تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى احمەت داۋىتوعلۋ قىزمەتىنەن كەتۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردى. جۇرت ونىڭ ورنىنا كىم تاعايىندالادى دەگەندى اڭگىمە ەتىپ جاتىر. ول ادىلدىك جانە دامۋ پارتياسىنىڭ 22 مامىرداعى سەزىندە بەلگىلى بولادى.
جالپى, بىزگە قاي جاعىنان بولسىن جاقىن تۇرىك ەلىندەگى جاعداي تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ قيىن. جاقسى حابارعا قۋاناسىڭ, جايسىز حابار جانىڭا باتادى. ءبىر پىكىرىڭ شامدارىنا ءتيىپ كەتپەس پە ەكەن دەپ سەكەم دە الاسىڭ. ال بۇل ەلدە بولىپ جاتقان جاعدايلار كوڭىلىڭدى الاڭداتادى. الەم تانىعان قايراتكەر احمەت داۋىتوعلۋ نەگە كەتەدى دەگەن وي دا سونىڭ ءبىرى. ول ەل باسشىسى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ وڭ قولىنداي ەدى عوي, پرەزيدەنت نەگە ءوزىنىڭ وڭ قولىن ىستەن شىعارعىسى كەلەدى دەگەن وي ەرىكسىز قاجايدى.
ءبىر شىندىق – بۇل پرەزيدەنت ەردوعانعا بارىپ تىرەلەدى. ونىڭ قاتىسىنسىز بۇل ماسەلەنىڭ كوتەرىلمەيتىنى دە انىق. سوندا نەگە ەلدىڭ ەكى باسشىسى ءتىل تابىسپاي وتىر, ارالارىنان قانداي الا مىسىق ءوتتى دەگەن وي اركىمنىڭ باسىنا كەلەدى. بۇلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن قولداعاندارىندا داۋ جوق. ونداي ادامداردىڭ كەتىسكەنى ەكى جاققا دا قولايسىز. كۇنى كەشە ەردوعاننىڭ پرەمەر-مينيستر بولۋ مەرزىمى اياقتالىپ, پرەزيدەنتتىككە سايلانعاندا, بۇرىنعى قىزمەتىن سەنىپ تاپسىرعان ادامى احمەت ءداۋىتوعلۋ بولعانى دا بەلگىلى.
وسى جەردە سايلاندى, سەنىپ تاپسىردى دەگەن سوزدەر ءبىرشاما ىڭعايسىزداۋ كورىنەر. بىراق تۇرىك ەلىندە وسى كەزدە بار بيلىك ەردوعان مەن بيلىكتەگى ادىلدىك جانە دامۋ پارتياسىنىڭ ء(ادپ) قولىندا بولعانى جانە ولاردىڭ دەگەنى داۋ-دامايسىز جۇزەگە اسقانى دا شىندىق. سوزگە كەلمەي بۇرىنعى پرەزيدەنت ابدۋللا گۇل ورنىن ۇسىنسا, ءادپ توراعالىعىنا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۋىتوعلۋ سايلاندى دا, اراعا اپتا وتپەي, كونستيتۋتسياعا ساي, پرەمەر-مينيسترلىككە تاعايىندالدى.
كونستيتۋتسيا بويىنشا بۇل ەلدە پارلامەنتتىك جۇيە ۇستەم بولعاندىقتان دا, پرەزيدەنتكە قاراعاندا, پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولىندا بيلىك كوپتەۋ بولۋعا ءتيىس. بىراق ەردوعاننىڭ مۇنى ازىرقانعانى انىق. بار بيلىكتى ءوز قولىنا الۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىك جۇيەگە كوشۋگە اسىقتى. ەكى رەت پارلامەنت سايلاۋىن دا وتكىزدى – ونداعى ويى باسىم كوپشىلىك داۋىسقا يە بولىپ, پرەزيدەنتتىك جۇيەنى زاڭداستىرۋ ەدى. ونىڭ رەتى كەلمەدى. سوندا ول پرەمەر-ءمينيستردىڭ قۇزىرىن شەكتەۋگە كوشتى. ءبىر جولى داۋىتوعلۋ دوحادا ساپاردا جۇرگەندە, ءادپ-ءنىڭ كەلىسىمىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ وبلىس, وكرۋگ باسشىلارىن تاعايىنداۋ قۇقىن الىپ تاستادى. بۇل ازداي, ءبىراز ءمينيستردى اۋىستىرۋدى, ءوز ادامدارىن قويۋدى تالاپ ەتتى. جاقىن دوسى بينالي يىلدىرىم, كۇيەۋ بالاسى بەرات البايراق وسىلاي مينيستر ورىندارىنا جايعاستى.
جۇرتتىڭ ءبارى مۇنى كورىپ وتىر, بۇل جايت تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ بولعانى دا انىق. ساراپشىلار, ساياساتشىلار باسقا دا كوپ ءماسەلەدە پرەمەردىڭ پرەزيدەنتپەن كەلىسپەگەندىكتەرىن ايتادى. ەڭ الدىمەن داۋىتوعلۋ جاڭا سايلاۋ وتكىزبەي-اق, كواليتسياعا ءبىرىگۋدى ۇسىندى, وعان ەردوعان كونبەدى. پرەمەر جۋرناليستەر مەن عالىمداردى جازالاعاندى ارتىق كوردى, ءسوزى وتپەدى. كجپ مۇشەلەرىن ازاماتتىقتان شىعارۋعا دا, حدپ-دان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ تيىسپەۋشىلىك قۇقىن جويۋعا دا قارسى بولدى. پرەزيدەنت تىڭدامادى. وسىنداي كەلىسپەۋشىلىكتەر قوردالانىپ, ارا اشىلىپ تىندى.
ارينە, احمەت داۋىتوعلۋدىڭ قولبالا پرەمەر بولعىسى كەلمەگەنى انىق. ەل تاعدىرىنا جاۋاپتى ەكەنىن دە سەزىندى. بالكىم, كەيبىر جاڭساق شەشىمدەرگە ورتاقتاسقىسى كەلمەگەن دە بولار. مامىردىڭ باسىندا پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋدەن كەيىن ول پارتيا باسشىلىعىنان كەتەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ «بۇل مەنىڭ عانا شەشىمىم ەمەس, قاجەتتىلىكتەن تۋدى» دەگەن سوزىندە ءبىراز استار جاتىر. اتاپ وتەتىن ءبىر جايت: كەتەتىنىن ايتسا دا, داۋىتوعلۋ پرەزيدەنتكە ادالدىعىن ساقتايتىنىن دا ايتتى. سونىسىمەن ءوزىنىڭ وكپەدەن جوعارى تۇراتىن ازاماتتىعىن اڭعارتتى. وسىناۋ جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇراتىن ادامنىڭ ەل ىشىندە دە, سىرتتا دا ۇلكەن بەدەلى بار ەدى. ونى وزىمەن بىرگە الا كەتەتىنى انىق. ول ەلگە كەرەك ەدى عوي دەيسىڭ.
لوندون مەرى – مۇسىلمان قايراتكەر
ءيا, بۇعان جۇرتشىلىق ءمان بەرىپ جاتىر. باتىستىڭ بەتكە ۇستار ۇلىبريتانياداي جەتەكشى ەلىنىڭ استاناسىنىڭ, لوندونداي الەمدىك دەڭگەيدەگى اسەم قالانىڭ باسشىسى بولىپ پاكىستاننان شىققان يمميگرانتتىڭ بالاسى سايلانعانى جۇرت نازارىن اۋداردى.
بىراق بۇل سىرت كورىنىس قانا. ساديك حان بۇل سايلاۋعا مۇسىلمان رەتىندە تۇسكەن جوق, ول لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرى بولاتىن. سول پارتيانىڭ اتىنان كونسەرۆاتور قايراتكەر زاگ گولدسميتكە (ول ميللياردەر دجەيمس گولدسميتتىڭ بالاسى) قارسى كۇرەسكە شىعىپ, پارتيالاستارىنىڭ قولداۋىمەن جەڭىسكە جەتتى. استە دە مۇسىلمان بولعاندىعى ءۇشىن ەمەس.
ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ ءۇشىن ساديك حاننىڭ ء(سىرا, ونىڭ اتى مۇسىلماندىق سادىق ەسىمىنەن بولار) ءومىربايانىنا ءۇڭىلگەن ءجون بولار. ول 1970 جىلى لوندوننىڭ وڭتۇستىك ايماعى تۋتينگتە پاكىستاننان شىققان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىنىڭ وتباسىندا ءدۇنيەگە كەلگەن. ول وتباسىنداعى سەگىز بالانىڭ بەسىنشىسى ەكەن. جوقشىلىقتا بولماسا دا, ءبىرشاما تاپشىلىقتا ءومىر سۇرگەن. جاقسى وقىعان, بەلسەندى بولعان كورىنەدى. لەيبوريستىك پارتياعا 15 جاسىندا كىرىپتى. سولتۇستىك لوندون ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, زاڭگەر ماماندىعىن العان.
ساياسي ومىردە ساديك حان بۇعان دەيىن دە ءبىراز بيىكتەرگە كوتەرىلگەن. ەڭ الدىمەن, لەيبوريستەردىڭ كولەڭكەلى ۇكىمەتىندە كولىك ءمينيسترى, ادىلەت ءمينيسترى, سونداي-اق, لوندون ىستەرى جونىندەگى مينيستر بولسا, لەيبوريستەر بيلىككە جەتكەن سوڭ گوردون براۋننىڭ ۇكىمەتىندە قاۋىمدار جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءمينيسترى, سونداي-اق, كولىك ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
ال پارلامەنتكە ءوزىنىڭ تۋعان ايماعىنان – لوندوننىڭ تۋتينگ اۋدانىنان سايلانىپ وتىر. قاۋىمداستار پالاتاسىندا وسى ايماقتىڭ مۇددەسىن قورعايدى. ەندى لوندون مەرىنىڭ سايلاۋىنا تۇسكەندە, قالانىڭ وسى ايماعىنان وعان ايتارلىقتاي قولداۋ بولعانى دا انىق. سويتسە دە, ونىڭ قارسىلاسى زاگ گولدسميت تە لوندوننىڭ ريچموند-پارك اۋدانىنان دەپۋتات ەكەنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە, سول گولدسميتتى بۇرىنعى مەر بوريس دجونسون دا قولداعان. بىراق ساديك حان جەڭىپ شىقتى.
لوندون – ۇلىبريتانيانىڭ ساياسي ومىرىندە ايرىقشا ماڭىزدى ايماق. سودان دا پارتيالار استانا ءۇشىن شەشىنىپ كۇرەسەدى. 2000 جىلدان 2008 جىلعا دەيىن ونى لەيبوريست كەن ليۆينگستون باسقارسا, سوڭعى سەگىز جىلدا (ەكى مەرزىم) استانا تىزگىنىن كونسەرۆاتور بوريس دجونسون ۇستادى. بۇل جولى سايلاۋشىلاردىڭ 56,8 پايىزى لەيبوريست قايراتكەرگە داۋىس بەرسە, كونسەرۆاتورلارعا 43,2 پايىزى عانا ىقىلاس ءبىلدىردى.
مەردىڭ قۇزىرىنا نە جاتادى؟ ول كولىكتى, زاڭدى ءتارتىپتى, قورشاعان ورتانى باقىلايدى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن, قالانى جوسپارلاۋدى باسقارادى. ول قالا پارلامەنتىنە – 25 ادامنان تۇراتىن لوندون اسسامبلەياسىنا ەسەپتى. سويتسە دە, ۇلكەن ساياساتتى جۇرگىزەتىن سول. سول ءۇشىن دە پارتيالار بۇل قىزمەت ءۇشىن كۇرەسەدى.
بالكىم, مۇسىلماندار قاۋىمى ءبىر وكىلىمىز الەمنىڭ ءبىر ايتۋلى قالاسىن باسقارادى دەپ قۋانار. ونى دا تۇسىنۋگە بولادى. بىراق ساديك حان – لەيبوريست. باتىستىق قايراتكەر. وندا مۇسىلماندىق يدەيالاردىڭ جۇرناعى دا جوق. ول لەيبوريستىك يدەيالار ءۇشىن كۇرەسەدى. جانە وسىناۋ ەۋروپالىق قالانىڭ ءداستۇرلى ساياسي تۇرمىس-سالتىن, مەنتاليتەتىن ۇستانادى.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
