تەرروريزمنىڭ شىعۋ توركىنى قايدان؟

ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ساراپشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياساتتانۋشى مارات باشيموۆپەن اڭگىمە – مارات سوۆەت ۇلى, تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە راديكاليزم دەگەن نە؟ الدىمەن وسىلاردى ءبىلىپ الساق. – تەرروريزمنىڭ انىقتاماسى, اسىرەسە, ەكسترەميزمگە قاراعاندا اناعۇرلىم كەڭ اۋقىمدى قامتيدى. دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىندا ورتاق نارسەلەر دە جوق ەمەس. تەرروريزم دەگەنىمىز – بۇل بۇكىل ادامزاتقا قارسى قىلمىس. ونىڭ اتاۋى لاتىننىڭ «تەررور» – ۇرەي, قورقىنىش دەگەن سوزىنەن شىققان. ول ءتۇرلى بەينەدە كورىنىس تابۋى مۇمكىن. تەرروريزم – كۇش كورسەتۋ يدەولوگياسى جانە حالىقتىڭ زارەسىن الۋ مەن زورلىق-زومبىلىق جاساۋ, سونداي-اق, ءىس-ارەكەتتەردىڭ باسقا دا پىشىندەرى ارقىلى بيلىك ورگاندارىنىڭ شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتۋ. بۇل – مىڭداعان قاراپايىم ازا­ماتتاردىڭ ءومىرىن جالمايتىن, ءسويتىپ, بۇكىل ەلدى ۇركىتەتىن جارىلىستار. بۇل – يادرولىق, حيميالىق نەمەسە بيولوگيالىق قارۋ قولدانۋ قاتەرى. ونىڭ ءدىني تۇرتكىلەرى دە بولۋى ىقتيمال, ولار ءارتۇرلى ءدىني سەنىمدەگى ادامداردىڭ اراسىنا زورلىق-زومبىلىق پەن شەكتەن تىس توزىمسىزدىك ۋاجدەرىن تاراتۋدان بايقالادى. ال ەكسترەميزمنىڭ انىق­تاماسى ءبىرشاما ەكىۇشتىلاۋ. دەگەنمەن, ەكسترەميزمگە جەكەلەگەن ادامداردىڭ, توپتاردىڭ ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنا قارسى باعىت­تالعان شەتىن كوزقاراستار مەن ءىس-ارەكەتكە بارۋ دەگەن انىق­تاما بەرۋگە بولادى. زور­­لىق-زومبىلىققا, بەيباستاق ءىس-ارەكەت پەن تارتىپسىزدىكتەرگە جانە ت.ب. شاقىرۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا, ولاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى, وسىنىڭ ءبارى ەكسترەميزم قاتارىنا جاتقىزىلادى. – بۇگىندە الەمدىك قوعام­داستىقتى ۇرەيلەندىرىپ تۇرعان بۇلار قالاي تۋىندادى جانە قالاي تارالدى؟ – تەرروريزم ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق. ول قاي زاماندا دا ءتۇرلى پىشىندە بار بولاتىن. بىراق, قازىرگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتاپ دامۋىنا وراي ونىڭ اۋقىمى, قارقىنى جانە قوعامدىق ساناعا ىقپالى بۇرىنعىدان سان­داعان ەسە ءوسىپ, ۇلعايىپ كەتتى. مىنە, الەمدىك قوعامداستىق وسىدان ۇرەيلەنەدى. بەلگياداعى, پاريجدەگى, رەسەيدەگى (بەس­لان­داعى مەكتەپتى باسىپ العان كەزدە كە­پىلدىككە 1128 ادام الىندى, 334 ادام قازا تاپتى) لاڭكەستىك وقيعالار وسىنىڭ دالەلى. 2000 جىلى ماسكەۋدە پۋشكين الا­ڭىنىڭ استىنداعى جەراستى ءوت­كەلىندە تەررورلىق اكت جاسال­دى. وندا 13 ادام ءولىپ, 60-قا جۋىق ادام جارالاندى. ياعني, تەرروريزم حالىقتى قۇرباندىققا شالۋىمەن قاۋىپتى. ول – بۇكىلالەمدىك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تونگەن ەڭ ەلەۋ­لى قاتەر. سوندىقتان دا الەم­دىك قوعامداستىق لاڭكەستىك ارە­كەتتەردەن ۇرەيلەنۋى زاڭدى. ەندى, ءتىپتى, بۇعان دەيىن تىنىش بولعان ەۋروپاعا دا قاۋىپ ءتوندى. سوعان وراي بارلىق ەلدەردە قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلۋدە. مۇنىڭ ءوزى قاتارداعى ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارىن بارعان سايىن شەكتەي تۇسۋدە. – بۇرىنعى كسرو كەزىندە ساياسي جاعدايلارعا بايلانىس­تى تەرروريزم سيونيزممەن ق­ا­تار اتالۋشى ەدى. ەندى ول حا­لىق­­ارالىق سيپات الىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ – كسرو كەزىندە تەرروريزم نەگىزىنەن ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى ورىن الاتىن. ايتالىق, يتالياداعى «قىزىل بريگادالار» پرەمەر-مينيستر الدو مورونى ءولتىردى, يرلاندياداعى يرا (يرلاندىق رەسپۋبليكالىق ارميا) بريتاندىقتارعا قارسى تەراكتىلەر جۇرگىزدى. ءۇندىستاندا ءدىني تەررورشىلار ينديرا گانديدى جانە ت.ب. ءولتىردى. ءدىني سەنىمگە بوي الدىرعاندار ءوزارا دا (يندۋيستەر مەن مۇسىلماندار, مۇسىلماندار مەن يۋدەيلەر), ءبىر ءدىننىڭ ىشىندە دە (كاتوليك-پروتەستانتتار, ءسۇننيت-شيتتەر) تەراكتىلەر جاساپ, زايىرلى بيلىكتى السىرەتۋدى, ءدىني بيلىك ورناتۋدى كوزدەدى. ال قازىر وسى تەرروريزم حالىقارالىق سيپاتقا يە بولدى. سونداي-اق, ءدىني تەرروريزم دە قاناتىن جايا ءتۇستى. بۇگىنگى كۇنى اسا قاۋىپتى 7 تەررورلىق توپتىڭ 6-ىنىڭ «ءال-كايدامەن» بايلانىسى بار. – اقش-تا 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بولعان تەر­رورلىق شابۋىلدار الەم جۇرت­شىلىعى اراسىندا قاتتى ءدۇم­پۋ تۋعىزدى. سودان كەيىن-اق كوپ­شىلىك ەلدەر وعان قارسى ءبىر­لەسىپ كۇرەسۋ قاجەتتىگىن قولعا الا باستادى. ەگەر تەرروريزم­مەن كۇرەس ماسەلەسىن ودان ەرتەرەك قاراستىرعاندا, سول جىل­عى جانە ودان كەيىنگى جىل­دارى مىڭداعان ادامدى اجال قۇش­تىر­عان قانقۇيلى ارەكەت­تەرگە جول بەرىلمەگەن بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. ال ءسىزدىڭ ويى­ڭىز قانداي؟ – 2011 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەراكتىگە دەيىن دە الەم ەلدەرىندە ءتۇرلى لاڭكەستىك ارەكەتتەردەن ادامدار ونداپ, جۇزدەپ قازا تاپ­قان بولاتىن. ال اقش-تا ءۇش مىڭ ادام بىردەن اجال قۇشقان كەزدە بارىپ ادامزاتتىڭ تەرروريزمگە دەگەن كوزقاراسى كۇرت وزگەردى. قازىرگى زامانعى تەرروريزمنەن قاتتى زارداپ شەككەن ەل اقش سانالادى. ودان كەيىن رەسەي, ءۇندىستان, يزرايل, كولۋمبيا, يراك, الجير, پاكىستان, ۋگاندا, شري-لانكادا دا تالاي ادام قازا تاپتى. – بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى, سونداي-اق, بەلگىلى ساياساتكەرلەر تەرروريزمدى ءححى عاسىردىڭ اپاتى دەپ اتاۋدا. وسىعان كەلىسەسىز بە؟ – تەرروريزم – ءححى عاسىردىڭ اسقىنعان پروبلەماسى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە تەر­روريزمدى بۇكىل الەم ەلدەرى بولىپ بىرلەسكەندە عانا جەڭۋگە بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ەگەر ولاردىڭ قولىنا يادرولىق قارۋ تۇسسە, بۇل بۇكىل ادامزات ءۇشىن اسا ۇلكەن تراگەديا بولارى انىق. سوندىقتان تەرروريزمدى كۇش بىرىكتىرىپ قانا جەڭە الامىز. ەڭ باستىسى, لاڭكەستىكتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ءۇشىن وعان ءنار بەرىپ وتىرعان وزەگىنەن ايىرۋ قاجەت. – ورتالىق ازيا ەلدەرىندە جانە قازاقستاندا تەرروريزم قاۋپى قانشالىقتى؟ بۇل قاۋىپ-قاتەرمەن كۇرەس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ – تەرروريزم قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءۇشىن دە قاۋىپتى. قازىرگى كەزدە قازاقستان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ قۇرامىندا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. وسى ۇيىم­دارعا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ارنايى قىزمەتتەرى بىرلەسىپ ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋدە. ويتكەنى, كۇش بىرىكتىرگەن كەزدە عانا قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»