باسقانى قايدام, ماعان وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن تولەپبەرگەنمەن الماتىعا ءبىر اۋىلدان ءبىلىم جولىن ىزدەۋمەن بىرگە كەلسەك تە, كۇندەلىكتى ەتەنە ارالاسۋدىڭ رەتى كەلمەپتى. تەك سىرتتاي ءارى جەرلەس, ءارى قۇرداس-دوس رەتىندە بىرىمىزگە ءبىرىمىز تىلەۋلەس بولىپ جاناشىرلىقپەن تىرشىلىك كەشىپپىز. سيرەك كەزدەستىك. ول كوبىرەك ساپار ۇستىندە ءجۇردى. اكە-شەشەدەن جاستاي قالعانمەن, جاراتىلىسى شيراق, بولمىسى وتە زەرەك ازامات وسى ۋاقىت كولەمىندە الدىمەن قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا اۋەلى قوبىز كلاسىندا ءدارىس الىپ, سوڭىنان ديريجەرلىك ماماندىعىن يگەرگەن سوڭ, نەبارى 29 جاسىندا قازاق ەلى تاريحىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپپەن قاشالىپ جازىلاتىن باتىس بەرليندە وتكەن ديريجەرلەردىڭ حالىقارالىق «فوند گەربەرت فون كارويان» كونكۋرسىندا ديپلومانت اتاندى.
1979 جىلى چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا وپەرا-سيمفونيالىق ديريجەرلەۋ كلاسى بويىنشا لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كسرو حالىق ءارتىسى, پروفەسسور گەننادي روجدەستۆەنسكيدىڭ وزىنەن ءبىلىم الىپ, وقۋدى وتە ۇزدىك باعامەن ءبىتىردى. سودان كەيىن ۆەنا مۋزىكالىق اكادەمياسىندا تاعىلىمدامادان ءوتتى. وسىنداي بىرىنە-ءبىرى مونشاقتاي جالعاسقان وقۋ مەن تاجىريبەدەن سوڭ 1983 جىلدان مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى, 1985 جىلدان اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس ديريجەرى جانە 1987 جىلدان تاعى دا مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى, 2006 جىلدان قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى, 2007 جىلدان باستاپ ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى اكادەميالىق فولكلورلىق ەتنوگرافيالىق «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى بولىپ قىزمەت اتقاردى.
ول كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا اقش, ۇلىبريتانيا, اۆستريا, گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا, كۋبا, كورەيا سياقتى كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ۇلكەن كونتسەرتتەرمەن بارىپ, ءوزىنىڭ باسقارۋىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەن الەمدىك كلاسسيكالىق مۋزىكامەن قاتار قازاقستاندىق كومپوزيتورلاردىڭ دا شىعارمالارىن ناسيحاتتاي ءبىلدى.
ارينە, مۇنداي ۇلى شىعارمالار قازىناسىن ناسيحاتتاۋعا جاي وقىپ ماماندىق العان كەز كەلگەن ديريجەردىڭ دارەجەسى جەتە بەرمەيدى. بۇل ادامنىڭ بويىندا كاسىبي بىلىممەن قابات ۇلكەن مادەنيەت, گارمونيا, سەزىمتالدىق, ۇشقىر قيال, وركەستردەگى بارلىق اسپاپتاردىڭ قىر-سىرىن زەرتتەيتىن اسپاپتانۋ قاسيەتتەرى بولۋى كەرەك. مۇنداي ديريجەردىڭ وتكىر دە نازىك نازارى وركەستردەگى ءاربىر نۇكتەمەن كورىنبەيتىن سيقىرلى بايلانىستا جالعاسىپ تۇرادى. بۇل وركەستردەگى ءاربىر ءارتىس پەن ديريجەردىڭ ويى ۇزىلمەس ساباقتاستىقتا تۇرۋى كەرەك دەگەن ءسوز.
جالپى, ديريجەرلىك قازاققا كەش كەلگەن ونەر, كەشەگى كەڭەس زامانى كەزىندە كاسىبي مۋزىكا ونەرىنىڭ دامىپ, قالىپتاسۋىمەن پايدا بولعان ماماندىق, سوعان وراي تاريحى دا قىسقا. بۇل ماماندىق قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ تۇڭعىش ديريجەرى بولعان, ۇلتتىق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرى احمەت جۇبانوۆتان باستاۋ السا, جانىنداعى سەرىكتەرى لاتيف حاميدي مەن لەونيد شارگارودسكي, ودان كەيىنگى تولقىندار شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, فۋات مانسۋروۆ, تيمۋر مىڭباەۆ, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ بولدى. تولەپبەرگەن وسىناۋ ونەر مايتالماندارى ساباق بەرگەن قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ تۇلەگى ەكەنىن ماقتان تۇتۋمەن بىرگە وسى سالانى قازاق ديريجەرلەرى اراسىندا الەمدىك ساحنادا دامىتا بىلگەن ۇلكەن تۇلعاعا اينالدى. «ديريجەر – دۇنيەنى تۋدىرۋشى, مۋزىكانى تۋشى, ونسىز وركەستر ەشتەڭەنى دە كورسەتە المايدى» دەۋشى ەدى ۇنەمى تولەپبەرگەن.
تولەپبەرگەندى گاسترولدىك جانە ىزدەنىسكە تولى شىعارماشىلىق ساپارلار شىڭدادى. ءبىر عانا 1983 جىلعى ۇلى مۋزىكانتتار وتانى سانالاتىن ۆەناداعى سيمفونيالىق وركەستردە ءبىر جىلدىق ستاجيروۆكادان ءوتىپ قايتۋى ومىرلىك اسەرى مول ءدارىس, بويىنا قانشاما شابىت قاينارىن بەردى. تاريحي مۋزەيلەرگە باي, ۇلى كومپوزيتورلار بەتحوۆەننىڭ, موتسارتتىڭ, شتراۋستىڭ, شۋبەرتتىڭ, برۋكنەردىڭ تۋعان توپىراعىندا بولىپ ولاردىڭ باسىنا گۇل شوعىن قويىپ ءتاجىم ەتۋ تولەپبەرگەننىڭ دەڭگەيىن مۋزىكا الەمىندەگى باسقاشا كەڭىستىككە كوتەردى. ال الەمدىك مۇنداي ساپارلار ونىڭ رەپەرتۋارىن بايىتۋمەن بىرگە كلاسسيك كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارىن ەركىن يگەرۋىنە داڭعىل جول اشتى. ۇلى دەموكريت «ونەرسىز ءومىر جوق» دەسە, ءبىزدىڭ تولەپبەرگەننىڭ: «مۋزىكاسىز ءومىر جوق», دەپ ءوزى سۇيگەن ونەرگە جاقىن تارتاتىنى دا سودان ەدى. «ديريجەردىڭ باقىتتى شاعى جاقسى وركەسترى مەن جاقسى مۋزىكانتتار بولعان كەز. مۇنداي جاعدايدا سوزگە شىعىندالماي ءوز ويىڭ مەن كوڭىلىڭدەگى ويىڭدى ويىپ تۇرىپ بەرە الاسىڭ», دەپ اعىنان جارىلىپ وتىراتىن. «مەنىڭ ديريجەرلىك تاياقشام – مەنىڭ ۇستازىم, ول الەمنىڭ بارلىق تىلىندە سويلەيدى, دەگەن دە وسى تولەپبەرگەن بولاتىن.
ول ءوزى ديريجەرلىك قىزمەتتە جۇرگەن كەزدە ورىس جانە ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ ءار عاسىردا جازعان, دۇنيە جۇزىنە كەڭ تاراعان, ءار الۋان شىعارمالارىن وركەستر رەپەرتۋارىنا كەڭىنەن ەنگىزدى. اسىرەسە, گايدننىڭ شىعارمالارىن, موتسارت پەن بەتحوۆەننىڭ سيمفونيالارىن, بەرليوزدىڭ «فانتاستيكالىق» سيمفونياسى مەن ءليستتىڭ, شۋمان, دۆورجاكتىڭ سيمفونيالارىن, بارتوكتىڭ وركەستر ءۇشىن جازعان كونتسەرتتەرىن, سيبەليۋس پەن چايكوۆسكيدىڭ كوپتەگەن بالەت مۋزىكالارىن, ءراحمانوۆيچتىڭ «سيمفونيالىق بيلەرىن», پروكوفەۆ پەن شوستاكوۆيچتىڭ شىعارمالارىن, حاچاتۋرياننىڭ «لەرمونتوۆ دراماسىنا جازعان ءۆالسىن» ەنگىزۋى سول كەز ءۇشىن ۇلكەن ەرلىك بولدى. سول ءبىر شارىقتاۋ شاقتارىندا دا وزىنەن بۇرىن اسا قادىر تۇتاتىن ۇستازدارى ەلىمىزدىڭ حالىق ءارتىسى تۇرعىت وسمانوۆ, سسسر حالىق ءارتىسى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ديريجەر گەننادي روجدەستۆەنسكي, ۆەنا مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى كارل وستەر رايحەرردىڭ ەڭبەگىن الدىمەن اتايتىن.
وركەستردىڭ رەپەرتۋارىندا شۋبەرت, دەبيۋسسي, شتراۋس, سكريابين, مەندەلسون, گلازۋنوۆ, ستراۆينسكي سياقتى كلاسسيكتەردىڭ تۋىندىلارى دا بەرىك ورىن الدى. ديريجەر وركەستر رەپەرتۋارىنا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ ءتۇرلى جانردا جازعان كۇردەلى شىعارمالارىن دا ساحنالاي ءبىلدى. بۇل ورايدا اسىرەسە ع.جۇبانوۆانىڭ سكريپكا مەن وركەسترگە جازعان كونتسەرتتەرى مەن ە.راحماديەۆتىڭ «قۇداشا دۋمان» اتتى سيمفونيالىق كۇيى, «امانكەلدى» جانە «تولعاۋ» اتتى سيمفونيالىق ەكى پوەماسىن, تاعى باسقا كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن ۇلتتىق جارقىن مازمۇنمەن الەمدىك ساحناعا شىعارۋى ۇلكەن قۇبىلىس بولدى.
ول وسىنداي ۇلكەن ونەردىڭ ۇلى مۇحيتىنا جۇزگەننەن باستاپ ءوزىن اياۋ دەگەندى بىلمەدى. ونىڭ ونەرگە دەگەن وسى ءبىر ىستىق ماحابباتىنا قامقورلىق تانىتقاندار, سوڭى ناسىرعا شابار ۇلكەن اۋىرتپالىقتان الدىن الا ساقتاندىرۋ تۋرالى ويلاي قويمادى. قايتا قاپىسىز سەنىم ارتقانداي بولىپ, قاۋىرت جۇمىسقا جەگىپ, قارا نارداي قايقايتىپ جۇمساي بەرگەندەرىن مىندەت ەتتى. ونىڭ اياعى ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنى قان قىسىمى 230 جيىلىكتى كورسەتىپ تۇرعانىنا قاراماستان, دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەي, ۇلكەن وركەسترمەن دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقاندا, قىسقا ءۇزىلىس كەزىندە, جۇرەگىنەن ينسۋلت ۇستاپ, قىزمەتى ۇستىندە جانكەشتىلىكپەن ومىردەن ءوتتى. تولەپبەرگەننىڭ بۇل جاساپ جاتقان دايىندىق جۇمىسى سوڭعى 22 جىل كولەمىندە كوركەمدىك جەتەكشىسى ءارى باس ديريجەرى بولعان ۇجىمىن كورەي ەلىنە الىپ بارۋ بولاتىن. ونەر تۇلعاسى ءۇشىن مۇنداي ساپار – ۇلكەن بەلەس, زور ابىروي ەدى. قۇرامى ءجۇز ادامنان تۇراتىن ۇلكەن ۇجىمدى جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ بوتەن ەلدىڭ كورەرمەندەرىنە ۇلكەن شەبەرلىكپەن الىپ شىعۋ ەكى ادامنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەس باق بولاتىن.
مادەنيەت مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتىرىپ, ولاردى ابىرويلى وسى ساپارعا دايىنداۋ سول كەزدە تولەپبەرگەننىڭ قانشاما قاجىر-قايراتىن سارىقتى, ماڭداي تەرىن توكتىردى. ءبىر عانا مىسال, 1998 جىلى وسى وركەستردە وينايتىن 100 ورىنداۋشىنىڭ 85 پايىزى جان-جاققا تاراپ, ۇجىمدى تۇتاستاي جاس ماماندار ەسەبىنەن قايتا جاساقتاۋ وسى تولەپبەرگەننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ەسكى قۇرامنان ءوز شەبەرلىگىنە سەنىم ارتقان تالانتتى ءبىر توپ ماسكەۋ مەن الىس شەتەلدەرگە جۇمىس اۋىستىرسا, ەكىنشى ءبىر توبى ءوز اتاجۇرتتارى – تۋعان ەلدەرىنە كەتتى, ءۇشىنشى ءبىر توبى زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسىنداي جاعدايدا تاراپ كەتكەن ۇجىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەدى, تولەپبەرگەن سول شارۋانى ىسكە اسىردى, ۇجىمدى قايتا ءتىرىلتتى.
تولەپبەرگەنمەن ومىردەن وزار الدىندا, ەكى-ءۇش اي بۇرىن ءوزىنىڭ قولىنان ءتالىم-تاربيە العان عالىم ءىنىسىنىڭ ۇلىنا جاساعان سۇندەت تويىندا بىرگە بولدىق. ايتپاساڭ ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى, جاس كەزىندە ۇيىندە جاتقىزىپ تاربيەلەگەن سول ءىنىسى, وسىنداي اتى ءماشھۇر تۇلعالى اعاسى تۇرعاندا, تىرشىلىكتەگى قىزمەتىنە تاۋەلدى ءبىر دوكەيدى, اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي ماقتاپ, بالاسىنا وكىل اكە جاساپ, استىنا ات مىنگىزىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, كوپشىلىككە تانىستىرىپ جاتتى. سول تويدىڭ تورىندە تورتكىل دۇنيەگە تانىمال تالانتتى ادام قاتىسىپ وتىرعانىن ويىنا دا العان جوق. ونىسى توي داستارقانىنان شەتكەرىلەۋ, دابىر-دۇبىر داۋىستان قاشىقتاۋ جەردەن ورىن تيگەن ەكەۋمىزدىڭ ەركىن اڭگىمەلەسۋىمىزگە ادەمى مۇمكىندىك بولدى. ارامىز جاسقا تولمايتىن قاتار وسكەن قۇرداس بولعان سوڭ, ەكەۋارا وزىمىزگە ءتان جاراسىمدى ءازىلىمىز بولا بەرەتىن. سونى پايدالانىپ تولەپبەرگەنگە:
– اي, ەسىل ەرىم-اي, قايران قازاعىڭ تۇگىلى, ءوزىڭ تاربيەلەپ وسىرگەن مىنا عالىم باۋىرىڭ دا ءالى كۇنگە سەنى تانىپ بولماپتى-اۋ, –دەدىم. ءسوز استارىن تۇسىنسە دە پەندەشىلىككە بارماي, نۇرعا تولى توستاعانداي جانارىن جالت ەتكىزىپ:
– مايدا تىرلىكتى ءسوز ەتىپ نە قىلاسىڭ. الدىمەن ءوز ۋادەڭدى ورىنداي الماي ءجۇرگەنىڭدى ەسىڭە السايشى, كەلەر جىلى مەنىڭ 60 جىلدىعىم. وسى مەرەيتويىمدى ەلدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پەرزەنتى بولعان سوڭ, ەلگە بارىپ, تۋىپ-وسكەن جەردە اۋناپ-قۋناپ تۆورچەستۆولىق ەسەبىمدى بەرۋىم كەرەك. سەن دە قارىمدى جۋرناليست بولىپ قالىپتاسقالى قالامىڭدى تالدىرىپ مەن ءجونىندە جازعانىڭ شامالى. تەلەديداردا باس رەداكتور بولعان كەزىڭدە دە «ۇستاتپاي» كەتكەنسىڭ. تىم بولماسا وسى ساپاردا مەنىمەن بىرگە جۇرسەڭشى, – دەگەن.
تولەپبەرگەننىڭ بۇلاي ايتۋىنىڭ ءجونى بار ەدى. مەن «قازاقستان» تەلەارناسىندا ون سەگىز جىل ءجۇرىپ كوممەنتاتورلىقتان باس رەداكتورلىققا دەيىن جاقسىلى-جاماندى ءوز كەزىندە قىزمەت اتقارعان تەلەجۋرناليسپىن. ول كەزدە ەل بويىنشا مەملەكەتتىك جالعىز تەلەارنا بولاتىن. جۇيەلى ۇلكەن حابارلاردى جۇرگىزەتىن جۋرناليستەر دە كوپ ەمەس-ءتى. سول ازدىڭ قاتارىندا بولدىق. سول كەزدە, بۇگىندە ەل ماقتانىنا اينالعان تالاي تۇلعالار, مەملەكەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىمەن قاتارلاسىپ وتىرىپ سۇحباتتار جۇرگىزدىك. تالانت يەلەرىن كورەرمەندەرمەن تانىستىردىق. سول كەزدە تولەپبەرگەن تۋرالى حابار جاساۋ دا مەنىڭ جەكە جوسپارىمدا بولعان, بىراق رەتى كەلمەپ ەدى. ونىڭ دا از-كەم ءوز سەبەبى بار,تولەپبەرگەننىڭ گاسترولدىك ساپارلارى كوپ بولدى. ەلدەن سىرتقارى شەتەلدەردە كوبىرەك ءجۇردى. سونىمەن قاتار, ول وسكەن اۋىلدان شىققان سول كەزدىڭ وزىندە ونەر شەبەرلەرى كوپ بولدى. ەراحان سىزدىقوۆ دەگەن اعاسى زووۆەتينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ-اق ورتالىق ازيا ونەر شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانىپ قايتسا, الماتىعا كەلىپ, وسىندا قالىپ قويعان دوسان شپاقوۆ دەگەن اعاسى شەرتپە كۇيدىڭ شەرىن شىعارار تاماشا ورىنداۋشى بولدى. تولەپبەرگەننىڭ ءوز اكەسى ءابدىراش كەزىندە اۋىلدى اۋزىنا قاراتقان كۇيشى بولعاندىقتان با, ءوزىنىڭ ەكى باۋىرى بايتورە مەن جانتورە دە دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن.
1966 جىلى ەكەۋمىز الماتىعا وقۋعا بىرگە كەلگەنىمىزدە تولەپبەرگەننەن بۇرىن بادەن ايسىنوۆ دەگەن كۇيشى باۋىرىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگى مەنى قاتتى باۋراپ الدى. بادەن سول كەزدىڭ وزىندە كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆامەن بىرگە ءبىر ۇجىمدا ونەر ساپارلارىنا شىعىپ ءجۇردى. مەن ءا دەگەننەن ءوزىمنىڭ كوزىمە تۇسكەن بادەن كۇيشى تۋرالى سول كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «ۇكىلى دومبىرا» دەگەن تاقىرىپپەن كوسىلدىرىپ كولەمدى وچەرك جازعانمىن. تولەپبەرگەن بولسا ول كەزدە ودان جاستاۋ, ءالى ەل كوزىنە تۇسە قويماعان, بىراق دومبىرا دەسە جانىپ شىعا كەلەتىن ناعىز تالانت بولاتىن. ەكەۋمىز سول وچەركتى ادەمىلەپ جۋعانىمىز دا بار. سوندا ەكپىندەي وتىرىپ «ەندىگى كەزەك سەنىكى», – دەگەنىم بار-دى اۋزىمنان قاعىنىپ.
كەزىندە ءبارىمىز دە ەل اعالارى ىقپالىندا وسكەن اۋىل بالالارى بولدىق قوي. ءوز اڭگىمەسىنەن ەسىمدە قالعانى يساتاي دەگەن شارۋاشىلىق باسشىسى ورتا مەكتەپتى ءتاپ-ءتاۋىر بىتىرگەن قويشىنىڭ بالاسى وسى تولەپبەرگەندى ارقانمەن تارتقىشتاعاندا ازەر وتالاتىن ەسكى «بەلارۋس» تراكتورىنا وتىرعىزىپ, قاراتاۋدىڭ جونىنداعى بيدايلىق القاپتى جىرتۋعا جەگىپ قويعان جەرىنەن قاشىپ شىعىپ, وقۋعا ازەر جەتكەن عوي. سول ىنتا-ىقىلاسىنان دا بولار, نەگىزگى ۋاقىتىن ول الماتىعا جەتكەننەن بىلىمگە اۋداردى. ءوز بويىنا قالىپتاستىرعان وسى ىقىلاس-داعدى وعان ءوز جەمىسىن بەرىپ, ونى پروفەسسورلىق دارەجەگە دەيىن كوتەردى.
– قىردىڭ باسىندا قالعان توت باسقان قالپى سول بەلارۋس تراكتورىڭ سەنى قاشان كەلەر ەكەن, دەپ جولىڭدى كۇتىپ ءالى تۇر, بارىپ ءمىنىپ قايتاتىن بولدىڭ عوي, – دەدىم. ول كۇلدى, كۇلدى دە:
مەن ەلگە بارعاندا الاقان جايىپ بىردەڭە الۋ ءۇشىن ەمەس, بۇگىنگە دەيىن تاپقان بارىمدى بەرۋ ءۇشىن, باسىما باق بولىپ قونعان ونەرىمدى كورسەتۋ ءۇشىن, سول جەردە تۋىپ-وسكەنىمە راحمەتىمدى ايتۋ ءۇشىن بارامىن, – دەدى.
بەرۋ دەگەننەن شىعادى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن تولەپبەرگەن ەلدەگى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنىنە 40 جىل تولۋ سالتاناتىنا قاتىناسىپ, ءوزى وقىعان مەكتەپتى وتە جاقسى باعامەن بىتىرگەن ەكى-ءۇش وقۋشىعا, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەنشە تولەپ تۇراتىن ءوزىنىڭ اتىندا ستيپەنديا تاعايىنداپ, مەكتەپ ۇجىمىنا ەستە جۇرەرلىك ەسكەرتكىشىن تاپسىرىپ قايتقانىنا كۋا بولعانىم دا بار-دى.
وسى كەزدەسۋدە اشىلىپ اڭگىمە ايتقان تولەپبەرگەن مەنى الداعى اپتادا بولاتىن كەزەكتى رەپەتيتسياسىنا شاقىرىپ اڭگىمەنى ودان ءارى جالعاستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. كەشىگىپ باردىم, ۇلكەن زالدىڭ شەتكى قالتارىسىنا وتىرىپ الىپ گلينكانىڭ «قيال ءۆالسىن» تىڭداۋعا تۋرا كەلدى. نازىك ۆالس اۋەنى بويدى الىپ بارادى. مەنىڭ كوزىم تولەپبەرگەندە, ونىڭ الاقانى مەن ساۋساعىنىڭ ۇشىندا ماعان بەيمالىم قيمىلدار, سيقىرلى ديريجەرلىك تاياعىمەن بىرگە جىمداسىپ, سوڭىنا ەرگەن وركەستر اسپاپتارىن وزىنە ىلەستىرىپ مۋزىكا الەمىنىڭ قۇشاعىنا ەرىكسىز الىپ بارا جاتتى. جالپى, مەن تولەپبەرگەننىڭ سيرەك بولسا دا جەڭىل جانە ۇلكەن كونتسەرتىن بۇرىن دا تىڭداعان جانمىن. كلاسسيكالىق ۇلكەن كونتسەرتكە دايىندىعى مول ادامدار بولماسا شىداي دا المايدى. سونى سەزگەن تولەپبەرگەن: «مۇنداي ۇلكەن مۋزىكانى تىڭداي بىلەتىن ادامنىڭ ءوزى ۇلكەن تالانت يەسى», دەپ ايتىپ قوياتىن.
دايىندىقتان اق كويلەگى مالمانداي شىلقىپ, تەرگە ورانىپ شىقتى. شاكىرتتەرى ەركەلەي كەلىپ موينىن سۇرتكىشتەپ جاتتى. سول ءبىر ارالىق دەمالىس ساتىندە ىستىق كوفەمەن ەكەۋارا ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرعانداي بولدىق. رەپەرتۋارىنداعى برۋسيلوۆسكيدىڭ ءوزى كەزىندە «سارىارقا» دەپ اتاپ كەتكەن 3-ءشى سيمفونيا-سيۋيتاسى تۋرالى ايتقاندا ءسوزىن بۇزباي تىڭداۋعا تۋرا كەلدى. وسى شىعارمانى تىڭداعان فرانتسۋزدىڭ گۋمانيست ۇلى جازۋشىسى رومەن روللاننىڭ تاڭدانىپ وتىرىپ ايتقان پىكىرىن تىڭداعاندا ءوزىڭنىڭ قازاق بولعانىڭا ماقتانادى ەكەنسىڭ. ۇلى جازۋشى: «ءبىز قازاق جىرىن نەمەسە قازاق پوەماسىن تىڭداپ, وقىعان شاعىمىزدا قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىنىڭ سۇيكىمدىلىگى, ونىڭ وزىندىك دارىنى مەن پوەتيكالىق كوڭىل كۇيىنىڭ كۇشى كوز الدىمىزعا كەلەدى. قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسى بۇل دالانى بەزەندىرەتىن كەرەمەت اسەم ءان اۋەزدىڭ گۇل جارىپ, شەشەك اتۋى» – دەگەن عوي. تولەپبەرگەننىڭ بۇلاي شالقۋىندا دا ءمان بار, ول وسى شىعارمانى جانە برامستىڭ 3-ءشى سيمفونياسىن گەربەرت فون كارايان بايقاۋىندا ورىنداعان وركەسترگە ديريجەرلىك ەتكەن بولاتىن. اڭگىمە سوڭىندا سول ۇلى ديريجەردىڭ قابىلداۋىندا بولعان كەزدەگى پىكىر الىسۋى تۋرالى تەرەڭدەي ايتقاندا تىڭدار قۇلاق بولسا قازاق دالاسىنا عايىپتان باسقا ءبىر كەلە جاتقان جاڭا دۇنيەنىڭ حابارىن سەزىنگەندەي بولادى ەكەنسىڭ. وسىنداي اڭگىمەنى ەستىپ وتىرعاندا قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا سياقتى داۋلەسكەر كۇيشىلەردىڭ ونەرىن دۇنيە جۇزىلىك كەڭ اۋقىمدا قابىلداي بەرمەيدى دەيتىندەردىڭ تىلىنە توقتاۋ سالار ءتۇيىندى تاپقانداي بولاسىڭ. ءىزباسارى تۋرالى سۇراعانىمدا «قيىن سۇراق» – دەپ قينالىپ كىدىرگىشتەگەنمەن شاكىرتتەرى تۋرالى سۇراعانىمدا: ق.احمەتوۆ, ب.بايساعاتوۆ, ي.كيفسل, يۋ.ورت, ۆ.چەرنوۆ سياقتى مۋزىكانتتاردىڭ اتى-جوندەرىن جاڭىلماي ايتىپ تۇرعان جادىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالدىم. ءبىز كەزدەسۋ سوڭىندا تولەپبەرگەننىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى بارىنشا پىسىقتاپ العان ەدىك, ونىمەن بىرگە مەن دە ەلگە باراتىن بولعانمىن…
ومىردەن وزعانىنا توعىز جىل بولعان تولەپبەرگەنگە وسى ۋاقىتقا دەيىن ىزدەۋشى بولماي كەلگەندىگى وكىنىشتى-اق. ەستىگەنىم, سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا اۋىلداعى ءوزى وقىعان №239 ورتا مەكتەپكە اتىن بەرۋ تۋرالى اڭگىمە بولعان كەزدە «ول بار-جوعى مۋزىكانت» قوي, ونىڭ بۇل مەكتەپكە نە قاتىسى بار؟», دەپ سالقىن كوزقاراسپەن, نەمقۇرايدىلىق تانىتقان ازاماتتار دا بولىپتى. سوڭعى جىلدارى اۋىل-اۋىلدا ورىن الىپ, جازىلماس دەرتكە اينالىپ بارا جاتقان مۇنداي كوزقاراسقا نە ايتارسىڭ؟!
وسىنداي دەرتكە جاراتقاننىڭ جىبەرگەن جاۋابىنداي تاياۋدا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ا.مۇساقوجاەۆا باستاعان, ءا.دىنىشەۆ, ج.اۋباكىروۆا, گ.مىرزابەكوۆا, ك.دۇيسەكەەۆ, ع.ەسىموۆ, ن.ۇسەنباەۆا, يۋ.كلۋشكين, و.ابدۋللاەۆ قوستاعان ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى كەڭەس ورتا مەكتەبىنە تولەپبەرگەن ابدىراشەۆتىڭ اتىن بەرۋ جونىندە ءتيىستى ورىنعا ۇسىنىس حات ءتۇسىردى. بۇل ۇسىنىستى وبلىس اكىمى مەن مادەنيەت مينيسترلىگى دە قولداپ وتىر. ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى بيلىك تە, مەكتەپ ۇجىمى دا قارسى بولا قويماس.
اتقا قونىپ, تولەپبەرگەننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى قولعا العان مىنا ونەر قايراتكەرلەرى, بۇدان سوڭ, ونىڭ ەسىمىن كوزى تىرىسىندە شيرەك عاسىر تولەپبەرگەننىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن, مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەسترگە, الماتى مەن استانا شاھارلارىنداعى كوشەلەرگە بەرۋگە, سول كوشەلەرگە زامان تالابىنا ساي ديريجەرلىك تاياعىن كوتەرىپ, ونەر كەڭىستىگىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە ۇمتىلىپ, تەرەڭ تەبىرەنىستە تۇرعان اسەم دە سۇلۋ ەسكەرتكىشىن قويۋدى, كەڭسايداعى زيراتىن كوركەم وڭدەۋدى, ءوزى تۇرعان ءۇيدى مۋزەي رەتىندە ساقتاپ قامقورلىققا الۋدى بيلىك الدىنا قويىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى عوي.
الدا, 2018 جىلى, تولەپبەرگەن – سەنىڭ 70 جىلدىعىڭ كەلە جاتىر. بۇعان ۇلكەن دايىندىق شارالارى جاسالۋى كەرەك. وسى مەرەكەنى تولەپبەرگەن ابدىراشەۆ اتىنداعى ديريجەرلەردىڭ حالىقارالىق بايقاۋىن وتكىزۋمەن ۇشتاستىرىپ جاتساق نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
باقتىباي اينابەكوۆ,
جازۋشى
الماتى
باسقانى قايدام, ماعان وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن تولەپبەرگەنمەن الماتىعا ءبىر اۋىلدان ءبىلىم جولىن ىزدەۋمەن بىرگە كەلسەك تە, كۇندەلىكتى ەتەنە ارالاسۋدىڭ رەتى كەلمەپتى. تەك سىرتتاي ءارى جەرلەس, ءارى قۇرداس-دوس رەتىندە بىرىمىزگە ءبىرىمىز تىلەۋلەس بولىپ جاناشىرلىقپەن تىرشىلىك كەشىپپىز. سيرەك كەزدەستىك. ول كوبىرەك ساپار ۇستىندە ءجۇردى. اكە-شەشەدەن جاستاي قالعانمەن, جاراتىلىسى شيراق, بولمىسى وتە زەرەك ازامات وسى ۋاقىت كولەمىندە الدىمەن قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريادا اۋەلى قوبىز كلاسىندا ءدارىس الىپ, سوڭىنان ديريجەرلىك ماماندىعىن يگەرگەن سوڭ, نەبارى 29 جاسىندا قازاق ەلى تاريحىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپپەن قاشالىپ جازىلاتىن باتىس بەرليندە وتكەن ديريجەرلەردىڭ حالىقارالىق «فوند گەربەرت فون كارويان» كونكۋرسىندا ديپلومانت اتاندى.
1979 جىلى چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا وپەرا-سيمفونيالىق ديريجەرلەۋ كلاسى بويىنشا لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كسرو حالىق ءارتىسى, پروفەسسور گەننادي روجدەستۆەنسكيدىڭ وزىنەن ءبىلىم الىپ, وقۋدى وتە ۇزدىك باعامەن ءبىتىردى. سودان كەيىن ۆەنا مۋزىكالىق اكادەمياسىندا تاعىلىمدامادان ءوتتى. وسىنداي بىرىنە-ءبىرى مونشاقتاي جالعاسقان وقۋ مەن تاجىريبەدەن سوڭ 1983 جىلدان مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى, 1985 جىلدان اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس ديريجەرى جانە 1987 جىلدان تاعى دا مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى, 2006 جىلدان قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى, 2007 جىلدان باستاپ ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى اكادەميالىق فولكلورلىق ەتنوگرافيالىق «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى بولىپ قىزمەت اتقاردى.
ول كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا اقش, ۇلىبريتانيا, اۆستريا, گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا, كۋبا, كورەيا سياقتى كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ۇلكەن كونتسەرتتەرمەن بارىپ, ءوزىنىڭ باسقارۋىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەن الەمدىك كلاسسيكالىق مۋزىكامەن قاتار قازاقستاندىق كومپوزيتورلاردىڭ دا شىعارمالارىن ناسيحاتتاي ءبىلدى.
ارينە, مۇنداي ۇلى شىعارمالار قازىناسىن ناسيحاتتاۋعا جاي وقىپ ماماندىق العان كەز كەلگەن ديريجەردىڭ دارەجەسى جەتە بەرمەيدى. بۇل ادامنىڭ بويىندا كاسىبي بىلىممەن قابات ۇلكەن مادەنيەت, گارمونيا, سەزىمتالدىق, ۇشقىر قيال, وركەستردەگى بارلىق اسپاپتاردىڭ قىر-سىرىن زەرتتەيتىن اسپاپتانۋ قاسيەتتەرى بولۋى كەرەك. مۇنداي ديريجەردىڭ وتكىر دە نازىك نازارى وركەستردەگى ءاربىر نۇكتەمەن كورىنبەيتىن سيقىرلى بايلانىستا جالعاسىپ تۇرادى. بۇل وركەستردەگى ءاربىر ءارتىس پەن ديريجەردىڭ ويى ۇزىلمەس ساباقتاستىقتا تۇرۋى كەرەك دەگەن ءسوز.
جالپى, ديريجەرلىك قازاققا كەش كەلگەن ونەر, كەشەگى كەڭەس زامانى كەزىندە كاسىبي مۋزىكا ونەرىنىڭ دامىپ, قالىپتاسۋىمەن پايدا بولعان ماماندىق, سوعان وراي تاريحى دا قىسقا. بۇل ماماندىق قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ تۇڭعىش ديريجەرى بولعان, ۇلتتىق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرى احمەت جۇبانوۆتان باستاۋ السا, جانىنداعى سەرىكتەرى لاتيف حاميدي مەن لەونيد شارگارودسكي, ودان كەيىنگى تولقىندار شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, فۋات مانسۋروۆ, تيمۋر مىڭباەۆ, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ بولدى. تولەپبەرگەن وسىناۋ ونەر مايتالماندارى ساباق بەرگەن قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ تۇلەگى ەكەنىن ماقتان تۇتۋمەن بىرگە وسى سالانى قازاق ديريجەرلەرى اراسىندا الەمدىك ساحنادا دامىتا بىلگەن ۇلكەن تۇلعاعا اينالدى. «ديريجەر – دۇنيەنى تۋدىرۋشى, مۋزىكانى تۋشى, ونسىز وركەستر ەشتەڭەنى دە كورسەتە المايدى» دەۋشى ەدى ۇنەمى تولەپبەرگەن.
تولەپبەرگەندى گاسترولدىك جانە ىزدەنىسكە تولى شىعارماشىلىق ساپارلار شىڭدادى. ءبىر عانا 1983 جىلعى ۇلى مۋزىكانتتار وتانى سانالاتىن ۆەناداعى سيمفونيالىق وركەستردە ءبىر جىلدىق ستاجيروۆكادان ءوتىپ قايتۋى ومىرلىك اسەرى مول ءدارىس, بويىنا قانشاما شابىت قاينارىن بەردى. تاريحي مۋزەيلەرگە باي, ۇلى كومپوزيتورلار بەتحوۆەننىڭ, موتسارتتىڭ, شتراۋستىڭ, شۋبەرتتىڭ, برۋكنەردىڭ تۋعان توپىراعىندا بولىپ ولاردىڭ باسىنا گۇل شوعىن قويىپ ءتاجىم ەتۋ تولەپبەرگەننىڭ دەڭگەيىن مۋزىكا الەمىندەگى باسقاشا كەڭىستىككە كوتەردى. ال الەمدىك مۇنداي ساپارلار ونىڭ رەپەرتۋارىن بايىتۋمەن بىرگە كلاسسيك كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارىن ەركىن يگەرۋىنە داڭعىل جول اشتى. ۇلى دەموكريت «ونەرسىز ءومىر جوق» دەسە, ءبىزدىڭ تولەپبەرگەننىڭ: «مۋزىكاسىز ءومىر جوق», دەپ ءوزى سۇيگەن ونەرگە جاقىن تارتاتىنى دا سودان ەدى. «ديريجەردىڭ باقىتتى شاعى جاقسى وركەسترى مەن جاقسى مۋزىكانتتار بولعان كەز. مۇنداي جاعدايدا سوزگە شىعىندالماي ءوز ويىڭ مەن كوڭىلىڭدەگى ويىڭدى ويىپ تۇرىپ بەرە الاسىڭ», دەپ اعىنان جارىلىپ وتىراتىن. «مەنىڭ ديريجەرلىك تاياقشام – مەنىڭ ۇستازىم, ول الەمنىڭ بارلىق تىلىندە سويلەيدى, دەگەن دە وسى تولەپبەرگەن بولاتىن.
ول ءوزى ديريجەرلىك قىزمەتتە جۇرگەن كەزدە ورىس جانە ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ ءار عاسىردا جازعان, دۇنيە جۇزىنە كەڭ تاراعان, ءار الۋان شىعارمالارىن وركەستر رەپەرتۋارىنا كەڭىنەن ەنگىزدى. اسىرەسە, گايدننىڭ شىعارمالارىن, موتسارت پەن بەتحوۆەننىڭ سيمفونيالارىن, بەرليوزدىڭ «فانتاستيكالىق» سيمفونياسى مەن ءليستتىڭ, شۋمان, دۆورجاكتىڭ سيمفونيالارىن, بارتوكتىڭ وركەستر ءۇشىن جازعان كونتسەرتتەرىن, سيبەليۋس پەن چايكوۆسكيدىڭ كوپتەگەن بالەت مۋزىكالارىن, ءراحمانوۆيچتىڭ «سيمفونيالىق بيلەرىن», پروكوفەۆ پەن شوستاكوۆيچتىڭ شىعارمالارىن, حاچاتۋرياننىڭ «لەرمونتوۆ دراماسىنا جازعان ءۆالسىن» ەنگىزۋى سول كەز ءۇشىن ۇلكەن ەرلىك بولدى. سول ءبىر شارىقتاۋ شاقتارىندا دا وزىنەن بۇرىن اسا قادىر تۇتاتىن ۇستازدارى ەلىمىزدىڭ حالىق ءارتىسى تۇرعىت وسمانوۆ, سسسر حالىق ءارتىسى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ديريجەر گەننادي روجدەستۆەنسكي, ۆەنا مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى كارل وستەر رايحەرردىڭ ەڭبەگىن الدىمەن اتايتىن.
وركەستردىڭ رەپەرتۋارىندا شۋبەرت, دەبيۋسسي, شتراۋس, سكريابين, مەندەلسون, گلازۋنوۆ, ستراۆينسكي سياقتى كلاسسيكتەردىڭ تۋىندىلارى دا بەرىك ورىن الدى. ديريجەر وركەستر رەپەرتۋارىنا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ ءتۇرلى جانردا جازعان كۇردەلى شىعارمالارىن دا ساحنالاي ءبىلدى. بۇل ورايدا اسىرەسە ع.جۇبانوۆانىڭ سكريپكا مەن وركەسترگە جازعان كونتسەرتتەرى مەن ە.راحماديەۆتىڭ «قۇداشا دۋمان» اتتى سيمفونيالىق كۇيى, «امانكەلدى» جانە «تولعاۋ» اتتى سيمفونيالىق ەكى پوەماسىن, تاعى باسقا كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىن ۇلتتىق جارقىن مازمۇنمەن الەمدىك ساحناعا شىعارۋى ۇلكەن قۇبىلىس بولدى.
ول وسىنداي ۇلكەن ونەردىڭ ۇلى مۇحيتىنا جۇزگەننەن باستاپ ءوزىن اياۋ دەگەندى بىلمەدى. ونىڭ ونەرگە دەگەن وسى ءبىر ىستىق ماحابباتىنا قامقورلىق تانىتقاندار, سوڭى ناسىرعا شابار ۇلكەن اۋىرتپالىقتان الدىن الا ساقتاندىرۋ تۋرالى ويلاي قويمادى. قايتا قاپىسىز سەنىم ارتقانداي بولىپ, قاۋىرت جۇمىسقا جەگىپ, قارا نارداي قايقايتىپ جۇمساي بەرگەندەرىن مىندەت ەتتى. ونىڭ اياعى ول ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنى قان قىسىمى 230 جيىلىكتى كورسەتىپ تۇرعانىنا قاراماستان, دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەي, ۇلكەن وركەسترمەن دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقاندا, قىسقا ءۇزىلىس كەزىندە, جۇرەگىنەن ينسۋلت ۇستاپ, قىزمەتى ۇستىندە جانكەشتىلىكپەن ومىردەن ءوتتى. تولەپبەرگەننىڭ بۇل جاساپ جاتقان دايىندىق جۇمىسى سوڭعى 22 جىل كولەمىندە كوركەمدىك جەتەكشىسى ءارى باس ديريجەرى بولعان ۇجىمىن كورەي ەلىنە الىپ بارۋ بولاتىن. ونەر تۇلعاسى ءۇشىن مۇنداي ساپار – ۇلكەن بەلەس, زور ابىروي ەدى. قۇرامى ءجۇز ادامنان تۇراتىن ۇلكەن ۇجىمدى جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ بوتەن ەلدىڭ كورەرمەندەرىنە ۇلكەن شەبەرلىكپەن الىپ شىعۋ ەكى ادامنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەس باق بولاتىن.
مادەنيەت مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتىرىپ, ولاردى ابىرويلى وسى ساپارعا دايىنداۋ سول كەزدە تولەپبەرگەننىڭ قانشاما قاجىر-قايراتىن سارىقتى, ماڭداي تەرىن توكتىردى. ءبىر عانا مىسال, 1998 جىلى وسى وركەستردە وينايتىن 100 ورىنداۋشىنىڭ 85 پايىزى جان-جاققا تاراپ, ۇجىمدى تۇتاستاي جاس ماماندار ەسەبىنەن قايتا جاساقتاۋ وسى تولەپبەرگەننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ەسكى قۇرامنان ءوز شەبەرلىگىنە سەنىم ارتقان تالانتتى ءبىر توپ ماسكەۋ مەن الىس شەتەلدەرگە جۇمىس اۋىستىرسا, ەكىنشى ءبىر توبى ءوز اتاجۇرتتارى – تۋعان ەلدەرىنە كەتتى, ءۇشىنشى ءبىر توبى زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسىنداي جاعدايدا تاراپ كەتكەن ۇجىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەدى, تولەپبەرگەن سول شارۋانى ىسكە اسىردى, ۇجىمدى قايتا ءتىرىلتتى.
تولەپبەرگەنمەن ومىردەن وزار الدىندا, ەكى-ءۇش اي بۇرىن ءوزىنىڭ قولىنان ءتالىم-تاربيە العان عالىم ءىنىسىنىڭ ۇلىنا جاساعان سۇندەت تويىندا بىرگە بولدىق. ايتپاساڭ ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى, جاس كەزىندە ۇيىندە جاتقىزىپ تاربيەلەگەن سول ءىنىسى, وسىنداي اتى ءماشھۇر تۇلعالى اعاسى تۇرعاندا, تىرشىلىكتەگى قىزمەتىنە تاۋەلدى ءبىر دوكەيدى, اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي ماقتاپ, بالاسىنا وكىل اكە جاساپ, استىنا ات مىنگىزىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, كوپشىلىككە تانىستىرىپ جاتتى. سول تويدىڭ تورىندە تورتكىل دۇنيەگە تانىمال تالانتتى ادام قاتىسىپ وتىرعانىن ويىنا دا العان جوق. ونىسى توي داستارقانىنان شەتكەرىلەۋ, دابىر-دۇبىر داۋىستان قاشىقتاۋ جەردەن ورىن تيگەن ەكەۋمىزدىڭ ەركىن اڭگىمەلەسۋىمىزگە ادەمى مۇمكىندىك بولدى. ارامىز جاسقا تولمايتىن قاتار وسكەن قۇرداس بولعان سوڭ, ەكەۋارا وزىمىزگە ءتان جاراسىمدى ءازىلىمىز بولا بەرەتىن. سونى پايدالانىپ تولەپبەرگەنگە:
– اي, ەسىل ەرىم-اي, قايران قازاعىڭ تۇگىلى, ءوزىڭ تاربيەلەپ وسىرگەن مىنا عالىم باۋىرىڭ دا ءالى كۇنگە سەنى تانىپ بولماپتى-اۋ, –دەدىم. ءسوز استارىن تۇسىنسە دە پەندەشىلىككە بارماي, نۇرعا تولى توستاعانداي جانارىن جالت ەتكىزىپ:
– مايدا تىرلىكتى ءسوز ەتىپ نە قىلاسىڭ. الدىمەن ءوز ۋادەڭدى ورىنداي الماي ءجۇرگەنىڭدى ەسىڭە السايشى, كەلەر جىلى مەنىڭ 60 جىلدىعىم. وسى مەرەيتويىمدى ەلدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ پەرزەنتى بولعان سوڭ, ەلگە بارىپ, تۋىپ-وسكەن جەردە اۋناپ-قۋناپ تۆورچەستۆولىق ەسەبىمدى بەرۋىم كەرەك. سەن دە قارىمدى جۋرناليست بولىپ قالىپتاسقالى قالامىڭدى تالدىرىپ مەن ءجونىندە جازعانىڭ شامالى. تەلەديداردا باس رەداكتور بولعان كەزىڭدە دە «ۇستاتپاي» كەتكەنسىڭ. تىم بولماسا وسى ساپاردا مەنىمەن بىرگە جۇرسەڭشى, – دەگەن.
تولەپبەرگەننىڭ بۇلاي ايتۋىنىڭ ءجونى بار ەدى. مەن «قازاقستان» تەلەارناسىندا ون سەگىز جىل ءجۇرىپ كوممەنتاتورلىقتان باس رەداكتورلىققا دەيىن جاقسىلى-جاماندى ءوز كەزىندە قىزمەت اتقارعان تەلەجۋرناليسپىن. ول كەزدە ەل بويىنشا مەملەكەتتىك جالعىز تەلەارنا بولاتىن. جۇيەلى ۇلكەن حابارلاردى جۇرگىزەتىن جۋرناليستەر دە كوپ ەمەس-ءتى. سول ازدىڭ قاتارىندا بولدىق. سول كەزدە, بۇگىندە ەل ماقتانىنا اينالعان تالاي تۇلعالار, مەملەكەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىمەن قاتارلاسىپ وتىرىپ سۇحباتتار جۇرگىزدىك. تالانت يەلەرىن كورەرمەندەرمەن تانىستىردىق. سول كەزدە تولەپبەرگەن تۋرالى حابار جاساۋ دا مەنىڭ جەكە جوسپارىمدا بولعان, بىراق رەتى كەلمەپ ەدى. ونىڭ دا از-كەم ءوز سەبەبى بار,تولەپبەرگەننىڭ گاسترولدىك ساپارلارى كوپ بولدى. ەلدەن سىرتقارى شەتەلدەردە كوبىرەك ءجۇردى. سونىمەن قاتار, ول وسكەن اۋىلدان شىققان سول كەزدىڭ وزىندە ونەر شەبەرلەرى كوپ بولدى. ەراحان سىزدىقوۆ دەگەن اعاسى زووۆەتينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ-اق ورتالىق ازيا ونەر شەبەرلەرىنىڭ بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانىپ قايتسا, الماتىعا كەلىپ, وسىندا قالىپ قويعان دوسان شپاقوۆ دەگەن اعاسى شەرتپە كۇيدىڭ شەرىن شىعارار تاماشا ورىنداۋشى بولدى. تولەپبەرگەننىڭ ءوز اكەسى ءابدىراش كەزىندە اۋىلدى اۋزىنا قاراتقان كۇيشى بولعاندىقتان با, ءوزىنىڭ ەكى باۋىرى بايتورە مەن جانتورە دە دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايتىن.
1966 جىلى ەكەۋمىز الماتىعا وقۋعا بىرگە كەلگەنىمىزدە تولەپبەرگەننەن بۇرىن بادەن ايسىنوۆ دەگەن كۇيشى باۋىرىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگى مەنى قاتتى باۋراپ الدى. بادەن سول كەزدىڭ وزىندە كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆامەن بىرگە ءبىر ۇجىمدا ونەر ساپارلارىنا شىعىپ ءجۇردى. مەن ءا دەگەننەن ءوزىمنىڭ كوزىمە تۇسكەن بادەن كۇيشى تۋرالى سول كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «ۇكىلى دومبىرا» دەگەن تاقىرىپپەن كوسىلدىرىپ كولەمدى وچەرك جازعانمىن. تولەپبەرگەن بولسا ول كەزدە ودان جاستاۋ, ءالى ەل كوزىنە تۇسە قويماعان, بىراق دومبىرا دەسە جانىپ شىعا كەلەتىن ناعىز تالانت بولاتىن. ەكەۋمىز سول وچەركتى ادەمىلەپ جۋعانىمىز دا بار. سوندا ەكپىندەي وتىرىپ «ەندىگى كەزەك سەنىكى», – دەگەنىم بار-دى اۋزىمنان قاعىنىپ.
كەزىندە ءبارىمىز دە ەل اعالارى ىقپالىندا وسكەن اۋىل بالالارى بولدىق قوي. ءوز اڭگىمەسىنەن ەسىمدە قالعانى يساتاي دەگەن شارۋاشىلىق باسشىسى ورتا مەكتەپتى ءتاپ-ءتاۋىر بىتىرگەن قويشىنىڭ بالاسى وسى تولەپبەرگەندى ارقانمەن تارتقىشتاعاندا ازەر وتالاتىن ەسكى «بەلارۋس» تراكتورىنا وتىرعىزىپ, قاراتاۋدىڭ جونىنداعى بيدايلىق القاپتى جىرتۋعا جەگىپ قويعان جەرىنەن قاشىپ شىعىپ, وقۋعا ازەر جەتكەن عوي. سول ىنتا-ىقىلاسىنان دا بولار, نەگىزگى ۋاقىتىن ول الماتىعا جەتكەننەن بىلىمگە اۋداردى. ءوز بويىنا قالىپتاستىرعان وسى ىقىلاس-داعدى وعان ءوز جەمىسىن بەرىپ, ونى پروفەسسورلىق دارەجەگە دەيىن كوتەردى.
– قىردىڭ باسىندا قالعان توت باسقان قالپى سول بەلارۋس تراكتورىڭ سەنى قاشان كەلەر ەكەن, دەپ جولىڭدى كۇتىپ ءالى تۇر, بارىپ ءمىنىپ قايتاتىن بولدىڭ عوي, – دەدىم. ول كۇلدى, كۇلدى دە:
مەن ەلگە بارعاندا الاقان جايىپ بىردەڭە الۋ ءۇشىن ەمەس, بۇگىنگە دەيىن تاپقان بارىمدى بەرۋ ءۇشىن, باسىما باق بولىپ قونعان ونەرىمدى كورسەتۋ ءۇشىن, سول جەردە تۋىپ-وسكەنىمە راحمەتىمدى ايتۋ ءۇشىن بارامىن, – دەدى.
بەرۋ دەگەننەن شىعادى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن تولەپبەرگەن ەلدەگى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنىنە 40 جىل تولۋ سالتاناتىنا قاتىناسىپ, ءوزى وقىعان مەكتەپتى وتە جاقسى باعامەن بىتىرگەن ەكى-ءۇش وقۋشىعا, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەنشە تولەپ تۇراتىن ءوزىنىڭ اتىندا ستيپەنديا تاعايىنداپ, مەكتەپ ۇجىمىنا ەستە جۇرەرلىك ەسكەرتكىشىن تاپسىرىپ قايتقانىنا كۋا بولعانىم دا بار-دى.
وسى كەزدەسۋدە اشىلىپ اڭگىمە ايتقان تولەپبەرگەن مەنى الداعى اپتادا بولاتىن كەزەكتى رەپەتيتسياسىنا شاقىرىپ اڭگىمەنى ودان ءارى جالعاستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. كەشىگىپ باردىم, ۇلكەن زالدىڭ شەتكى قالتارىسىنا وتىرىپ الىپ گلينكانىڭ «قيال ءۆالسىن» تىڭداۋعا تۋرا كەلدى. نازىك ۆالس اۋەنى بويدى الىپ بارادى. مەنىڭ كوزىم تولەپبەرگەندە, ونىڭ الاقانى مەن ساۋساعىنىڭ ۇشىندا ماعان بەيمالىم قيمىلدار, سيقىرلى ديريجەرلىك تاياعىمەن بىرگە جىمداسىپ, سوڭىنا ەرگەن وركەستر اسپاپتارىن وزىنە ىلەستىرىپ مۋزىكا الەمىنىڭ قۇشاعىنا ەرىكسىز الىپ بارا جاتتى. جالپى, مەن تولەپبەرگەننىڭ سيرەك بولسا دا جەڭىل جانە ۇلكەن كونتسەرتىن بۇرىن دا تىڭداعان جانمىن. كلاسسيكالىق ۇلكەن كونتسەرتكە دايىندىعى مول ادامدار بولماسا شىداي دا المايدى. سونى سەزگەن تولەپبەرگەن: «مۇنداي ۇلكەن مۋزىكانى تىڭداي بىلەتىن ادامنىڭ ءوزى ۇلكەن تالانت يەسى», دەپ ايتىپ قوياتىن.
دايىندىقتان اق كويلەگى مالمانداي شىلقىپ, تەرگە ورانىپ شىقتى. شاكىرتتەرى ەركەلەي كەلىپ موينىن سۇرتكىشتەپ جاتتى. سول ءبىر ارالىق دەمالىس ساتىندە ىستىق كوفەمەن ەكەۋارا ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرعانداي بولدىق. رەپەرتۋارىنداعى برۋسيلوۆسكيدىڭ ءوزى كەزىندە «سارىارقا» دەپ اتاپ كەتكەن 3-ءشى سيمفونيا-سيۋيتاسى تۋرالى ايتقاندا ءسوزىن بۇزباي تىڭداۋعا تۋرا كەلدى. وسى شىعارمانى تىڭداعان فرانتسۋزدىڭ گۋمانيست ۇلى جازۋشىسى رومەن روللاننىڭ تاڭدانىپ وتىرىپ ايتقان پىكىرىن تىڭداعاندا ءوزىڭنىڭ قازاق بولعانىڭا ماقتانادى ەكەنسىڭ. ۇلى جازۋشى: «ءبىز قازاق جىرىن نەمەسە قازاق پوەماسىن تىڭداپ, وقىعان شاعىمىزدا قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىنىڭ سۇيكىمدىلىگى, ونىڭ وزىندىك دارىنى مەن پوەتيكالىق كوڭىل كۇيىنىڭ كۇشى كوز الدىمىزعا كەلەدى. قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسى بۇل دالانى بەزەندىرەتىن كەرەمەت اسەم ءان اۋەزدىڭ گۇل جارىپ, شەشەك اتۋى» – دەگەن عوي. تولەپبەرگەننىڭ بۇلاي شالقۋىندا دا ءمان بار, ول وسى شىعارمانى جانە برامستىڭ 3-ءشى سيمفونياسىن گەربەرت فون كارايان بايقاۋىندا ورىنداعان وركەسترگە ديريجەرلىك ەتكەن بولاتىن. اڭگىمە سوڭىندا سول ۇلى ديريجەردىڭ قابىلداۋىندا بولعان كەزدەگى پىكىر الىسۋى تۋرالى تەرەڭدەي ايتقاندا تىڭدار قۇلاق بولسا قازاق دالاسىنا عايىپتان باسقا ءبىر كەلە جاتقان جاڭا دۇنيەنىڭ حابارىن سەزىنگەندەي بولادى ەكەنسىڭ. وسىنداي اڭگىمەنى ەستىپ وتىرعاندا قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا سياقتى داۋلەسكەر كۇيشىلەردىڭ ونەرىن دۇنيە جۇزىلىك كەڭ اۋقىمدا قابىلداي بەرمەيدى دەيتىندەردىڭ تىلىنە توقتاۋ سالار ءتۇيىندى تاپقانداي بولاسىڭ. ءىزباسارى تۋرالى سۇراعانىمدا «قيىن سۇراق» – دەپ قينالىپ كىدىرگىشتەگەنمەن شاكىرتتەرى تۋرالى سۇراعانىمدا: ق.احمەتوۆ, ب.بايساعاتوۆ, ي.كيفسل, يۋ.ورت, ۆ.چەرنوۆ سياقتى مۋزىكانتتاردىڭ اتى-جوندەرىن جاڭىلماي ايتىپ تۇرعان جادىنىڭ مىقتىلىعىنا قايران قالدىم. ءبىز كەزدەسۋ سوڭىندا تولەپبەرگەننىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى بارىنشا پىسىقتاپ العان ەدىك, ونىمەن بىرگە مەن دە ەلگە باراتىن بولعانمىن…
ومىردەن وزعانىنا توعىز جىل بولعان تولەپبەرگەنگە وسى ۋاقىتقا دەيىن ىزدەۋشى بولماي كەلگەندىگى وكىنىشتى-اق. ەستىگەنىم, سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا اۋىلداعى ءوزى وقىعان №239 ورتا مەكتەپكە اتىن بەرۋ تۋرالى اڭگىمە بولعان كەزدە «ول بار-جوعى مۋزىكانت» قوي, ونىڭ بۇل مەكتەپكە نە قاتىسى بار؟», دەپ سالقىن كوزقاراسپەن, نەمقۇرايدىلىق تانىتقان ازاماتتار دا بولىپتى. سوڭعى جىلدارى اۋىل-اۋىلدا ورىن الىپ, جازىلماس دەرتكە اينالىپ بارا جاتقان مۇنداي كوزقاراسقا نە ايتارسىڭ؟!
وسىنداي دەرتكە جاراتقاننىڭ جىبەرگەن جاۋابىنداي تاياۋدا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ا.مۇساقوجاەۆا باستاعان, ءا.دىنىشەۆ, ج.اۋباكىروۆا, گ.مىرزابەكوۆا, ك.دۇيسەكەەۆ, ع.ەسىموۆ, ن.ۇسەنباەۆا, يۋ.كلۋشكين, و.ابدۋللاەۆ قوستاعان ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى كەڭەس ورتا مەكتەبىنە تولەپبەرگەن ابدىراشەۆتىڭ اتىن بەرۋ جونىندە ءتيىستى ورىنعا ۇسىنىس حات ءتۇسىردى. بۇل ۇسىنىستى وبلىس اكىمى مەن مادەنيەت مينيسترلىگى دە قولداپ وتىر. ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى بيلىك تە, مەكتەپ ۇجىمى دا قارسى بولا قويماس.
اتقا قونىپ, تولەپبەرگەننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى قولعا العان مىنا ونەر قايراتكەرلەرى, بۇدان سوڭ, ونىڭ ەسىمىن كوزى تىرىسىندە شيرەك عاسىر تولەپبەرگەننىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن, مەملەكەتتىك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەسترگە, الماتى مەن استانا شاھارلارىنداعى كوشەلەرگە بەرۋگە, سول كوشەلەرگە زامان تالابىنا ساي ديريجەرلىك تاياعىن كوتەرىپ, ونەر كەڭىستىگىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە ۇمتىلىپ, تەرەڭ تەبىرەنىستە تۇرعان اسەم دە سۇلۋ ەسكەرتكىشىن قويۋدى, كەڭسايداعى زيراتىن كوركەم وڭدەۋدى, ءوزى تۇرعان ءۇيدى مۋزەي رەتىندە ساقتاپ قامقورلىققا الۋدى بيلىك الدىنا قويىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى عوي.
الدا, 2018 جىلى, تولەپبەرگەن – سەنىڭ 70 جىلدىعىڭ كەلە جاتىر. بۇعان ۇلكەن دايىندىق شارالارى جاسالۋى كەرەك. وسى مەرەكەنى تولەپبەرگەن ابدىراشەۆ اتىنداعى ديريجەرلەردىڭ حالىقارالىق بايقاۋىن وتكىزۋمەن ۇشتاستىرىپ جاتساق نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
باقتىباي اينابەكوۆ,
جازۋشى
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
ساياساتتانۋشى: ۇلان-باتىر قازاقستاندى ورتالىق ازياعا شىعاتىن قاقپا رەتىندە قاراستىرادى
ساياسات • بۇگىن, 10:59
ەلوردادا جىلۋ بەرۋ ماۋسىمى اياقتالدى
ەلوردا • بۇگىن, 10:53
استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى كوشەلەردىڭ جابىلۋى تۋرالى اقپاراتتى جوققا شىعاردى
وقيعا • بۇگىن, 10:37
شىعىس قازاقستاندا پوليتسيا مەكتەپتەگى قاۋىپسىزدىكتى ايرىقشا باقىلاۋعا الدى
وقيعا • بۇگىن, 10:30
مينيستر: زەينەتاقى شەگىنە قاتىستى وزگەرىستەر الداعى ايدا بەكىتىلۋى مۇمكىن
بيۋدجەت • بۇگىن, 10:22
الماتى ماڭىندا جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
الماتى • بۇگىن, 10:17
ەلىمىزدە سۋ ەسەپتەگىشتەردىڭ جاڭارتىلعان جۇيەسى ەنگىزىلە باستادى
قوعام • بۇگىن, 10:11
11,8 ميلليارد تەڭگە تابىس: كوللەكتورلاردىڭ سالىقتان قالاي جالتارعانى اشكەرە بولدى
بيۋدجەت • بۇگىن, 10:07
ەلەكتر جەلىلەرىندەگى اپاتتىلىق 13 پايىزعا تومەندەدى
ەنەرگەتيكا • بۇگىن, 09:50
ەلىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە اۋا رايىنا بايلانىستى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:49
«ۋاقىتتى بوسقا وتكىزۋ»: يران اقش-پەن كەزدەسۋدەن باس تارتتى
الەم • بۇگىن, 09:28
بۇگىن 1 دوللار قانشا تەڭگەدەن ساۋدالانىپ جاتىر؟
قارجى • بۇگىن, 09:22
مەملەكەت باسشىسى يزرايل پرەزيدەنتىنە قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولدادى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 09:10
