قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءداستۇرلى اگروكەڭەس جيىنى بيىل نۇرا اۋدانىنداعى «قاينار» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە وتكىزىلدى. بۇل, ارينە, بەكەردەن بەكەر ەمەس. «قاينار» – قاراعاندى وڭىرىندەگى اسا ءىرى استىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ەرەكشەلىگى سول – نۇرا اۋدانىنداعى قۇنارسىز سانالىپ كەلگەن جەردە وتىرسا دا, نەشە جىلدان بەرى تاۋ-تاۋ استىققا قارىق بولىپ وتىر. ونى ايتاسىز, قاينارلىقتار استىعىنىڭ ساپاسى دا تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن, تابيعاتتىڭ ءوزى جارىلقاپ تاستاعان جەرلەردە وتىرعان ديقانداردىڭ العان-جيعان بيدايىنان دا كوپ ارتىق.
– ءىستىڭ كوزىن تاپقانىمىزدان بولار, – دەيدى وسىنداي جەتىستىكتەرىنىڭ سىرىمەن بولىسكەن «قاينار» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى سەيىتجاپپار نىعمەتوۆ. – جەر-انانى ايالاي ءبىلۋ كەرەك. جەردى جىرتۋ, وڭدەۋ جۇمىستارىنان قىرمانعا دەيىن, ودان كەيىنگى تياناقتاۋ, كەلەسى ماۋسىمعا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ بارىنە زاماناۋي تەحنيكالاردى, ماڭدايالدى اگروتەحنولوگيالاردى پايدالانامىز.
اگروكەڭەستىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرمەك كوشەرباەۆ تا «قاينارداعى» قايىرلى ىستەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال شارۋاشىلىقتا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دۇنيەلەر بارشىلىق. ايتالىق, اشىق اسپان استىندا, جازيرا جازىقتا ۇيىمداستىرىلعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ كورمەسى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. اسىرەسە, جەرگە ءدان ءسىڭىرۋ كەزىندە توپىراقتىڭ جوعارعى قاباتىن عانا زاقىمدايتىن تۇقىم سەبۋ كەشەنى قاي ديقاننىڭ بولسىن ارمانى شىعار. مۇنداي تەحنيكامەن وڭدەلگەن جەر جەل مەن سۋدىڭ ارتىق زاقىمداۋىنان قورىقپايدى, ەگىن كوكتەمگى تابيعي ىلعالدى دا ءتيىمدى سىڭىرەدى. كەيىن جاۋىن بولماي جاتسا, ءتىپتى, شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىنىڭ وزىندە بيداي قالىپتى ءپىسىپ-جەتىلىپ, ءتيىسىنشە ءتۇسىم بەرەدى. ءتۇسىم كولەمى سونشاما كوپ بولماۋى مۇمكىن, الايدا, ساپاسىنا شاك كەلتىرە المايسىز. قاينارلىقتار وسىرگەن بيدايدىڭ قۇرامىندا كلەيكوۆينا 32-35%-دى قۇرايدى. كەيىنگى جىلدارى بيداي ساپاسى قۇلدىراپ, قۇرامىنداعى كلەيكوۆينا تەك 23-25%-دى قۇراۋى كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار ءۇشىن قالىپتى كورسەتكىشكە اينالىپ وتىرعاندا, «قايناردىڭ» ساپالى بيدايى, البەتتە, ديىرمەنشىلەردىڭ سۇرانىسىن جاۋلاپ العان. تۇقىم سەبۋ كەشەندەرى قازىرگى ۋاقىتتا ماڭدايالدى تەحنيكا دەسەك تە, ولاردىڭ دا كەمشىن تۇستارى جوق ەمەس كورىنەدى. سەيىتجاپپار نىعمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇقىم تيەلگەن كەشەننىڭ سالماعى 45 تونناعا دەيىن جەتەتىندىكتەن, بار توپىراقتى نىعىزداپ وتەدى. سوندىقتان, ەگىستىك الاڭدارىن ءۇش جىلدا ءبىر قوپسىتىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.
«قاينار» جشس سوڭعى كەزدەرى ءوز تەحنيكالارىن رەسەيلىك ماشينالارمەن جاڭارتۋدا. بيىلعى قىستا سوڭعى ۇلگىدەگى 3 «كيروۆەتس» تراكتورىن ساتىپ الدى. ولار ازىرگە قاۋىرت جۇمىستارعا قوسىلا قويعان جوق, دەگەنمەن, شارۋاشىلىق يەلەرى تانىمال تەحنيكالار جەرگە قاراتپاسىنا سەنىمدى. رەسەيلىك, بەلارۋستىك تەحنيكالاردىڭ قازىرگىدەي ەكونوميكالىق جاعدايداعى ءبىر جاقسى جەرى ولاردى جوندەۋ مەن قوسالقى بولشەكتەرى اسا قىمبات ەمەس. س.نىعمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىق تراكتوردىڭ, باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ماي سۇزگىسىن ايىرباستاۋدىڭ ءوزى 100 مىڭ تەڭگەدەي تۇرادى ەكەن. وعان كونە بەرسە, شارۋالاردىڭ جالاقىسى ەرتەڭگى كۇنى قوسالقى ءبولشەكتەردەن ارتىلمايتىن بولادى.
– قوسالقى بولشەكتەردىڭ كوپشىلىگىن وزىمىزدە دە شىعارۋعا بولادى, – دەيدى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى. – ماي سۇزگىلەرىن, بولتتار مەن گايكالاردى بىزدەگى كاسىپورىندار شىعارا المايدى دەيمىسىز؟ سونىڭ ءبارى قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە قاراعاندىدا شىعارىلاتىن بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى شاگۋراشيد مامالينوۆ اتاپ وتكەندەي, ءبىر كەزدەرى تاۋ-كەن ءوندىرىسى مەن باسقا دا سالالار ءۇشىن قانشاما قۇرال-جابدىقتار شىعارعان قاراعاندىداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىنىڭ الەۋەتى ءالى دە بارشىلىق. قازىر قاراعاندىدا «ترانسماش» قۇراستىرۋ بيۋروسى مەن قازاق اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عزي-مەن بىرلەسىپ, جاڭا تەحنيكالاردىڭ تاجىريبەلىك نۇسقالارى ازىرلەنۋدە. ەگەر بۇل باستامانى مەملەكەت قولداپ جاتسا, كاسىپورىندار تۇراقتى ءوندىرىستى قولعا الۋعا دايىن.
دالاداعى كورمەدە قوناقتار, سونىمەن قاتار, «قاينار» جشس-ءنىڭ اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى مەن بۇقالارىن كوردى. شارۋاشىلىق ەگىن شارۋاشىلىعىنان ءبولەك, ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ اۋليەكول اسىل تۇقىمىن ءوسىرۋمەن دە شۇعىلدانادى. قازاقستاندا شىعارىلعان تۇقىم بولعاندىقتان, بۇل جانۋارلار جەرگىلىكتى كليماتقا دا بەيىم. وسى سيىرلاردىڭ ەتى ەل ىشىندە «ءمارمار ەت» دەگەن سيپاتتاماعا يە بولعان. ياكي, قازاقشا ايتقاندا, ءبىر ەت, ءبىر مايدان تۇرادى. ەت ساپاسىنىڭ ەۋروپالىق بايقاۋدا گران-پري جۇلدەسىن جەڭىپ العانى دا كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك.
ارقايسىسىنىڭ سالماعى توننادان اساتىن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ ءاربىرىنىڭ ءوز اتى دا بار ەكەن. شارۋاشىلىقتاعى ەڭبەككەرلەر ءبارىن, ايتەۋىر, بالاشا ماپەلەپ وتىر. وسى اسىل تۇقىمدى جانۋارلارمەن بۋدانداستىرىپ, قولداعى مالدىڭ ءبارىن كۇيلەندىرىپ العان. قازىر شارۋاشىلىقتا 1200 باس ءىرى قارا بار. ءار كوكتەم سايىن جاڭا تولدەر قوسىلىپ وتىرادى. بۇقالارعا وبلىستىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن كەلىپ, ءوز مالىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن «قۇدا تۇسۋشىلەر» دە بارشىلىق كورىنەدى.
دەسە دە, ءيسىمىز قازاق بولعان سوڭ, ءبىزدىڭ نازارىمىز وسىنداعى جىلقىلارعا كوبىرەك اۋدى. شارۋاشىلىق قامبار اتانىڭ ءتولىن وسىرۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىرماسا دا, جىلقىنىڭ اتى جىلقى عوي قاي جەردە دە. فرانتسۋزدىق پەرشەرون تۇقىمدى قىلقۇيرىقتىلاردىڭ سالماعى دا توننادان اسادى ەكەن! الىپ جانۋار الدىڭنان شىعا كەلسە, ءپىل مە دەپ قالعاندايسىڭ...
كورمە سوڭىنان اگروكەڭەس شەڭبەرىندە كەڭەس ءوتىپ, ونىڭ بارىسىندا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ, عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ, ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ وكىلدەرى ءسوز الدى. ش. مامالينوۆ ايماقتاعى شارۋالاردىڭ بيىل قانداي اۋماققا نە ەگەتىنىن ناقتىلاعان مالىمدەمە جاسادى. قاراعاندى وڭىرىندە جاقىن ۋاقىتتاردا قولعا الىناتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, چەحيالىق ينۆەستورلار ىرگەلى سەلەكتسيالىق-بۋداندىق شوشقا ءوسىرۋ كەشەنىن سالۋعا 29 ميلليون ەۋرو قارجى بولۋگە دايىن وتىر. ال يتاليالىق كومپانيا ەكسپورتقا 50 مىڭ باس ءمۇيىزدى ءىرى قارانى بورداقىلاۋ الاڭقايىن تۇرعىزۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا.
اگروكەڭەس بارىسىندا قاراعاندى وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە سەلەكتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى نيكولاي يۋششەنكونىڭ ءدان ءسىڭىرۋ مەرزىمى بويىنشا عىلىمي نەگىزدەمەلەرگە سۇيەنىپ جاساعان بايانداماسىنا جۇرت مۇقيات قۇلاق سالدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى ماۋسىمدا تابيعات جارىقتىق جەر ەمگەن شارۋالاردى جارىلقايىن-اق دەپ تۇر. «مۇنداي تاماشا جاعداي بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورگەن جوق. تەك, تابيعاتتىڭ وسى سىيىن دۇرىسىمەن پايدالانا بىلگەن ءجون», – دەدى نيكولاي يۋششەنكو.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى اگروكەڭەستى تۇيىندەي كەلە, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالانى نىعايتۋ مەن ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ شارالارى ۇنەمى ۇكىمەت نازارىندا بولاتىنىن قاداپ ايتتى. گەكتار باسىنا بولىنەتىن سۋبسيدياعا بيىلعى جىلدان باستاپ توقتاۋ سالىنعانى بەلگىلى. بۇل ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەكىۇداي پىكىرىن تۋعىزىپ ەدى. بۇل ورايدا ول وتكەن عاسىردىڭ 70- جىلدارىندا ءدال وسىنداي قادامعا بارعان باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكە سالدى. وندا مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىن تىكەلەي سۋبسيديالاماي, شارۋالار تاۋەلدى بولاتىن جاناما سالالاردى, ايتالىق, ماشينا جاساۋ ءىسىن ىلگەرىلەتۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتكەن. ناتيجەسىندە, ەكى جەپ, بيگە شىققانعا ۇقسايدى. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا سونداي ۇتىمدى تۇستاردى ويلاستىرعانى ابزال. قارا جەرگە قاراپ قۇر تەلمىرگەن شارۋانىڭ نەسىبەسىن ەشكىم دە تۇگەندەپ بەرمەيدى...
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
نۇرا اۋدانى
