القاپ توزباسىن

جەر قاي زامان­دار­دا دا ءتىر­شىلىك نەگىزى. جەر – انا. ادام, جان-جا­نۋار, ۇشقان قۇس, قۇرت-قۇمىرسقا, ءتۇر­لى وسىمدىكتەر توپى­راقتان ءنار العان. تا­ري­حىمىزدا جەر ءۇشىن تالاي قان­توگىس شايقاس بول­عان. اياۋلى اتامە­كەنىمىزدى باسىپ الماق بولعان جاۋلاردان قورعاپ قالعان اتا-بابالارىمىز ونى بىزگە مۇراعا قالدىرعان. بىراق قازىر زامان وزگەردى. جەردىڭ, ەلدىڭ يەسى – حالىق. ەندى سول جەردى قا­لاي پايدالانىپ جا­تىر­مىز, ماسەلە وسىندا. بۇرىن جەر­دى تەك جايىلىم رەتىن­دە ەكستەنسيۆتى پايدا­لانعان بولاتىنبىز. ين­تەنسيۆتى يگەرۋگە كوشكەنىمىزگە سالىستىرمالى تۇردە ونشا كوپ بولعان جوق. ءبىراز نارسەنى ۇيرەندىك, بىراق مەڭ­گەر­مەگەنىمىز دە از ەمەس. دامىعان ەلدەر­دەگىدەي جەردى ايالاپ, قۇنارلاندىرىپ پاي­دالانۋدى ءالى ءۇي­رەنە الماي جا­تىر­مىز. وعان دالەل, بىل­تىر ءوڭتۇس­تىك قا­زاقستاندا الدەكىم­دەر­دىڭ جەردى بۋل­دو­زەرمەن قوپارىپ, وندا ءوسىپ تۇرعان جاسىل ميانى قازىپ الىپ, سىرتقا توننالاپ ساتىپ جاتقانىن وكىنە ايتىپ, «مىسل» (2015, №6) جۋرنالىندا «زەمليا وت بوگا يستيننىي حوزياين نارود» دەگەن ماقالا جازىپ ەدىم. بىراق ناتيجەسى بولمادى. ەندى بيىل سول سوراقىلىق قىزىلوردا وبلىسىندا ورىن الىپ جاتقاندىعىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بيىلعى جىلعى 27 ساۋىردە باسىلعان «قىزىل مياعا كەلگەن قىرعىن» دەپ اتالاتىن ماقالانى وقىپ قات­تى قىنجىلدىم. سوعان قاراعاندا جەرگە قالاي بولسا سولاي قاراۋ توقتاماعان سياقتى. بۇل نە سوندا؟ «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەيدى حالىق. مىنە, ءبىز سول جاعدايدامىز. ءبىزدىڭ جەرىمىز مول. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى ەۋرو­پانىڭ بىرنەشە ەلدەرىنە تەڭ كەلەدى. الايدا, حالقىمىز از. ءبىز جەرىمىزدى ۇقىپتى پايدالانا ال­ماي وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا الىس-جاقىن كورشىلەردىڭ ءىشىن­دە تەرريتورياسىنا حالقى سىي­ماي, قىسىلىپ وتىرعاندارى بار. سولار ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر باي­تاعىمىزدى كورمەي وتىرعان جوق. ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 25 جىل بولدى. تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەندىگى كەلەر 25 جىلدا جاعدايىمىز قانداي بولاتىنىن ەشكىم كەسىپ ايتا المايدى. «جەرىڭ كەڭ, بوس جاتىر, ءبولىس», دەپ ايتاتىندار شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ ولاي بولسا داليعان دالامىزعا كوز تىگەتىندەر جوق دەپ ايتا المايمىز. ەرتەلى-كەش بۇل ماسەلە ءبارىبىر كوتەرىلۋى مۇمكىن. ال تەز ارادا بۇل بايلى­عىمىزدى يگەرىپ الاتىنداي, بوس جاتقىزبايتىنداي, شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ شامامىز جوق. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ مەن قازىر جەردى ساتپايمىز دەپ شىرىلداپ جۇرگەن پاتريوتتاردى, قانداستارىمدى تۇسىنەمىن. بىراق كوزىمىزدى اشىپ قارايىقشى, تىكەلەي وتقا تۇسۋگە بولا ما؟ اقىلعا كەلەيىك. مەنىڭ­شە, ەلدى, ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاپ, ماڭگى ەل بولۋىمىز ءۇشىن جەرىمىزدى زاڭدى تۇردە جالعا بەرۋدەن باسقا امالىمىز جوق. ءبىز تەك سول ارقىلى عانا تۇتاس ەل بولىپ تۇرا الامىز. ءبىزدىڭ سولتۇستىك كورەيا سەكىلدى الەمگە ۇرەي سالاتىن قارۋىمىز جوق. سوندىقتان, بىزگە كوز الارت­قىسى كەلەتىندەر تابىلۋى عاجاپ ەمەس. مىنە, وسى جاعدايدا ەلدى امان ساقتاۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار. ول – الگى ايتقان جالعا ارتىق جەرىمىزدى بەرۋ. بۇل بىزگە نە بەرەدى؟ بىرىنشىدەن, بوس جاتقان جەرلەر يگەرىلەدى, ەگىس القاپ­تارى توزبايتىن بولادى. ەكىنشى­دەن, ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسى وتكىر­لەنىپ كەلە جاتقان كەزدە استىق­تىڭ, تاعامنىڭ مولايۋىنا جول اشى­لادى. ۇشىنشىدەن, بوس جاتقان جەرى بار دەپ ەشكىم كوزى­نىڭ سۇعىن قادامايدى. ءتورتىنشى­دەن, ءبىز كوپ­ۇلت­تى مەملەكەت­پىز. بىراق ءبارى­مىز ءبىر وتباسى­داي بولىپ تاتۋ-ءتات­تى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل ءۇل­كەن ونەگە! مىنە, وسى تاجىريبەگە سۇيە­نە وتىرىپ, جەرى­مىزدى دە جالعا بە­رىپ, باسقا ەلدەردىڭ تەحنيكاسىن, ءبىلى­مىن پاي­دالانىپ, ەلىمىزدىڭ جاع­دا­يىن كۇشەيتسەك دۇرىس ەمەس پە؟ سون­­دىق­تان, قۇر داۋرىقپايىق. ماسە­لەنىڭ بايىبىنا بارايىق دەگىم كەلەدى. دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى