ەرلىكپەن ورىلگەن ءومىر

ەل تىنىشتىعىن قورعاۋ جولىندا قولىنا قارۋ الىپ, مايدانعا اتتانعان جاۋىنگەرلەردىڭ سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىك ىستەرى مەن جارقىن بەينەلەرى كەيىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە بولىپ, سانامىزدا ماڭگىلىك جاڭعىرىپ تۇرا بەرمەك. 1939 جىلى اكەم ەسكەندىر ىبى­راي ۇلى اسكەر قاتارىنا الىنادى. اسكەري مىندەتىن اياقتاۋعا شاق قالعاندا ەل باسىنا كۇن تۋ­ىپ, اسكەردەن قان مايدانعا اتتانادى. ومىردە تىرەك, پانا بولار اس­قار تاۋ اكەسى ىبىراي اتامىز سول كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ كە­سىرىنەن «حالىق جاۋى» دەگەن جالا­مەن جازىقسىز اتىلىپ, ەلدە ۋايىم جەگەن جەسىر اناسى مەن ءىنى-قارىنداستارى قالادى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اكەم 31-ءشى اتقىشتار بري­گاداسىنىڭ بولىمشە كومانديرى بولادى. 31-ءشى جانە م.مامەتوۆا, ءا.نۇرشايىقوۆ قۇرامىندا بولعان 100-ءشى دەربەس قازاق اتقىشتار بري­گادالارى موسكۆادان كالينين (قازىرگى پسكوۆ) وبلىسىنا قاراستى نەۆەل قالاسىنا دەيىنگى ۇرىس دالاسىن ءجۇرىپ ءوتىپ, 1-ءشى برەستىك قىزىلتۋلى اتقىشتار ديۆيزياسى بولىپ بىرىكتىرىلەدى. ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرى باتىس, سولتۇستىك-باتىس كالينين, 2-ءشى پريبالتيكا, بەلارۋس, باتىس ۋكراينا مايداندارىنا قاتىسىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردى جاۋدان ازات ەتەدى. سونداي-اق, پولشانى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, گەرمانيا شەگىندە فاشيست اسكەرلەرىن تالقانداۋدا وجەتتىك پەن باتىلدىق تانىتادى. 31-ءشى جانە 100-ءشى اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ۇرىس دالاسىنداعى ەرەن ەرلىكتەرى جايلى كەيىن پولك كومانديرى, سوعىس ارداگەرى م.ف.حاريتونوۆ ءوزىنىڭ «دوروگي پامياتي» اتتى ەستەلىك كىتابىندا تولىق باياندايدى. بۇل كىتاپپەن تانىسا كەلە, اكەمنىڭ كوزى تىرىسىندە مايداندا ءجۇرىپ وتكەن جولى جايلى ايتىپ وتىراتىن ەستەلىك اڭگىمەلەرى بىردەن ەسىمە ورالا كەتتى. سونداي شەشۋشى ۇرىستاردىڭ ءبىرى نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋ­دەگى ۇرىس بولاتىن. نەۆەل فاشيس­تەر­دىڭ شابۋىل وپەراتسياسى ءۇشىن ءىرى بەكىنىس پۋنكتى جانە بايلانىس جولدارىنىڭ شۇعىل ماڭىزدى تورابى بولعان ەدى. سوندىقتان, فاشيست باسقىنشىلارى قالانى ءوز قولدارىندا ۇستاپ تۇرۋ ماق­ساتىمەن تەرەڭ ترانشەيا قازىپ, مىقتاپ بەكىنىپ الادى. بۇل قالا­نى فاشيستەر 1941 جىلدىڭ ءشىل­دە ايىنان باستاپ 2 جىل 3 اي قور­شاۋدا ۇستايدى. 1943 جىلدىڭ 15 قازانىندا بريگادا كومانديرى مايور ا.سمەحوۆ نەۆەل اۋدانىنا قاراستى سەرەبروۆو دەرەۆنياسى تۇبىندە فاشيستەردىڭ بەكىنىسىنە شابۋىل جاساۋ جونىندە بۇيرىق الادى. جاۋىنگەرلەردىڭ قارقىندى شابۋىلى ناتيجەسىندە دۇشپان بەكىنگەن ورىندارىنان قۋىلادى. الايدا, السىرەگەن جاۋ اسكەرلەرىنە مۇزداي قارۋلانعان قوسىمشا كۇش كەلىپ قوسىلادى. بۇل بريگادا قۇ­رامىنىڭ دۇشپانعا دەگەن ءوش­پەندىلىگىن ودان سايىن ورشىتە ءتۇسى. ناتيجەسىندە, فاشيستەرگە تويتارىس بەرىلىپ, نەۆەل اۋدانى تولىعىمەن ازات ەتىلەدى. كەيىننەن جوعارعى باس قولباسشىنىڭ بۇي­رىعىمەن بۇل بريگاداعا 31-ءشى نە­ۆەل اتقىشتار بريگاداسى قۇر­مەتتى اتاۋى بەرىلەدى. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان «1941-1945 جىل­دارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى حالىق ەرلىگى» ەلەكتروندى مۇ­راعاتىنان اكەمىزدىڭ ەكى مارتە «ەر­لىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالۋ سەبەبى جايلى تولىق ءمالى­مەتتەر الدىق. جوعارىدا ايتىلعان سوزدەرىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن ماداقتاۋ قاعازىندا ايتىلعان جايلاردى تاراتىڭقىراپ باياندايىق. ءبىرىنشى ماراپات قاعازىندا بىلاي دەلىنىپتى: «سوتسياليستىك وتان ءۇشىن ۇرىستا ەرلىك پەن باتىلدىق تانىتتى. مىسالى, 1943 جىلدىڭ 10 اقپانىندا شابۋىل كەزىندە نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ كوزىن قالاي جويۋ جونىندە جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى كورسەتتى. سارباز­دار­دى سوڭىنان ەرتىپ, الدا ءجۇردى. اجال­­دان قايمىقپادى. جولداس ە.يبراەۆتىڭ جەكە ءوزى ۆينتوۆكادان وق جاۋدىرىپ, 6 نەمىستى جەر جاستاندىردى. جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر اراسىندا بەدەلگە يە. «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى ۇكىمەت ناگراداسىنا لايىق دەپ تابىلدى», دەي كەلە وسى 21.02.1943 جىلعى №037 بۇيرىققا 31-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك ل.ا.ياكۋتوۆ قول قويىپتى. ال ەكىنشى ماراپات قاعازىندا 1943 جىلعى 15 قازاندا سەرەبروۆو دەرەۆنياسى تۇبىندە جاۋمەن بولعان ۇرىس جايىندا ايتىلعان: «جولداس ەسكەندىر يبراەۆ قارسىلاستارعا قاراي اسقان شاپشاڭدىقپەن ۇمتىلىپ, قولما-قول ۇرىستا 8 نەمىس باسقىنشىسىن جايراتتى», دەلىنگەن. بۇل جولى تاعى دا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالىپتى. وسى ورايداعى 31.10.1943 جىلعى №0197 بۇيرىققا اتقىشتار بريگاداسىنىڭ كومانديرى مايور ا.ب.سمەحوۆ قول قويعان. ءيا, بۇل 1418 كۇنگە سوزىلعان سوعىستاعى اكەمنىڭ قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىلىپ تىركەلگەن ەكى كۇندىك قا­نا ەرلىگى بولسا, ال الاساپىران كەزەڭدە وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ۇرىس دالاسىنداعى تالاي بوزداقتىڭ جاساعان كوزسىز تىرلىگىنە تەك مايدان دالاسى عانا كۋا. سوعىستا ەكى رەت اياق-قولدان اۋىر جارالى بولىپ, گوسپيتالدا ۇزاق ەمدەلىپ كەلگەن اكەم: «قى­­رىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى», – دەگەن وسى شى­عار. قانشاما زامانداستارىم قىر­شىنىنان قيىلىپ, وسىنداي بەيبىت ءومىردى كورمەي كەتتى عوي», – دەپ ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ايتۋشى ەدى. اكەمىز سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, ەكى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» جانە تاعى دا باسقا حا­لىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ­دەگى ادال ەڭبەگى ءۇشىن «تۇتىنۋ كوو­پە­راتسيا­سىنىڭ ۇزدىگى» ءتوس­بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. «اكە كورگەن وق جونار» دەمەك­شى, بۇل ەرلىكتىڭ باستاۋى ارىدە دە­­سەم ارتىق بولماس. ويتكەنى, اكەمىزدىڭ اكەسى ىبىراي اتامىز توڭىرەككە تانىمال موللا, قا­سيەتتى ادام بولعان. وكىنىشكە قاراي, 1937 جىلعى ستاليندىك رەپ­­­رەسسيانىڭ قۇربانى بولىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. مۇراعاتتا ساقتالعان قۇجاتتاردا ءدىندى ناسيحاتتاۋشى مولدا, حالىققا الاش­ورداشىلاردىڭ پىكىرىن, بۋرجۋازيا وكىلى الاشورداشى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتشىلدىق با­عىت­تاعى شىعارمالارىن نا­سي­حات­­­تاعانى ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسىل­سىن دەگەن سول كەزدەگى ءۇش­تىك­تىڭ شى­عارعان قورىتىندى ۇكىمى ساقتالعان. ۋاقىت وتە كەلە, ناقاقتان-نا­قاق, جازىقسىز كەتكەن اتا­مىز­دىڭ اقتالۋىن كۇتكەن اكە ارمانى اقتالىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسىندا ورناتىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارىن ەسكە الۋ ەسكەرتكىش تاقتاسىنا اتى ويىلىپ جازىلدى. «بەلدەسكەننىڭ بەلىن سىندىر, تىرەسكەننىڭ تىزەسىن بۇكتىر», – دەپ باتىر بابامىز باۋىرجان مو­مىش ۇلى ايتقانداي, مىنە, تىرەسكەن سوعىسقۇمار جاۋدىڭ تىزە­سىن بۇكتىرىپ, اسقاق ارمانىمىز – ۇلى جەڭىسكە قول جەتكىزگەنىمىزگە دە 71 جىل تولىپ وتىر. ءبىزدىڭ اكە­لەرىمىز جەڭىستەرىنە سەنىمدى ىستىق جۇرەكتەرى مەن قايرات كۇشتەرىنىڭ ارقاسىندا ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان حالقىمىزدىڭ ءورشىل رۋحىن, قايتپاس قايسار­لىعىن, باتىرلىعىن الەمگە پاش ەتتى. وسىناۋ ۇلى مەيرام قار­ساڭىندا, وتتى جىلداردا جان­قيار­لىق ەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ, ۇرپاعىنا بەيبىت ءومىر سىيلاعان جان اكەمىزگە يمان بايلىعىن بەرسىن دەپ رۋحىنا تاع­زىم ەتەمىز. گۇلمايرا ەسكەندىرقىزى  كوكشەتاۋ