توقسان اۋىز ءسوز: ءسوزىنىڭ استارى تىم تەرەڭ, ءوز زامانىنان كوش ىلگەرى ويلايتىن, ءاربىر اڭگىمەسىنىڭ تاربيەلىك ءمانى زور شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنان «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەگەن اتالى ناقىل قالعان. قاجى قاتە ءسوز ايتپاعان. دالەل رەتىندە قۇنانباي نەمەرەسىنىڭ «عىلىمسىز ادام – ايۋان» ولەڭىن العا تارتساق بولادى. وندا ول: «دۇرىس دەمە, قۇر ويلاپ, اقىلعا سىنات, سابىر قىل. جىعىلمايتىن ءدالەل تاپ, بىرەزۋ بولما ءوزىمشىل», دەيدى. ياعني, شاكارىم ءسوزىنىڭ ءاربىرى اقيقات. ويتكەنى, ۇستاز «قۇر ويلاماعان», ءسوزىن «اقىلعا سىناتقان», ءاربىر ويىن سابىرمەن جازعان ءھام «جىعىلمايتىن دالەل» تاپقان.
الدەبىر الاساپىران زامانداردا, زۇلماتقا تولى كۇندەردە, اق تابان شۇبىرىندى كەزەڭدە, ەل ءىشىن اشارشىلىق جايلاعاندا بۇكىل قازاق بالاسى كوش-كەرۋەنىنىڭ باسىن سىرعا بۇرىپتى. «بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان», «اققۋ ۇشىپ, قاز قونعان», جاعاسى بەرەكە مەن مەرەكەگە, ىرىسقا تولى سىر-انا جان-جاقتان جىلاپ كەلگەن بالالارىنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, جاراسىن تاڭىپ, كوزىندەگى جاسىن ءسۇرتىپ, ءالدارۋان بوپ جەتكەندەرگە ءار بەرگەن. ومىرىنە ءنار بەرگەن ەكەن. قىسقاسى, قىساستىق كورىپ, قىسىلتاياڭعا تاپ بولعان قازاق سىردى اناسىنداي ەمگەن. سىر-انا بالاسىنا يگەن. كارى قۇلاق قارتتاردان بىزگە جەتكەن اڭگىمەنىڭ جەلىسى وسىنداي. قۇدايبەردىنىڭ قاجى بالاسى دا وسىعان سۇيەنىپ ايتقانداي الگى ءسوزىن. ونىڭ ۇستىنە ارعى اتاسى ىرعىزبايدىڭ اقتوبە جاقتان اۋا كوشكەنى جانە بار. سوندىقتان الاشقا انا بولعان سىردىڭ قازاق ءۇشىن ورنى دا, ءجونى دە بولەك دەسەك تە بولادى.
قازاق تاريح-حاتى ەجەلگى سەيحۇنمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن. ورىنبوردان كەيىنگى استانا اتاعىن الۋىنىڭ ءوزى اقمەشىت ايماعىنىڭ الاش ءۇشىن ارداقتى مەكەن ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. العاشقى تەاتردىڭ قاداسى سىر بويىندا قادالىپ, مەملەكەتتىڭ بار ماڭىزدى شارۋاسى وسى ارالىقتان باستاۋ العان. استانا اتاعىنان ايرىلسا دا, رەسپۋبليكانى اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىمەن قامتاماسىز ەتىپ, قامبالاردىڭ توق بولۋىنا قىزمەت ەتتى. ءارى-بەرىدەن سوڭ العاش رەت ادامزات بالاسىنىڭ عارىشقا قىزىلوردادان ۇشۋىنىڭ ءوزى سانعاسىرلىق اڭگىمەنىڭ جۇگى بولسا كەرەك-ءتى.
قوش دەلىك. الاشقا انا, جوق-جىتىككە پانا بولعان سىر بويىنىڭ بۇگىنى قانداي؟ توتەسىنەن قويىلعان سۇراققا تۇتىقپاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ويتكەنى, قىزىلوردا وڭىرىندە اتقارىلعان شارۋا دا, جاسالعان جاقسىلىق تا جەتەرلىك. بىلتىر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك مەيرامى قارساڭىندا بىلاي دەگەن ەدى: «كەلەر جىلى مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. جيىرما جىلدىق مەرەكەگە دايىندىق وسى كەزدەن باستالۋى كەرەك». ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ۇتىمدى ويىن قىزىلوردالىقتار بىردەن ءىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, «ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 الەۋمەتتىك نىسان» جوباسىن باستاپ جىبەردى. الەۋمەتتىك ءماسەلەسى شەشىلگەن جۇرتتىڭ الەۋەتى زور بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ءجايت. سول سەبەپتى سىر جۇرتشىلىعى بۇل ماسەلەنى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارىپ, كەزەك كۇتتىرمەس شارۋالاردىڭ قاتارىنا قوستى. سولايشا, قازالى اۋدانىندا ۇلكەن فورۋم ءوتىپ, ازاتتىقتىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان الەۋمەتتىك نىساندار ءبىر كۇندە حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. ەندى سونى جىك-جىگىمەن تاراتىپ ايتايىق.
ۇلتتىڭ ۇياسى – مەكتەپ
قازاقتىڭ قۇرىعى قىزىلداردىڭ قولىندا بولعاندا ۇلت تالاي قىساستىقتى باستان وتكەردى. قيىرداعى اۋىلدى ايتپاعاننىڭ ءوزىندە مەملەكەتتىڭ ورتالىعى بولعان الماتىدا قازاق بالالارى قازاق تىلىندە بىلىممەن سۋسىنداپ, تۋعان تىلىندە ءتاربيە الا المادى. شونا سماحان ۇلى سياقتى قايراتكەر-قالامگەرلەردىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا الماتىدا قازاق مەكتەبى اشىلدى.
قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان, ۇلتتىڭ ۇياسىنداي بولعان قىزىلوردا وبلىسىندا انا تىلىمىزدەگى مەكتەپتەر بولمادى دەپ اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتپەي-اق قويالىق. دەگەنمەن مىنا دەرەككە نازار اۋدارماۋعا بولمايدى. كەڭەس وكىمەتى سالتانات قۇرعان 70 جىلدىڭ ىشىندە وبلىس بويىنشا 191 مەكتەپ سالىنىپتى. ءبىر قاراعاندا از ەمەس سياقتى. الماتى ءتارىزدى الىپ قالا ءبىر قازاق مەكتەبىنە زار بولىپ ءجۇرگەندە, سىر وڭىرىندە مۇنشاما وقۋ وشاقتارىنىڭ سالىنعانى كوڭىلگە مەدەت بەرەتىن دە سەكىلدى. بىراق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن مەكتەپتەردىڭ سانىن كورگەندە, الگى ويدان بىردەن باس تارتاسىز. ەكەۋىن سالىستىرىپ قاراعاندا كوز ۇيالادى. قازاقتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەننەن بەرى قىزىلوردا وبلىسىندا 88 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. ايىرماسى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اينالاسى 20 جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 70 جىلدا جاساعان «جاقسىلىعىنىڭ» جارتىسى سالىنىپ, جەتكىنشەكتەرگە ءبىلىم بەرگەن. «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس» دەگەندى وسى ارادا ايتساق, جاراساتىن ءتارىزدى.
اقمەشىت ايماعىنىڭ اقتوبە وبلىسىمەن شەكتەسەر تۇسى ارال اۋدانى. تەڭىز تارتىلىپ, قايىقتار قايراڭدا قالعان ۋاقىتتا بالىقشىلار اۋىن ارقالاپ ەلدەن ۇدەرە كوشكەن زامان دا بولعان. ەلباسىنىڭ ارنايى باستاماسىمەن قۇرىلعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ» (ساراتس) باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا كىشى ارالعا سۋ تولىپ, بالىقشى اۋىلدارىنا جان ءبىتتى. كورەگەن ساياساتكەردىڭ كورىكتى ويىنان تۋعان باعدارلاما اۋىلدان كوشكەن اعايىندى تۋعان جەرگە قايتاردى. ءدال قازىر بالىق اۋلاۋ كولەمى 400 توننادان 3600 تونناعا دەيىن ارتقان.
ەلگە ەل قوسىلىپ, ادام قاراسى ارتقاننان كەيىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قاجەت بولاتىنى شىعار كۇندەي اقيقات. ال حالىقتىڭ مۇقتاجىن وتەۋ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بۇلجىماس مىندەتى.
وسىدان بەس جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سىر ءوڭىرىنە ساپارى بارىسىندا ارال اۋدانىنىڭ «قوسجار» اۋىلىنا دا ات باسىن بۇرىپ, ەلدىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىسىپ, حال-احۋالىن كوزبەن كورىپ قايتقان. سول ساپاردىڭ بارىسىندا قۇنداقتاعى بالاسىن قۇشاقتاعان انا ەلباسىنىڭ الدىنا كەلدى. ءسويتىپ, نارەستەگە پرەزيدەنتتىڭ اتىن بەرگىسى كەلەتىنىن ايتىپ, باتاسىن سۇرادى. از عانا ويلانعان ەلباسى شارانانى قولىنا الىپ, وعان «ەرسۇلتان» دەپ ات بەرگەن. سول ەلباسى ەسىمىن قويعان ەرسۇلتان قازىر مەكتەپكە باردى. دەسەك تە, «قوسجار» اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ جايى ءماز ەمەس بولاتىن. جاقىندا وسى ەلدى مەكەندە 100 بالاعا لايىقتالىپ سالىنعان وقۋ وشاعى اشىلدى. ەڭسەسى بيىك, ءىشى كەڭ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاساقتالعان مەكتەپتە ەرسۇلتانمەن قاتار اۋىل ورەندەرى ءبىلىم الىپ جاتىر. وسى ارادا مىنا جايتتى ايتۋعا ءتيىسپىز: مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ اياسىندا بىلتىر 18 مەكتەپتىڭ قابىرعاسى قالانعان. سونىڭ جارتىسى وسى ارال اۋدانىندا سالىنىپ جاتىر. بۇل حالىق سانىنىڭ ارتىپ, بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ كولەمى كوبەيگەنىن بىلدىرەتىن بىردەن-ءبىر دالەل.
ال ارال اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا «مەرەكە» بالاباقشاسى اشىلىپ, ءىشى بۇلدىرشىندەرگە تولدى. بالاباقشا قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن اجەپتاۋىر قارجى ءبولىنگەن. ناتيجەسىندە 280 ورىندىق مەكتەپكە دەيىنگى ورتالىق ينەدەن جاڭا شىققانداي بولىپ اۋدان ورتالىعىندا جارقىراپ تۇر.
سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كوپتەپ شىققان, كۇرىشتىڭ وتانىنا اينالعان شيەلىدە دە جاڭا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ءبىز مويىندايىق مويىندامايىق, قازىر دۇنيە ەسىگىن اشقان ءنارەستەلەردىڭ دىمكاستىگى كوبەيىپ بارادى. تۋعاننان دەنساۋلىعى ناشار بولىپ, ءالسىز جەتىلىپ كەلە جاتقان بالالار جەتكىلىكتى. ءماڭگىلىك سۇراق: نە ىستەمەك كەرەك؟ اتا-انا بالاسىنان ەش ءنارسەنى ايامايدى-اۋ. دەي تۇرعانمەن استانا مەن الماتىعا بالاسىن جەتەكتەپ, قايتا-قايتا بارۋعا قارجى مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ وبلىس ورتالىعىنا بارىپ ەمدەتۋ دە قيىندىق تۋعىزادى. سوندىقتان ينتەرنات تيپتەس ەمدەۋ ورتالىقتارىن سالۋ كۇن تارتىبىنە شىقتى. وسىنداي يگىلىكتى باستامانىڭ ارقاسىندا شيەلى اۋدانىندا 50 ورىندىق ءمۇگەدەك بالالارعا ارنالعان ينتەرنات قۇرىلىسى 2009 جىلى باستالدى. ول وسى جىلدىڭ باسىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. ينتەرناتتىڭ قۇرىلىسىنا 496 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. ال ءىشىن جابدىقتاۋ ءۇشىن 32 ميلليون تەڭگە ءبولىنگەن. اتالمىش نىسان 3 ءبولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىگىندە بالالارعا ارنالعان ويىن جانە دەمالىس, مەديتسينالىق وڭالتۋ بولمەلەرى ورنالاسقان. ەكىنشى ءبولىكتە تىركەۋ, كيىم ىلەتىن ورىن, اپتەكا, لابوراتوريا ءبولىمدەرى ورىن تەپكەن. ءۇشىنشى ءبولىم تەك مەديتسينالىق بولمەلەرگە ارنالعان. قىسقاسى, بالالار ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
وسى كۇنى شيەلى كەنتىنىڭ «كوكشوقى» شاعىن اۋدانىنىڭ بالالارى دا قۋانىشقا بولەندى. تاقىردا دوپ تەۋىپ, شاڭنىڭ ۇستىندە كۇرەسىپ جۇرگەن شاعىن اۋدان بالالارى ءۇشىن 150 ورىندىق ستاديون پايدالانۋعا بەرىلدى. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا العاشقى كىرپىشى قالانعان ستاديون از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەل قاجەتىنە جارادى. 101 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان ستاديوندا جاساندى فۋتبول الاڭى, جەڭىل اتلەتيكالىق سەكتور سەكىلدى ورىندار بار.
جاڭاقورعان اۋدانى دا جاڭا مەكتەپتەرمەن جاراقتاندى. «سۋناقاتا» ەلدى مەكەنىنە قاراستى «ەڭبەك» اۋىلىندا 100 ورىندىق سۋ جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. نەگىزى, «ەڭبەك» اۋىلىندا العاشقى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى 1989 جىلى قالانعان ەكەن. العاشىندا وقۋ وشاعىندا تەك باستاۋىش سىنىپتارى عانا بولعان. كەيىن ەل تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن سوڭ ورتالاۋ مەكتەپ دارەجەسىن العان. بىراق مەكتەپ عيماراتىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن. اپاتتى جاعدايدىڭ الدىندا تۇرعان. «كوپ تىلەگى كول» دەمەي مە؟! بيىل ەل تىلەگى قابىل بولىپ, اۋىلدا جاڭا مەكتەپ سالىندى. سونداي-اق مۇنداي باقىت «قوجاكەنت» اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا دا بۇيىردى. 140 ورىندىق ورتالاۋ مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى 2009 جىلى باستالعان. العاشىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 60 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. بىلتىر 266 ميلليون تەڭگە جانە بەرىلگەن. ءسويتىپ, مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى دەر شاعىندا اياقتالعان.
سونىمەن قاتار جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا 90 ورىندىق «الپامىس» ساناتوريلىك بالاباقشاسى اشىلدى. ال «بەسارىق» اۋىلىندا «تالدىسۋ» بالالار دەمالىس لاگەرى بيىلدان باستاپ بالالارعا قىزمەت جاسايدى. 350 ورىندىق لاگەردە 4 جاتاقحانا, بالالار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان 1 پاۆيلون جۇمىس ىستەيدى.
بالالار دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرۋعا قاتىستى ارەكەتتەر جالاعاش اۋدانىندا دا جاسالىپ جاتىر. جاقىندا اتالعان اۋداندا №19 ساناتوريلىك بالاباقشاسى اشىلىپ, لەنتاسى قيىلدى. ونىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 179,3 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. ەكى قاباتتى اسەم عيمارات الىستان مەنمۇندالاپ كوزگە تۇسەدى. بالالاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ويىن, جاتىن بولمەلەر كەڭ ءارى جارىق ەتىپ سالىنعان. جەتكىنشەكتەر جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بىرنەشە توپقا ءبولىنىپ, اپتانىڭ بەس كۇنىن باقشادا وتكىزىپ, ەم-دومىن قابىلدايدى.
مەملەكەت ماڭدايىنان سيپاعان جۇرت
ادام – مەملەكەتتىڭ باعا جەتپەس كاپيتالى. ال ادام ءومىرى ەلدىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن باستى قۇندىلىعى. ءومىرىمىزگە نارىق ەنىپ قارىق بولعان تۇستا, جۇرت الا دوربا ارقالاپ كەتكەن ۋاقىتتا ادام ءومىرىنىڭ دە ارزانداي باستاعانىن بايقادىق. دەسەك تە, دامۋدىڭ داڭعىل جولىن تاۋىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ كىلتى قولىمىزعا تيگەندە مەملەكەت ادام ومىرىنە اراشا تۇسەتىن, دەنىن ساۋ ەتەتىن ىزگى ءىستى قولعا الدى. سونىڭ ارقاسىندا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى. مەكتەپ – جەتكىنشەكتەردىڭ جانىنا جىلۋ بەرىپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتسا, اۋرۋحانا – ادام ءتانىن ەمدەيدى. ەكى تىزگىندى قاتار ۇستاپ, ءبىرىن-بىرىنەن اجىراتپاي دامىتۋدىڭ نەگىزگى استارى دا وسى بولسا كەرەك.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى تۋرالى ايتقاندا ەتەگىڭ جاسقا تولادى. ارالدان ۇشقان تۇز, بايقوڭىردىڭ زاردابى, ءبارى اينالىپ كەلگەندە ايماقتىڭ ەكولوگياسىن ءالسىرەتىپ جاتىر. وعان ۋران ءوندىرىسىن, مۇناي بۇرعىلارىنان اۋاعا تاراپ جاتقان گازدى قوسساڭىز, ءتىپتى قيىن. وسى ورايدا ەل دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, جاڭا اۋرۋحانالار اشۋ سەكىلدى كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەردىڭ قۇلاعى قىلتيىپ كورىندى قوعامدا. مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنان نەسىن اياسىن؟ بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. سولايشا, جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋرۋحانالار كوپتەپ سالىنا باستادى.
جالپى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسقا ايماقتاردان ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول – ەلدى مەكەندەردىڭ شويىن جول مەن تاس جولدىڭ اينالاسىنا ورنالاسۋى. قارماقشى اۋدانىنىڭ «قىزىلتام» اۋىلى دا تەمىر جول مەن تاس جولدىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسقان اۋىلدىڭ ءبىرى. اۋىلدا ءتورت ءجۇزگە تارتا تۇرعىن بار. بۇل ەلدى مەكەندە سوڭعى جىلدارى جول جوندەلىپ, اۋىزسۋدىڭ كارىزدەرى جاڭارتىلىپ, تەلەفون جەلىلەرى تارتىلعان-تىن. ەندى حالىققا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن ورىن كەرەك ەدى. سول سەبەپتى ەلدى مەكەندە فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك بەكەت سالۋ جوسپارعا ەنگەن. ونى سوڭعى ۇلگىدەگى كەرەك-جاراقپەن جاساقتاۋ دا كوزدەلگەن بولاتىن. وسىنداي ماقساتتار ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 10 ميلليون 822 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. قارجى بولسا قاراپ وتىراتىن زامان ەمەس قوي. قۇرىلىس قارقىندى ءجۇردى. ءناتيجەسىندە اۋىل حالقىنا التى ايدىڭ ىشىندە مەديتسينالىق ورتالىق پايدالانۋعا بەرىلدى. سولايشا, اۋىلدا ادام جانىنىڭ اراشاشىسى بولعان اق حالاتتى ابزال جاندار پايدا بولدى. ءبۇگىندە اتالعان فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك ورتالىقتا ءۇش ادام جۇمىس جاساپ جاتىر.
بيىلعى جىل قازالىلىقتار ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشپەن باستالدى. اۋداننىڭ «بىرلىك» جانە «اراندى» اتتى ەكى اۋىلىندا ءبىر كۇندە 2 مەديتسينالىق بەكەت اشىلدى.
ەلباسى وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ەل حالقىنا ناقتى مىندەت قويعان بولاتىن. «2020 جىلى 20 ميلليونعا جەتۋ كەرەك». اتالعان باستامانىڭ ۇلت ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بۇل ارادا ءتاپتىشتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ كەرەگى جوق شىعار. بىراق مەملەكەتتىڭ حالىق سانىمەن قۋاتتى ەكەنىن ەسكەرتە كەتكەنىمىز ءجون. ەلباسى باستاماسىنا قازالى اۋدانىنىڭ «بىرلىك» اۋىلى دا بارىنشا ۇلەس قوسىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى اۋىلدا بالا تۋ كورسەتكىشى ارتقان. ال ءبۇگىندە «بىرلىك» اۋىلىندا 730 ادام كۇنەلتىپ جاتىر. سونداي-اق اۋىل حالقىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى دا ءبىرشاما جاقسارعان. بۇعان دەيىن كەڭ تاراپ كەتكەن قۇرت اۋرۋى ءباسەڭدەپ, جۇقپالى كەسەلدەردىڭ سانى سيرەگەن. ال انا مەن بالا ءولىمى مۇلدە تىركەلمەگەن. دەگەنمەن اۋىل حالقىنىڭ ساۋلىعى سالامات, بالا تۋ ءوستى, قالعانى قۇدايعا امانات دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. سونىمەن 11 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەگە مەديتسينالىق بەكەت سالىندى.
ال «اراندا» سالىنعان مەديتسينالىق بەكەتتىڭ قۇرىلىسى بەس ايدا تولىعىمەن اياقتالدى. بۇل بەكەتتىڭ دە سالىنۋىنا جوعارىدا ايتقان سوما جۇمسالعان. ونىڭ 888 مىڭ تەڭگەسىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار الىنعان. «بىرلىك» پەن «اراندىداعى» قوس بەكەت تە «قوجاباقى» اۋىلىنىڭ ەمحاناسىنا تىكەلەي باعىنىشتى. ونداعى ەمحانانى «قر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءۇزدىگى», بىلىكتى دارىگەر ميرامحان ماحامبەتيار باسقارادى. ەندى قازالىلىق اعايىندار باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداسا ءۇيدىڭ جانىنداعى بەكەتكە بارىپ, قاجەتتى ەم-دومىن الاتىن بولدى.
الماتىدا جۇرگەندە ارالدىڭ جايىن ويلايتىن ەدىك. الەم بولىپ ارالعا كومەكتەسىپ جاتىر. «ءبىراق ناتيجە قانشالىقتى» دەيتىنبىز. سويتسەك, جوعارىدا ايتقان «ساراتس» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى تەڭىزدى جاعالاي ورنالاسقان جۇرت ءۇشىن ۇلكەن ءىس ءبىتىرىپتى. ەلگە ورالعان حالىقتان بولەك, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ دۇرىستالىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ, ءجۇيەلى تىرلىك ءجۇرىپ جاتقانى جاندى جادىراتادى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ارالدىڭ «ەرىمبەتجاعا» ەلدى مەكەنى دە شات-شادىمان كۇي كەشتى. ويتكەنى, كوپتەن كۇتكەن مەديتسينالىق بەكەت اشىلدى.
ادامنىڭ دەنساۋلىعى ات باسىنداي التىنعا ايىرباستالمايدى. «ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كۇل» دەيدى حالىق دانالىعى. ونداعى «ورال» بىزدىڭشە دەنساۋلىق سياقتى. قارعا ادىم جەردى اتتاي الماي شەرمەندە بولىپ, بالتىرىڭ مەن باسىڭ قاتار سىزداسا, ويىن دا, كۇلكى دە ادىرەم قالماق. ال ەلدى العا ءسۇيرەيتىن, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىدا سەرپىن بەرەتىن حالىقتىڭ دەنى ساۋ, جانى تازا, كوڭىلى الاڭ بولماسا, وندا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولى داڭعىلدانا تۇسپەك. رەسپۋبليكا باسشىلىعى ناقتى تاپسىرما بەرىپ, وبلىس اتقا مىنەرلەرى ونى ومىرگە ەندىرىپ جاتقانداعى ماقسات, ياعني الىس ەلدى مەكەندەردە مەديتسينالىق بەكەتتەردىڭ كوپتەپ اشىلۋى مەملەكەت ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتسە كەرەك.
توبىقتاي ءتۇيىن: مەملەكەتى ماڭدايىنان سيپاعان جۇرت باقىتتى. حالقى قۋاتتى ەلدىڭ تاڭى ارايلاپ اتادى. كۇنى ك ۇلىپ باتادى. بولاشاعى دا جاقۇتتى.
سىر – سۇلۋلانىپ كەلەدى. جۇرتىنىڭ كوزىنەن قۋانىش كورەسىز. ال وسىنىڭ ءبارى, اتىڭنان اينالايىن, ازاتتىقتىڭ ارقاسى!
ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.
اۆتور تۋرالى انىقتاما
جۋرناليست ەرجان بايتىلەس «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەتىنە كىرىستى. ول 1981 جىلى وسى وڭىردەگى شيەلى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ بىرنەشە رەسپۋبليكالىق باسىلىمدا تىلشىلىك قىزمەت اتقاردى. 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق «انا ءتىلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ارىپتەسىمىزدى وقىرماندارعا جوعارىداعى ماقالاسى ارقىلى تانىستىرا وتىرىپ, وعان جەمىستى جۇمىس, شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز.
