ارتيللەريست اتا

جاۋدىڭ 11 تانك, 17 برونەتراسپورتەر, 41 جەندەتىن جويعان سۇم سوعىستىڭ باستالعان ەكىنشى جىلىندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, مارقۇم, جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سەكىلدى تانكىگە قارسى اتاتىن زەڭبىرەك كومانديرى بولعان ءومىرباي ساقوۆتىڭ ەرلىگىن ەلى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپايدى. كەسكىلەسكەن ۇرىس دالاسىندا جان اياماي شايقاسقان  قازاق بالاسى نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ اجال سەپكەن «تاجال» تانكىلەرىنە تويتارىس بەرىپ, وتقا ورادى, ورتەپ جىبەردى, كۇل-تالقان ەتتى. «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ», ءى, ءىى, ءىىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن جانە مەدالدارىمەن ماراپاتتالۋى ونىڭ قاھارماندىعى مەن كوزسىز ەرلىگىن دالەدەيدى... ...ول – ستالينگراد تۇبىنەن بەر­لينگە دەيىن كوك زەڭبىرەك ءسۇي­رەتكەن ارتيللەريستىڭ ءبىرى ەدى. اسكەرگە 1942 جىلى الىندى. 179-پولكتىڭ قۇرامىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى نوگينسك قالاسىندا ال­عاش ۇرىسقا كىرىس­تى. سۇرا­پىل سوعىس مۇرتى ەندى تەبىن­دەي باستاعان ون سەگىزدەگى بوزبالالاردى ەر­تە ەسەيت­تى. الدىمەن ول تانكىگە قار­سى اتاتىن 76 ميلليمەترلىك زەڭ­بى­رەك راسچەتىندا وقتاۋشى, كوز­دەۋشى, وق اتۋشى بولدى. جاس جاۋىن­گەر ونىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. كومانديرلىككە كەيىن كوتە­رىلدى. شير, سۋروۆسكي, وۆلينسكي ستانسالارى ماڭىنداعى, مورو­زوۆسك, بەلايا كاليتۆا قالا­لارىن ازات ەتۋدەگى سۇراپىل شايقاستارعا قاتىس­تى. وسىنداي الاپات ۇرىس­تىڭ بىرىندە ومىربايعا سنارياد جا­رىقشاعى ءتيىپ, گوسپيتالعا جا­­تىپ شىقتى. كەيىن ءوز پولكى­نە, با­تا­رەياسىنا قوسىلىپ, ۆورو­شي­ل­وۆ­گراد قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن سوعىستى. اتاقتى دون وزەنى­­نىڭ ساعاسىنداعى رۋبەجنىي قالا­­سىنا مىقتاپ بەكىنگەن نەمىس فاشيس­تەرى وڭايلىقپەن بەرىسەر ەمەس. كەڭەس اسكەرلەرى پاروممەن ارعى بەتكە ءوتىپ, شابۋىلعا شىقتى. الايدا, كۇشى باسىم دۇشپان بار­لىق قارۋدان وق جاۋدىرىپ, ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتتى. – وققا ۇشقاندار توبە-توبە بو­لىپ, بىرنەشە كۇن كومۋسىز جات­تى. قيراعان اسكەري تەحنيكادا ەسەپ جوق. 22 كۇن بويى الما-كەزەك شابۋىلداۋمەن بولدى. جاۋ تابان تىرەسىپ تۇرىپ الدى. ول كەزدە ءو.ساقوۆ زەڭبىرەك كوز­دەۋ­شىسى ەدى. ءار راسچەتتىڭ تاۋلىگىنە نەمىستەر جاققا 100 سنارياد جول­داعان كەزدەرى دە بولدى. مۇنداي­دا زەڭبىرەك ستۆولى قىزىپ, جاۋىن­گەر­لەردىڭ قۇلاقتارىنان ءتىپتى, قان كەتەتىن. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ارپا­لىستان كەيىن ار جاققا ءوتىپ, كونس­تانتينوپول قالاسىن زور شى­عىنمەن ازات ەتتى, – دەپ ەدى اق­ساقال سوڭعى كەزدەسۋىمدە. ارداگەر ءۇشىن ءاربىر وردەن-مەدالى – ۇمىتىلماس تاريح. ءى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىن قالاي العانىن سۇراعانبىز. بىردە مەنىڭ زەڭ­بىرەك راسچەتىما دەرەۆنيادان شى­عاتىن جاۋعا توس­قاۋىل جاساۋعا بۇيرىق بەرىلدى. اۋ­دان ورتالىعى – سلاۆيانكا دەرەۆ­نيا­سىنان شىعاتىن جول ۇشكە ايىرى­لادى. فاشيستەر قاي جولمەن ءجۇرۋى مۇمكىن؟ ارتيل­لەريستەر ىڭعايلى پوزيتسيا تاڭداپ الىپ, دەرەۆنياعا 70 مەتردەي جەتپەي كۇتىپ تۇردى. ۆزۆود كومانديرى رجەنكوۆ «اتىڭدار» دەپ بۇيىردى. العاشقى تانكتى نى­سا­ناعا الىپ اتتى. ىلە-شالا ونىڭ قارا تۇتىنگە كومىلگەنىن كوردى. تەمىر قۇرساۋلى ەكىنشى تانك تاپتاپ وتەردەي ورشەلەنە ۇمتىلادى. كەرى شەگىنۋگە جول جوق, نە ءولىم, نە ءومىر! تاجالدى كوزدەپ, قاتارىنان 2-3 سنارياد جىبەردىك. جاۋ تانكىسى دە وت قۇشىپ ۇلگەردى-اۋ. لەزدە وتقا ورانعان «تيگردى» كورگەنىمدە جانارىما قان تولىپ, شالقالاپ بارا جاتتىم... ەسىمدى جيسام, سنارياد جارىق­شاعى ەكى كوزدىڭ ورتاسىن عانا زەڭبىرەكتىڭ تەمىر قالقانى ارقىلى جاناپ وتكەن ەكەن. ابىروي بول­عاندا, جانارىم امان, تەك قاستىڭ ەتىن ءسال جىرىپ كەتىپتى. جاتقان جەرىمنەن جىلدام كوتەرىلىپ, ورنىما جايعاستىم. بەرى قاراي تاعى جىلانباۋىر 3 تانك جىلجىپ كەلەدى. ولاردى تاسالاپ, جاياۋ اسكەر جاقىنداي تۇسۋدە. زەڭبىرەككە قايتا «ءتىل» ءبىتتى. ءبىرىنشى وق دارىماي اي­دالاعا لاعىپ كەتتى. ەكىنشىسى ءدوپ ءتيدى. ىزىنشە كەلە جاتقان تانك تە وتقا وراندى. ءۇشىنشىسى... شىر كو­بە­­لەك اينالىپ بارىپ, كىلت توق­تا­دى. ءسويتىپ, نەمىستەردىڭ شابۋىلى­­نا تويتارىس بەرىلدى. ءبىزدىڭ سار­بازدار ىستەن شىققان سوڭعى تانكىنى بارىپ كورسە, نەمىس مەحانيگىنىڭ ەكى اياعىن سنارياد ج ۇلىپ كەتىپتى. تەمىر تاجالداردى توقتاتقان سوڭ جاۋىنگەرلەرگە جاۋدىڭ جاياۋ سول­داتتارىن جايراتۋ قيىنعا سوق­پادى». وسى ەرلىگى ءۇشىن ءو.ساقوۆ ءى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىن وڭىرىنە تاقتى. ءبىر شاي­قاستا ءفاشيستتىڭ 5 تانكىسىنىڭ كوزىن جويعانى ءۇشىن سول كەزدەگى اقشامەن 2500 سوم الىپتى. ول كەزدە بۇل ۇلكەن قاراجات. بۇل قاھارمان ارتيللەريستىڭ ورەل-كۋرسك يىنىندەگى كەسكىلەسكەن جورىق جولدارىنىڭ ءبىرى عانا. جالپى, ماسكەۋ تۇبىنەن بەر­لينگە دەيىن زەڭبىرەك سۇيرەتكەن راسچەت كومانديرىنىڭ جاۋىنگەرلىك بەت ەسەبىندە جاۋدىڭ 11 تانكى, 17 اسكەري اۆتوكولىك, 41 اۆتومات­شىسى­نىڭ كوزىن جويعانىن ايعاقتاي­تىن مالىمەتتى ول كىسىنىڭ كوزى ءتىرى­سىن­دە وقىعانىم بار. ناگراداعا ۇسى­نۋ جونىندەگى قاعازدا دا ءبارى جازىل­عان ەدى. ال 1944 جىلى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ۆيسلا وزەنىنەن پولك بويىنشا ءبىرىنشى رەت وتكەن ءو.ساقوۆتىڭ راسچەتى پلاتسدارمدا بەكىنىس قۇ­رىپ, دۇشپانعا كۇيرەتە سوققى بەردى. ءسويتىپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا جاعداي جاسايدى. ۇرىس­تان كەيىن پولك كوميسسارى, پود­پول­كوۆنيك كورچاگين ساپ تۇزەگەن بۇكىل قۇرامانىڭ جاۋىنگەرلەرى الدىندا: – اعا سەرجانت ءومىرباي ساقوۆ, بۇگىنگى كورسەتكەن ەرلىگىڭ ءۇشىن سەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عىنا ۇسىنامىن. سەن ناعىز قاھار­مانسىڭ, – دەپ قۇشاقتاپ, ريزا­شى­­ل­ىعىن بىلدىرگەنى جادىمنان شىق­پايدى,– دەپ ەسكە الىپ ەدى مار­­قۇم ءومىرباي اقساقال. – ول كەز­دە جالىنداپ تۇرعان جاسپىز. كو­مانديردىڭ العىسىنىڭ ءوزى نەگە تۇ­رادى؟ جوعارى ناگرادانى قازاق بالا­سىنا بەرۋگە قيمادى ما, الدە بۇرا تارتۋشىلىق بولدى ما ەكەن, ول جاعىن كەزىندە باعامداي ال­مادىم. پولك كومانديرى مەن كوميس­سار مەنى جوعارى اتاققا ۇسىنىپ, قۇجاتتارىن راسىمدەپ ماسكەۋ جاق­قا جولدادى. الايدا, التىن جۇل­دىز ەمەس, «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىن تابىس ەتتى, – دەگەنى بار. سول جولى ءومىرباي اتا ەشكىمگە ءتىس جارماعان قۇپياسىن بىزگە ايتىپ ەدى. «تۇتقىنعا تۇسكەن جاۋدىڭ سولداتىن اتىپ تاستاۋ جونىندە بۇيرىق بەرىلدى ماعان. الدىما سالىپ ورمانعا قاراي الىپ كەلە جاتىرمىن. جاڭىلماسام, ول ۆەنگر نەمەسە بولعار ۇلتىنان بولاتىن. الاڭقايعا جەتكەندە, الگى تۇتقىن جەر شوكەلەپ وتىرا كەتتى. قۇلاعىما قۇران دۇعاسى كەلىپ جاتتى. «بەيشارا, بۇل مۇسىلمان بالاسى ەكەن-اۋ» دەگەن وي ساپ ەتە قالدى باسىما. ءوز جانازاسىن شىعارعىسى كەلگەن مىسكىندى ءبىر ءسات مۇسىركەگەن سياقتىمىن. اللانىڭ قۇدىرەتى شىعار, قۇراننىڭ سۇرە­لەرىن ۇيىپ تىڭداپ وتىرىپ قالىپپىن. شوشىپ ويانعانداي سەلك ەتە ءتۇستىم. تۇتقىن ۇشتى-كۇيلى جوق. قانشا ىزدەسەم دە تابا المادىم. مۇنداي ساسپاسپىن. سوعىس كەزىندەگى ءتارتىپ بويىنشا مۇنداي بۇيرىقتى ورىنداماعانىڭ ءۇشىن ءوزىڭدى اتىپ تاستاۋى مۇمكىن. اسىرەسە, «وسوبيستەر» سوڭىڭا ءتۇس­سە, شارۋا ءبىتتى دەي بەر. اۆتومات­تىڭ كەزەگىن اسپاعا اتىپ, شتاب­قا قايتىپ كەلىپ, بۇيرىقتى «بۇلجىت­پاي ورىنداعانىم» جونىندە بايان­دادىم. بىرنەشە وردەندەر مەن مەدال­داردىڭ يەگەرى اتانعان سار­بازعا كومانديرلەرىم سەنگەن بولۋى كەرەك, ول تۋرالى اڭگىمەنى قايتا قازبالامادى. وسىلاي بالام! مەن ءسويتىپ, جاۋدى جىبەرىپ العانمىن». سوعىس بىتكەن سوڭ ول 1947 جىلى عانا تۋعان اۋىلىنا امان-ەسەن ورالدى. ءسويتىپ, ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي اۋدانى «سوۆەت» كولحوزىندا جىلقى, قوي, تاۋىق فەرمالارىن باسقارىپ, 18 جىل ابىرويلى ەڭ­بەك ەتتى. قيىن جۇمىستان قاش­پادى. كەڭەستىك كەزەڭدە بالدى­بىرەك (بۇرىنعى «كراسنىي بوەتس») ەلدى مەكەنىندەگى ءو.ساقوۆ باسقا­راتىن تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى مەم­لە­كەتكە ءسۇت تاپسىرۋ جونىندەگى جوس­پاردى ارتىعىمەن ورىنداپ, ءتىپتى, كەيىننەن قابىلداعان سوتسيا­ليستىك مىندەتتەمەنى ابىرويمەن وتەگەنى جونىندە جىل سايىن اۋ­دان باسشىلارىنا راپورت بەرىپ جاتاتىن-دى. ول باسقارعان فەر­ما ۇيىمشىل ءارى ءتارتىپتى بولا­تىن. شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ, ەكونوميكانى نىعايتۋ جۇ­مىستارىنا قوماقتى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن مايدانگەر «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن جانە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. اللاعا شۇكىر, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىردى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىنە يە بولدى. جۇبايى نەسىپكۇل ەكەۋى 13 ۇل-قىز ءوسىرىپ, ودان 60-تان استام نەمەرە, 20-دان استام شوبەرە ءسۇيدى. 2013 جى­لى 9 مامىردا, جەڭىس كۇنى 92 جاس­قا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى. ءومىرباي اتانىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا بالدىبەرەك مەكتەبىندە جىلدا وقۋشىلار اراسىندا بوكستان ءداستۇرلى تۋرنير ۇيىمداستىرىلۋدا. ول بيىل دا جالعاسىن تاپپاق. سەرىكقالي جەكسەنباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى