قۇلماحانوۆ ۋاليحان ايتاحان ۇلى گۆ.مل.لەيتەنانت 1921-23.02.1945 گگ.
بۇكىل دۇنيەجۇزىن شارپىپ, ادامزاتقا ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلگەن 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا ەڭ ۇلكەن زارداپتى بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ حالقى تارتتى. اتاپ ايتقاندا, كەڭەس حالقى سوعىستا 27 ميلليون ادامىنان ايىرىلدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان ازاماتتارى دا بارشا كەڭەس وداعىنىڭ حالقىمەن بىرگە بابادان قالعان ەرلىك پەن ورلىك مۇراسىن ابىرويمەن جالعاستىردى. جاۋمەن ۇرىستا جان الىپ, جان بەردى.
قازاقستان مايدان تىلى رەتىندە دە جەڭىسكە وراسان زور ۇلەس قوستى. رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ, بەلورۋسسيانىڭ مايدان شەبىندەگى قالالارىنان زاۋىتتار, فابريكالار قازاقستانعا كوشىرىلدى. مايدانعا قورعاسىن, استىق, ەت, ءجۇن, تەرى, كيىم-كەشەك جونەلتۋ جاعىنان دا قازاقستان الدىڭعى شەپتە بولدى. ال قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ فاشيستەرمەن كۇرەستەگى ەرلىكتەرى بۇكىل ەلدىڭ اۋزىندا, سول كەزدەگى مايداندىق گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە ءجۇردى.
سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باسقا دا حالىقتارىمەن بىرگە جاۋدى تالقانداپ, جەڭىسكە جەتۋ ىسىنە قازاق حالقى دا ءوزىنىڭ لايىقتى ۇلەسىن قوستى. قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر برەست قامالىنان باستاپ بەرلينگە دەيىن باردى. ولار ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستا, دنەپر وتكەلىندە, ماسكەۋ مەن لەنينگراد ءۇشىن بولعان ۇرىستاردا ەرەن ەرلىكتەر كورسەتتى.
بۇل سوعىستا حالىق شەككەن قاسىرەتتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بوزداقتار مايدانعا اتتاندى. ۇيلەر قاڭىرادى, انالار اڭىرادى, جەتىمدەر ەڭىرەدى. مايدانعا اتتانعان 1,2 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتاردىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى سوعىستان ورالمادى.
مايدانگەر اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ سوعىستىڭ حالىق جۇرەگىنە سالعان جازىلماس جاراسىن جىر جولدارىمەن بىلايشا كەستەلەيدى:
جاۋتاڭداي قاراپ دالا تۇر,
كوز جاسىن ءسۇرتىپ جاڭا ءبىر.
حابارسىز ۇلىن سۇراۋعا,
جولىڭدى توسىپ انا ءجۇر.
قانشا ءۇيدىڭ ۇرلاپ ادامىن,
قانشا ۇيدە ءسونىپ قالدى وتتار.
كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ,
سوعىستان قايتقان سولداتتار.
كەشىكپەي جارىم كەلەر دەپ,
تورىنەن سايلاپ ورىندى.
باتىسقا قاراپ ەلەڭدەپ,
ارۋ ءجۇر توسىپ جولىڭدى.
كوتەردى ءبارىن اۋىردىڭ,
ازامات بولىپ اردى اقتار.
كوردىڭ بە جارىن ارۋدىڭ,
سوعىستان قايتقان سولداتتار.
كەتەردە سولدات جارىنىڭ,
ىشىندە قالعان انا جىل.
كوكەمدى ايتپاي تانىرمىن,
دەپ ءبىر ءسابي بالا ءجۇر.
قايىرىلماي قالاي كەتەسىڭ,
حابارسىز قالاي ول توقتار,
كوردىڭ بە ونىڭ كوكەسىن,
سوعىستان قايتقان سولداتتار.
قارالى قاعاز جىبەرىپ,
قانشاما قايعى سالدى وقتار.
بارادى ءۇنسىز تۇنەرىپ,
سوعىستان قايتقان سولداتتار.
ارادا ونداعان جىلدار وتسە دە بۇل سوعىستىڭ ميلليونداعان ادامداردىڭ ونەبويىنا تۇسىرگەن مىڭ باتپان سالماعى, سۇم سوعىستىڭ كەسىرىنەن بالاسىنان ايىرىلعان انانىڭ زارى, جارىنان ايىرىلعان ايەلدىڭ مۇڭى, اكەدەن ايىرىلعان جەتىمنىڭ شەرى جۇزدەگەن جىلداردان كەيىن دە ادامزات ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇرارى ايداي اقيقات.
اقىن ءدال بەينەلەگەندەي, سوعىستان قايتقان سولداتتارعا جاۋتەڭدەگەن وتباسىلاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ وتباسىمىز ەدى. ەندى وسى وقيعاعا ءبىرشاما تولىعىراق توقتالۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. اكەمىز جەتى اعايىندى ەكەن. اعاسى قۇلماحاننىڭ ۇل بالاسى بولماي, ءوزىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان ءۋاليحان دەگەن ۇلىن, ياعني مەنىڭ اعامدى سول كىسىنىڭ اتىنا تەلىگەن كورىنەدى. ءۋاليحان 1921 جىلى تۋعان. 1940 جىلى شىمكەنت اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا, قازىرگى قاپلانبەك تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 2-ءشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن جەرىنەن 1941 جىلى 10 جەلتوقساندا اسكەرگە شاقىرىلعان.
سول ءبىر سۇراپىل جىلداردا بالاسىنىڭ تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەن جەرىنەن سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقانىن ەستىگەن اكە-شەشەم بالالارى – باۋىر ەتىمەن قوشتاسىپ قالۋعا جينالىپ, ارتىنىپ-تارتىنىپ تەمىر ستانساسىنا كەلمەي مە. سويتسە سوعىسقا بارا جاتقان ەشەلون تۇركىستان مەن ارىس ستانسالارىنا كىدىرىپ, تەمىرگە توقتاماي, زۋىلداپ وتە شىعادى عوي. ۆاگون ەسىگىنەن بۇلارعا قول بۇلعاعان ءۋاليحان اعامنىڭ سۇلباسىن عانا تانىپ, پويىز ارتىنان جۇگىرىپ, اھ ۇرىپ قالا بەرەدى. وسى وقيعانى ەكەۋى كوزدەرىنە جاس الىپ «اپىرماي سوندا تەمىردەن ونشا قاشىق ەمەس تۇركىستانعا نەمەسە ارىسقا بارساق, بالامىزبەن تىم بولماسا 15-20 مينۋت بىرگە بولىپ ماۋقىمىزدى باسار ەدىك-اۋ!» دەپ, كۇرسىنە كۇڭىرەنىپ ايتىپ وتىراتىن.
ءبىز ول كەزدە بالامىز. بالا بولساق تا اكە-شەشەنىڭ اڭگىمەسىنەن قۇلاققا ابدەن ءسىڭىستى بولعان سوعىس زاردابى كوڭىلىمىزدى الاڭداتىپ, اعاعا دەگەن الدەقانداي ءبىر ساعىنىش سەزىمى جۇرەك تۇبىندە بۇلقىنعانداي بولادى. ونىڭ ۇستىنە سوعىس اياقتالعاننان كەيىن دە, ياعني 50-جىلدارى اۋىلعا سوعىستان قايتىپ ورالىپ جاتقاندار بولدى. سوعان قاراپ, اتا-انام دا كۇدەر ۇزبەي, بالالارى انە-مىنە كەلىپ قالاتىنداي كورىنىپ, قۇلاقتارى ەلەڭدەپ وتىراتىن.
ويتكەنى, 1945 جىلى, سوعىستىڭ اياقتالۋىنا نەبارى 2-3 اي قالعاندا اكە-شەشەم اعامنان حات العان. ول حاتىندا اعام پولشانىڭ اۋماعىن جاۋدان تازارتىپ جۇرگەنىن كەشە عانا لىنا وزەنىنەن ءوتىپ, كەنيگسبەرگ قالاسى باعىتىنا بەت العاندارىن جازعان. سودان كەيىن حات-حابار ءۇزىلگەن. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە, قايتىس بولدى دەگەن قارا قاعاز كەلگەن. اتا-انامىز سوندا دا بالالارىن ولىمگە قيماي, ۇيدە جالعىز سۋرەتى بار ەدى, سونى قابىرعاعا ءىلىپ قويىپ, 60-جىلدارعا دەيىن كۇدەر ۇزبەي ءجۇردى.
كەيىن اعامىزدىڭ ورالماسىنا ابدەن كوزىمىز جەتكەن سوڭ نەندەي كۇيدە, قاي جەردە قالدى ەكەن, ەشكىم تانىمايتىن جات ءولكەدە كوز جۇمعانى قيىن بولدى-اۋ دەپ, قابىرعامىز قايىسىپ, ءار كىمدەرگە, ءار جەرلەرگە ءسوز سالىپ, ىزدەستىرە باستادىق. سودان تالاي جەرگە حات جازدىق. ماسكەۋ ءتۇبىندەگى پودولسك دەگەن قالادا ورتالىق اسكەري مۇراعات بار, سوعان جازدىق. ءۋاليحان ايتاحان ۇلى ايتاحانوۆتان حابار بار ما دەپ جازامىز, ەشقانداي حابار جوق دەپ كەلەدى. ەشكىم ەشنارسە بىلمەيدى. سويتسەك, ءبىز ىزدەۋ سالعان كەزدە قاتەلىك جىبەرگەن ەكەنبىز. اعامىزدى ايتاحانوۆ دەگەن فاميليا بويىنشا ىزدەي بەرگەنبىز عوي. ال ونىڭ تەگى, جوعارىدا ايتقانىمداي, اكەمىزدىڭ اعاسى قۇلماحاننىڭ اتىمەن ءۋاليحان ايتاحان ۇلى قۇلماحانوۆ بولىپ جازىلىپ, اسكەرگە دە سول نىسپىمەن اتتانعان.
وسىلايشا, شارامىز تاۋسىلىپ, نە ىستەرىمىزدى بىلمەي داعدارىپ جۇرگەندە بىلتىر, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋدە جان-جاقتى اۋقىمدى شارالار قابىلداعان رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.ءپۋتيننىڭ جارلىعى شىقتى. وسى جارلىققا سايكەس «پوبەدا», «مەموريال» دەگەن سايتتار اشىلدى. سول سايتتاردا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى مالىمەتتەر مولىنان, تولىعىمەن قامتىلعان ەكەن. اتاپ ايتقاندا, سوعىسقا قاتىسقاندار مەن قازا بولعاندار, سوعىس بارىسىندا تۇتقىنعا تۇسكەندەر, ودان بوسانىپ شىققاندار, تاعى باسقا قيلى-قيلى جاعدايلار مەن مالىمەتتەر بەرىلگەن. اعامنىڭ دەرەگىن وسى ارادان تاپتىم.
مەن الىگى «مەموريال» سايتىندا اعام ۋاليحانعا قاتىستى مالىمەتتەردىڭ قولمەن قويعانداي انىق بەرىلگەنىنە ريزا بولدىم. تۋعان جەرى, فاميلياسى, اكەسىنىڭ اتى, تۋعان, قايتىس بولعان جىلىنىڭ كۇنى مەن ايى, قاي اسكەري كوميسسارياتتان سوعىسقا اتانعانى, قاي جەردە, قالاي قازا بولعانى, قاي جەردە جەرلەنگەنى, ەڭ جاقىن تۋىستارى, ولاردىڭ تۇراتىن جەرى, اسكەري اتاعى ءبارى-ءبارى ءبىر پاراق قاعازداعى باعان-باعانعا ءبولىنىپ, مۇقيات, تاپتىشتەپ كورسەتىلگەن. مالىمەتتە 3-بەلورۋسسيا مايدانىنا قاراستى 3-ارمياسىنىڭ قىزىل تۋلى تاللين اتىنداعى 1294 وزدىگىنەن جۇرەتىن ارتيللەريالىق پولكىنىڭ 1945 جىلى اقپان ايىنىڭ 23-28 ارالىعىندا ۇرىس دالاسىندا قايتىس بولعان وفيتسەرلەرىنىڭ ءتىزىمى كورسەتىلگەن. وسى ءتىزىمنىڭ 2-ءشى رەتتىك سانىندا بىلاي جازىلىپتى:
«قۇلماحانوۆ ءۋاليحان ايتاحان ۇلى; گۆارديا كىشى لەيتەنانتى گت 000001 №099657; سۋ-85 كومانديرى; ۆكپ (ب) مۇشەسى; 1921 جىلى ستاليناباد كولحوزى, ءشاۋىلدىر اۋدانى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازاق كسر-ىندە تۋعان; 10 جەلتوقسان 1941 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سارىاعاش اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ شاقىرتۋىمەن سوعىسقا اتتانعان; 23 اقپان 1945 جىلى سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان; شىعىس پرۋسسيانىڭ كەنيگسبەرگ پروۆينتسياسى, مەلزاك اۋدانىندا, راۋشباح ەلدى مەكەنىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنان 1 كم. جەردە جەرلەنگەن; اكەسى مومبەكوۆ ايتاحان قازاق كسر, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ءشاۋىلدىر اۋدانى, ستاليناباد كولحوزىندا تۇرادى» دەپ تولىق جازىلىپتى. بۇل مالىمەتكە پولك كومانديرى پودپولكوۆنيك كارتاشنوۆ; پولكتىڭ شتاب باستىعى كاپيتان فيليپپەنكو قول قويىپ, ءبىر داناسىن قورعانىس حالىق كوميسسارياتىنا, ەكىنشىسىن 3-ارميا شتابىنا جىبەرىپ, ءۇشىنشىسىن پولك شتابىندا قالدىرىپتى. بۇل مالىمەت بويىنشا مەنىڭ اعام ءۋاليحان 1294 قىزىل تۋلى تاللين ارتيللەريا پولكىنىڭ قۇرامىنداعى, اسكەري تىلمەن ايتقاندا, وزدىگىنەن جۇرەتىن سۋ-85 جاۋىنگەرلىك قوندىرعىنىڭ, مۇنى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزگەندە, اسكەري سوعىس تانكىسىنىڭ گۆارديا كىشى لەيتەنانت اسكەري اتاعى بار كومانديرى بولعان. 1945 جىلى 23 اقپاندا شىعىس پرۋسسيا وپەراتسياسى بارىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان.
مىنە, وسى مالىمەتتى العاننان كەيىن ءارى قاراي ىزدەنىپ, اعامنىڭ جاتقان جەرىن تاۋىپ, باسىنا بارىپ تاعزىم ەتىپ قايتۋدى الدىما مىندەت ەتىپ قويدىم. وسى ماقساتپەن جان-جاققا حات جازا باستادىم. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى س.ك.شويگۋعا, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق مۇراعاتىنىڭ باستىعى ي.ا.پەرمياكوۆقا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترى ي.ن.تاسماعامبەتوۆكە, پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ياتسەك كليۋچكوۆسكيگە, پولشا قىزىل كرەسىنە, قازاقستاننىڭ پولشا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆقا جانە تاعى باسقالارعا حات جولداپ, اعامنىڭ ماڭگىلىككە دامىل تاپقان جەرىن انىقتاۋعا كومەكتەسۋدى سۇرادىم. حاتتا مەن بۇرىنعى شىعىس پرۋسسياداعى كەنيگسبەرگ پروۆينتسياسى, مەلزاك اۋدانى, راۋشباح ەلدى مەكەندەرى بۇگىندە قاي جەردە, قاي ەلدە ەكەنىن انىقتاپ بەرۋدى ءوتىندىم.
2015 جىلعى 15 ساۋىردە رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان جوعارىدا اتالعان دەرەكتەردى راستاعان حات الدىم. كوپ ىزدەنىستىڭ ءناتيجەسىندە گۆارديا كىشى لەيتەنانتى ءۋاليحان ايتاحان ۇلى قۇلماحانوۆتىڭ سوعىس جىلدارىندا شىعىس پرۋسسيانىڭ كەنيگسبەرگ پروۆينتسياسى, مەلزاك اۋدانىندا, راۋشباح ەلدى مەكەنىندە جەرلەنگەنى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن راۋشباح ەلدى مەكەنى پولشانىڭ قاراماعىنا ءوتىپ, ءبىراز ۋاقىت «رۋسەۆو» دەپ اتالعانى, بۇگىندە ول جەر پولشانىڭ ۆارمينسك-مازۋرسك ۆوەۆودستۆوسىنىڭ برانەۆا پوۆياتوسىنىڭ بۇرىنعى مەلزاك, قازىرگى پەنەنجنو گميناسىنا قارايتىنى ايقىندالدى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن بۇل ايماقتا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن برانەۆا قالاسىنداعى باۋىرلاستار مەموريالىنا قايتا جەرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. بۇگىندە وندا مىڭداعان كەڭەس اسكەرلەرى جەرلەنگەن.
سونىمەن, 2015 جىلدىڭ جازىندا قاسىما زايىبىم مەن نەمەرەمدى ەرتىپ, جولعا شىقتىم. دىتتەگەن ويىم – اعامنىڭ جاتقان جەرىن تابۋ, اكە-شەشەمنىڭ باسىنان العان توپىراقتى اپارىپ سالۋ, ول جاقتان اتا-انامىز ءتىرى كەزىندە كورە الماي ارماندا كەتكەن بالاسىنىڭ باسىنان توپىراق اكەلۋ, ءسويتىپ, ولىلەردىڭ رۋحىنا اس بەرىپ, قۇران باعىشتاپ, پارىزىمدى وتەۋ.
ۆارشاۆادا ءبىزدى قازاقستان ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ, ونىڭ كەڭەسشىسى باقىتجان بولەگەنوۆ قارسى الدى. مۇندا كەلگەندە مەنىڭ بايقاعانىم, پولشا سوتسياليستىك مەملەكەت بولىپ تۇرعان كەزدە كەڭەس وداعىنا دەگەن قۇرمەت كۇشتى بولعان عوي. كەزىندە قىرعىن سوعىس وتكەن جەرلەردە قازا تاپقانداردىڭ مايىتتەرىن جيناپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شەيىت بولعان جاۋىنگەرلەرىنە ارناپ ۇلكەن مەموريال سوعىلعان. ول 10 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. قورشاۋ جاسالىپ, ورتاعا قىزىل ارميانىڭ ايبىندى ەسكەرتكىشى قويىلعان. ۇلكەن اۋماق 24 شارشىعا بولىنگەن ەكەن. مىنا شارشىدا راۋشباحتا جەرلەنگەندەر جاتىر, مىنا جەردە پەنەنجنودا جەرلەنگەندەر جاتىر دەپ, 10 مىڭنان استام ادامنىڭ سۇيەگىنە قۇرمەت كورسەتىلگەن.
الايدا, قازىرگى پولشا بيلىگىنىڭ بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن سالقىن قاباعى بۇل ارادا دا قىلاڭ بەرىپ قالاتىنداي. پولشا جەرى ءۇشىن, حالقىنىڭ فاشيزمنەن ازاتتىعى ءۇشىن جانىن قيعان ەرلەرگە, پولياك جەرىندە ماڭگىلىككە دامىل تاپقان بوزداقتارعا كوزقاراستىڭ قىرىن بولماسا دا, بۇرىنعىداي ىستىق ىقىلاس بايقالمايتىنداي. وسىدان كەلىپ كەيدە ساياساتتىڭ دا قانداي جاعداي بولماسىن وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋعا ورەسى جەتە بەرمەيتىن تۇستارى بولادى ەكەن-اۋ دەگەندەي وي تۇيەدى ەكەنسىڭ.
ۆارشاۆادا ەلشىمىز ەرىك وتەمباەۆ مەنى پولشا سەيمىنىڭ دەپۋتاتى توماس ماكوۆسكيمەن تانىستىردى. ءبىزدىڭ ەلشىمىز ونىمەن الدىن الا سويلەسىپ, قازاقستاننان ارىپتەسى كەلە جاتقانىن ەسكەرتكەن ەكەن. ول پولشا سەيمىنە ءبىز ساپار شەگىپ بارا جاتقان وڭىردەن سايلانعان دەپۋتات بولىپ شىقتى. شاي ۇستىندە ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, دىتتەگەن جەرىمىزدە ءبىزدى زيگمۋند ۆايدجەت دەگەن ءوزىنىڭ كومەكشىسى كۇتىپ الاتىنىن, وعان ەسكەرتىلگەنىن, قاشان كەتكەنىمىزشە ءبىزدىڭ قاسىمىزدا بولىپ, ءتيىستى كومەك كورسەتەتىنىن, ءوزىنىڭ دە حابارلاسىپ تۇراتىنىن ايتىپ, سىپايى قوشتاستى.
ءبىز ۆارشاۆادان 500 شاقىرىم جەردەگى برانەۆسك قالاسىنا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن گدانسك قالاسىنا ۇشىپ كەلدىك. ول – بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىن بويلاي ورنالاسقان شاھار. وسى ارادان برانەۆا قالاسىنا جەتۋ ءۇشىن تاعى دا 100 شاقىرىمعا جۋىق جەر ءجۇرەدى ەكەنبىز.
مىنە, مەن وسىدان 70 جىل بۇرىن, قىرشىن جاسىندا, وتانىنىڭ بوستاندىعى جولىندا, ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, جات جەردە ماڭگىلىككە دامىل تاپقان اعامنىڭ جاۋمەن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن ارپالىستا جالىن قۇشقان تەمىر تۇلپارىنىڭ ىشىندە سوڭعى دەمى بىتكەنشە ايقاسقا تۇسكەن كەيپىن كورگەندەي بولىپ, كوز الدىما ەلەستەتىپ تۇرمىن. ول جالعىز اعام, ال مەن ارتىنان ەرگەن جالعىز ءىنىسى ەدىم. بالا كەزىمدە ءوزىم ءتۇر-ءتۇسىن كورمەگەن, بەينەسىن تەك سۋرەتى ارقىلى عانا بىلەتىن اعامدى ارقا تۇتىپ, شىركىن-اي, سول كىسى ءتىرى بولسا, مەن بۇيتەر ەدىم-اۋ, ول سۇيتەر ەدى-اۋ دەپ, ءتاتتى قيالعا ەرىك بەرەتىنمىن. ەسەيە كەلە دە كەيدە اعا-ءىنىمنىڭ جوقتىعى ەسىمە ءتۇسىپ, كوڭىلىم كادىمگىدەي پاسەيىپ قالاتىن. مىنەزىمنىڭ العان بەتتەن قايتپايتىن بىربەتكەي بولۋى دا جالعىزدىقتى سەزىنۋدەن بە ەكەن, بالكىم. ونى كىم ءبىلسىن. ايتەۋىر قازىر ءۋاليحان اعام دامىلداعان جەردە قاي-قايداعىلار ەسىمە ءتۇسىپ, كوڭىلىمنىڭ بوساعانىن نەسىنە جاسىرامىن.
سەيم دەپۋتاتىنىڭ كومەكشىسى زيگمۋند ۆايدجەت ءبىزدى قىرعىن سوعىس بولعان بۇرىنعى راۋشباح ەلدى مەكەنىندەگى 101-بيىكتىككە الىپ كەلدى. مۇندا كەلگەن ۋاقىتىمىز شىلدە ايى ەدى. اينالا جاسىل جەلەك, كوكوراي شالعىن, جايقالعان ەگىن. ءبىر كەزدە وسىندا سوعىس بولعان ەكەن, ادامدار قىرعىنعا ۇشىراپتى, زۋىلداعان وقتان, ىسقىرعان سناريادتان, گۇرىلدەگەن تانكتەن, بۇرق-بۇرق جارىلعان گراناتادان, ادامداردىڭ قۇلاق تۇندىرعان ايقايىنان اينالانىڭ ازان-قازانى شىعىپ, جانتۇرشىگەرلىك وقيعا ورىن الىپتى دەسە, قازىر ەشكىم سەنبەيتىندەي. مۇلگىگەن تىنىشتىققا بەيبىت كۇننىڭ بەلگىسىندەي سايراعان قۇستار, شىرىلداعان شەگىرتكەلەر عانا ءۇن قوسىپ, تىرشىلىك ءسانىن كەلتىرىپ تۇر.
بۇرىنعى راۋشباح ەلدى مەكەنىنىڭ ورنىندا تۇرمىز. ەلدى مەكەن اتىمەن جوق. ايدالا. مۇنىڭ ءمانىسىن دەپۋتاتتىڭ كومەكشىسى زيگمۋند ۆايدجەت تۇسىندىرۋدە. جاسى, قازاقشالاپ ايتقاندا, جەر ورتاسىنا جەتىپ قالعان كىسى. ول نەمىستەردىڭ كەز كەلگەن ەلدى مەكەنى سۋدىڭ جاعاسىنا ورنالاساتىنىن, كوشەگە اسفالت ەمەس, تاس توسەلەتىنىن, كوشەنىڭ ەكى جاعى ۇيلەر بولاتىنىن ءتاپتىشتەپ ايتىپ, كورسەتىپ جاتتى. مىنە مىناۋ سۋ كوزى, ال مىناۋ رەتىمەن توسەلگەن تاستار بۇرىنعى كوشەنىڭ ورنى دەپ. وسى ارادا قۇران وقىدىق. اۋىلدان, اكە-شەشەمىزدىڭ باسىنان اكەلگەن توپىراقتىڭ ءبىرازىن 101-ءشى بيىكتىككە سالدىق, ول جەردەن توپىراق الدىق. قازاقى ىرىم, مۇسىلماندىق جولى بويىنشا ءبىر شارۋادان قوي ساتىپ الىپ, سول جەردە قۇران وقىپ, قويدى باۋىزدادىق تا, كەدەي-كەپشىككە ۇلەستىرىڭدەر دەپ, تاستاپ كەتتىك. مۇندايدى كورمەگەن جەرگىلىكتى جەردىڭ ادامدارى ءبىزدىڭ بۇل عۇرپىمىزعا تاڭدانىپ, باس شايقادى.
بۇدان كەيىن وسى ارادان ونشا قاشىق ەمەس برانەۆو قالاسىنداعى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ مەموريالدىق كەشەنىنە باردىق. ءۋاليحان اعام 8-ءشى شارشىدا جاتىر ەكەن. سول جەرگە بارىپ تاعى دا قۇران وقىپ, ەلدەن اكەلگەن توپىراعىمىزدىڭ قالعانىن وسىندا سالدىق, ول جەردەن تاعى دا توپىراق الدىق. اعا رۋحى ارتىنان ىزدەپ كەلگەنىمىزدى سەزگەن بولار, جات جەردە جالتاقتاعان كوڭىلى قۇران داۋىسىن ەستىپ, بايىز تاپقان شىعار دەپ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز جۇباتتىق. سونىمەن بىرگە, اعا رۋحىنا باس يگەنىمىزدى ارقا تۇتىپ, ءبىز دە سەرگىپ قالدىق.
مەموريال باسىندا مەنىڭ جانە ءبىر بايقاعانىم, قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى كىتاپتا جازىلعان دا, شارشىدا جوق. شارشىنى تاپقان ءبىراز ادام تۋىستارىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ كەتىپ جاتقان كورىنەدى. ءبىز دە سولاي ىستەۋگە كەلىستىك. ءمارمار تاسقا ءۋاليحان ايتاحان ۇلى قۇلماحانوۆ, 1921-1945 ج.ج. گۆارديا كىشى لەيتەنانتى, قازاق دەپ جازۋعا, مۇسىلمان بەلگىسىمەن جارتى اي تۇسىرۋگە ۋاعدالاستىق, ءمارمار تاستىڭ ەتەگىن قىزىل گۇلمەن كومكەرەمىز دەپ شەشتىك. وعان گۋبەرناتوردىڭ رۇقساتى كەرەك ەكەن. ەلشى رۇقسات الۋعا ۋادەسىن بەردى.
اعانىڭ جاتقان جەرىن تاۋىپ, باسىنا بارىپ, بارلىق شارۋانى رەتتەپ, كوڭىلدى ءبىر دەمدەگەننەن كەيىن برانەۆو قالاسىنىڭ بۋرگوميسترى, ءوزىمىزدىڭ ەلشى, ونىڭ كەڭەسشىسى, تىلشىلەر, پوليتسيا باستىعى, ماسەلەنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جانە باسقا دا ادامداردىڭ بارلىعىن جيناپ, راحمەتىمدى ايتىپ, اعا رۋحىنا ارناپ اس بەردىم.
ەلگە كەلگەننەن كەيىن وتىرارداعى اتا-انام جاتقان ارىستانباب كەسەنەسىنە بارىپ توپىراق سالىپ, قۇران وقىپ, سول اۋداننىڭ بىلەتىن ازاماتتارىن شاقىرىپ, اس بەردىك. بۇل كوپتەن ويلاپ جۇرگەن شارۋا ەدى. ايدالادا قالدى عوي, بۇل قالاي بولادى دەپ جۇرگەن ەدىم, سول بىلتىرعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي كەرەمەت ءبىر ءساتتى نارسە بولدى. ءوزىمىز دە ريزامىز. بالا-شاعامىزبەن ءبىر قۋانىپ قالدىق.
وسى ارادا كوڭىلدەن شىققان ريزاشىلىق سەزىمىمدى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ پولشاداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆقا, ونىڭ كەڭەسشىسى باقىتجان بولەگەنوۆكە ايتقىم كەلەدى. بۇل ازاماتتاردىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە پولشا جەرىندە قازا تاپقان اعالارىمىزدىڭ زيراتتارىن تابۋعا كومەكتەسىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتۋدە وزگەگە ۇلگى بولاتىنداي ۇلكەن يگى ىستەر اتقارىپ جۇرگەندەرىنىڭ كۋاسى بولدىق.
بيىل جەڭىس كۇنى قارساڭىندا اعامنىڭ پولشا جەرىن ازات ەتۋدەگى شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپقان جەرىنە بارىپ, باسىنا ءمارمار تاستان ەسكەرتكىش ورناتىپ, تاعى ءبىر تاعزىم ەتىپ, قۇران باعىشتاپ, وتان ءۇشىن جانىن قيعان باسقا دا جاۋىنگەرلەردىڭ الدىندا باسىمىزدى ءيىپ قايتتىق.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
