن ساياساتكەر حالقى­نىڭ وسىنداي بيىك سەنىمىنە يە بولا المايدى. قازاقستان­دىقتار ەلدە تۇراقتى دامۋ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىمدى بولعىسى كەلەدى. جانە ولار بولاشاعى­نىڭ كەپىلى تىكەلەي پرەزيدەنت  نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەدى.