نيدەرلاند ەۋروپاداعى حالىق ەڭ تىعىز قونىستانعان جانە وتە جوعارى دامىعان مەملەكەت بولىپ تابىلادى. 1957 جىلى 25 ناۋرىزدا نيدەرلاند ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى جانە ەۋروپالىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى.
نيدەرلاند كورولدىگى – باتىس ەۋروپاداعى مەملەكەت. ونىڭ باتىس ەۋروپاداعى اۋماعىن سولتۇستىك تەڭىزىنىڭ سۋلارى شايىپ جاتىر. ول سونىمەن بىرگە, گەرمانيامەن جانە بەلگيامەن شەكارالاسادى. جەر كولەمى 41532 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. حالقىنىڭ سانى – 17 022101 ادام. تۇرعىندارىنىڭ 96 پايىزى گوللاندتار. رەسمي ءتىلى – نيدەرلاند (گوللاند) ءتىلى. نيدەرلاند كورول باسقاراتىن كونستيتۋتسيالىق مونارحيا بولىپ تابىلادى. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى ەكى پالاتادان تۇراتىن باس شتابتار. استاناسى – امستەردام قالاسى, الايدا ۇكىمەت رەزيدەنتسياسى گااگا قالاسىندا ورنالاسقان. اكىمشىلىك جاعىنان 12 پروۆينتسياعا بولىنەدى. نيدەرلاند بۇۇ-عا (1945), ەۋرووداققا (1957), ناتو-عا (1949) مۇشە.
نيدەرلاند اۋماعىن ادامدار تاس داۋىرىنەن بەرى مەكەندەيدى. ب.ز.د 1-ءشى مىڭجىلدىقتىڭ ەكىنشى جارتىسىنان مۇندا نەگىزىنەن كەلت تايپالارى ءومىر ءسۇردى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ باسىندا ولاردى گەرمان تايپالارى ىعىستىرىپ شىعاردى. ءىىى-ءىV عاسىرلاردا وڭتۇستىك نيدەرلاندتى فرانكتەر, شىعىس نيدەرلاندتى ساكستەر, سولتۇستىك نيدەرلاندتى فريزدەر مەكەندەدى. V عاسىردان باستاپ بۇل جەرلەردە ۇساق يەلىكتەر (گوللانديا, گەلدەرن سياقتى گرافتىقتار) قۇرىلدى. ءحى-ءحVى عاسىرلاردا نيدەرلاند جەرلەرى بەلگيا, فرانتسيا, يسپانيانىڭ قۇرامىندا بولدى. XVI عاسىرداعى نيدەرلاند رەۆوليۋتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە يسپان وتارلاۋشىلارىنان ازاتتىق العان جەرلەردە بىرىككەن پروۆينتسيالار رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. ءXVIى عاسىردا نيدەرلاند ساۋدا-ساتتىعى, اسىرەسە, تەڭىز ساۋداسى ەرەكشە دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەۋروپالىق دەرجاۆاعا اينالدى. وڭتۇستىك- شىعىس ازياداعى يندونەزيا, امەريكاداعى گۆيانا, كىشى انتيل ارالدارى, افريكاداعى كاپ جەرلەرى نيدەرلاندتىڭ وتارىنا اينالدى. 1810-1813 جىلداردىڭ ارالىعىندا نيدەرلاندتى ناپولەون باسىپ الدى. 1815 جىلى نيدەرلاند بەلگيامەن بىرىگىپ, نيدەرلاند كورولدىگىن قۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزەڭىندە نيدەرلاندتى نەمىستەر باسىپ الدى. سوعىستان كەيىن نيدەرلاندتا وتارلىق يمپەريا ىدىرادى. ەلدە مارشالل جوسپارىنىڭ ناتيجەسىندە جەدەل ەكونوميكالىق دامۋ باستالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا نيدەرلاند ەۋروپاداعى دامىعان يندۋستريالىق مەملەكەتكە اينالدى. نيدەرلاندتىڭ يندونەزيا, سۋرينا سياقتى وتارلارى تاۋەلسىزدىك الدى. ەلدىڭ بۇرىنعى وتارلارى يندونەزيادان, سۋرينادان, ماروككادان مىڭداعان بوسقىندار كەلدى. ءسويتىپ, نيدەرلاند مۇسىلماندار ۇلەسى جوعارى كوپ مادەنيەتتى ەلگە اينالدى. 1957 جىلى 25 ناۋرىزدا نيدەرلاندى ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى.
بۇگىندە نيدەرلاند ەۋروپاداعى ادامدار ەڭ تىعىز قونىستانعان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. نيدەرلاندتىڭ 1815 جىلى قابىلدانعان ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى نەگىزگى بيلىكتى كورولدىڭ قولىنا بەردى. الايدا, زاڭ شىعارۋشى بيلىك وكىلەتتىگىن ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ قۇزىرىنا بەرگەن بولاتىن. ال ەلدىڭ بۇگىنگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى كورول ءىى ۆيللەمانىڭ باستاماسىمەن 1848 جىلى قابىلداندى. بۇل كونستيتۋتسيا ەلدە «سوعىسسىز توڭكەرىس» جاسادى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, وسى زاڭ نەگىزىندە كورولدىڭ بيلىگى بارىنشا شەكتەلىپ, بۇكىل اتقارۋشى بيلىك مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قولىنا كوشتى. پارلامەنت تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى سايلاندى جانە ۇكىمەت شەشىمىنە تىكەلەي ىقپال جاسايتىن بولدى. ءسويتىپ, نيدەرلاند شەكسىز مونارحيالىق بيلىكتەن كونستيتۋتسيالىق مونارحياعا جانە پارلامەنتتىك دەموكراتياعا كوشكەن ءبىرىنشى مەملەكەتكە اينالدى.
نيدەرلاند قۋاتتى ونەركاسىبى جانە ونىمدەرى نەگىزىنەن ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن جوعارى ءونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى بار دامىعان مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ەكونوميكاسىندا سىرتقى ساۋدا, اسىرەسە, تەڭىز كولىگى ارقىلى ساۋدا جۇرگىزۋ ماڭىزدى ورىن الادى. ەلدە مۇناي جانە تابيعي گاز وندىرىلەدى. ونەركاسىپتىڭ جەتەكشى سالالارى مۇناي وڭدەۋ, مۇناي-حيميا, ماشينا جاساۋ, فارماتسەۆتيكا مەتاللۋرگيا جانە ەلەكترتەحنيكا ونىمدەرىن جاساۋ بولىپ تابىلادى. ەلدە الماس جانە باسقا قىمبات باعالى تاستاردى وڭدەۋ ەرەكشە جوعارى دامىعان. الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى جان-جاقتى دامىعان نيدەرلاند سياقتى مەملەكەت ساناۋلى. مۇندا ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىنە بەيىمدەلگەن ءىرى قارا ءوسىرۋ جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزىلگەن. بۇگىندە نيدەرلاند دۇنيەجۇزىندەگى ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن سىرتقا ەڭ كوپ شىعاراتىن مەملەكەت بولىپ سانالادى. سارى مايدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ەكسپورتىنىڭ 1/5, قويۋلاتىلعان ءسۇتتىڭ 1/2 بولىگى, قۇرعاق ءسۇتتىڭ ¼, ىرىمشىكتىڭ 1/4 بولىگى نيدەرلاندتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل ەل ەكسپورتقا كوپ مولشەردە شوشقا, قۇس ەتىن, جۇمىرتقا, تەمەكى, سىرا شىعارادى. گۇل, ساڭىراۋقۇلاق ءوسىرۋ ەرەكشە دامىعان. بالىق اۋلاۋ جانە تۋريزم سالاسى ەل بيۋدجەتىنە ەلەۋلى پايدا اكەلەدى. ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمى ەرەكشە دامىعان. جۇمىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا تەڭ قۇقىقتىق تۇسىنىستىك قالىپتاسقان. بۇل ەلدە ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك جۇيە جانە ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تولەمدەرى جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت تابىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى الەۋمەتتىك تولەمدەر جاساۋعا جۇمسالادى. جالاقى دەڭگەيى جوعارى. ينفلياتسيا جوقتىڭ قاسى. بۇگىنگى تاڭداعى بۇل ەلدەگى ۇلكەن پروبلەما تۇرعىندار قۇرامىنىڭ قارتايىپ بارا جاتقاندىعى بولىپ وتىر.
تۇرىكمەنستان – ورتالىق ازياداعى مەملەكەت. وڭتۇستىگىندە اۋعانستان جانە يرانمەن, سولتۇستىگىندە قازاقستانمەن جانە وزبەكستانمەن شەكارالاسادى. ەلدىڭ باتىس جاعالاۋىن كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى شايىپ جاتىر. استاناسى اشحابات قالاسى. تۇرىكمەنستان 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىنان باستاپ بۇۇ-نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. جەر كولەمى 491 200 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. جەرىنىڭ 80 پايىزدان ارتىعىن اپتاپ ءشول (قاراقۇم ءشولى), قۇم كوشكىندەرى, تاستى تاۋلار مەن اششىلى القاپتار باسىپ جاتىر. تۇرىكمەنستان اۋماعىمەن ءامۋداريا وزەنى اعادى. وزەننىڭ جالپى ۇزىندىعى 1415 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 1 000 شاقىرىمى وسى ەلدىڭ اۋماعىمەن وتەدى. وسى وزەننەن باستاۋ الىپ, اشحابات, مارى, بۇزمەيىن, بالقانابات, تۇرىكمەنباشى سياقتى ءىرى قالالاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قاراقۇم كانالى اعادى. 1100 شاقىرىمعا سوزىلعان كانال 1 ميلليون گەكتاردان استام جەردى سۋلاندىرادى.
2013 جىلعى دەرەك بويىنشا, حالىق سانى 5 240 502 ادامدى قۇرايدى. حالقىنىڭ 85 پايىزدان استامى تۇرىكمەندەر, 5,8 پايىزى وزبەكتەر, 5,1 پايىزى ورىستار جانە باسقا 58 ۇلتتان قۇرالعان ادامدار قۇرايدى. بۇرىن مۇندا 120 مىڭنان استام قازاقتار تۇرعان ەكەن. قازىر تۇرىكمەنستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانى 60 مىڭعا جەتەر-جەتپەس. تۇرعىنداردىڭ 89 پايىزى مۇسىلمان, 9 پايىزى حريستيان جانە باسقا دىندەردى تۇتىنادى.
تۇرىكمەن حالقىنىڭ تاريحى ەرتە كەزدەگى ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. ب.ز.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ورتا شەنىندە تۇرىكمەنستان جەرىندە مارگيانا جانە پارفيا اتتى مەملەكەتتەر بولادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىن گيركانيا, سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى دالانى ماسساگەتتەر مەن كوشپەلى داح تايپالارى مەكەندەدى. 1040 جىلدارى سەلجۇق اۋلەتىنەن شىققان كوسەمدەردىڭ باستاۋىمەن وعىزدار تۇرىكمەن جەرىن باسىپ الدى. ءسويتىپ, وعىزدار تۇرىكمەن حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى نەگىز قالىپتاستىردى. ولار جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ارالاسىپ «تۇرىكمەن» اتاندى. 1158 جىلى وعىزدار مەن حوراسان بۇقاراسى سەلجۇق مەملەكەتىن قۇلاتتى. ءحىى-ءحىىى عاسىردا بۇل جەر حورەزم شاحىنىڭ قول استىنا قارادى. 1219-1221 جىلى تۇرىكمەن جەرىنە شىڭعىس اسكەرى باسىپ كىردى. تۇرىكمەنستاندى التىن وردا, شاعاتاي جانە حۋلاگۋ ۇلىستارى ءبولىسىپ الدى. ءXىV عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى تۇرىكمەن جەرىن ءامىر تەمىر باعىندىردى. تەمىر مەملەكەتى قۇلاعاننان كەيىن تۇرىكمەندەردىڭ ءبىراز بولىگى حيۋا مەن بۇقار حاندىقتارىنا, قالعاندارى يران شاحىنا باعىندى. XVI عاسىردا ورىس-تۇرىكمەن بايلانىسى ورنادى. ءXىح عاسىردىڭ باسىندا تۇرىكمەندەردىڭ ابدال, چاۋدار, يگدير, بۋرۋنچۋك, توزاشى سياقتى رۋلارى رەسەيدىڭ بوداندىعىنا كىردى. 1869 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنا ورىس اسكەرلەرى كەلىپ, كراسنوۆودسك (قازىرگى تۇرىكمەنباشى) قالاسىن سالدى. تۇرىكمەنستاندا مەملەكەتتىك قۇرىلىم قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن عانا قولعا الىندى. 1924 جىلى 24 قازاندا تۇرىكمەنستان كسر-ءىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. بىراق 1920-1930 جىلدارعا دەيىن بۇل ەلدە باسماشىلار كوتەرىلىسى توقتاعان جوق. 1991 جىلى قازاندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاريالاندى. 1992 جىلى 18 مامىردا ەل كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا جاريالاندى. 1995 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى «تۇرىكمەنستاننىڭ تۇراقتى بەيتاراپتىعى» تۋرالى قارار قابىلدادى.
تۇرىكمەنستان تابيعي گاز قورى كولەمى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىندى, گاز كەن ورىندارى جاعىنان الەمدە ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. 1993 جىلدان بەرى تۇرىكمەنستان تۇرعىندارى ەلەكتر ەنەرگياسىن, سۋدى جانە گازدى تەگىن پايدالانادى. تۇرىكمەنستاندا مۇناي مەن گازدىڭ زەرتتەلگەن 144 كەن ورنى تابىلعان. بىراق ازىرگە ونىڭ 40-قا جۋىعى عانا يگەرىلەدى. دۇنيەجۇزى رىنوگىندا تۇرىكمەن كىلەمدەرى جوعارى باعالانادى. ونىڭ باستى سەبەبى, قولدان توقىلعان تۇرىكمەن كىلەمى ساپالى بولىپ تابىلادى. 2003 جىلى تۇرىكمەن شەبەرلەرى قولىمەن توقىلعان 301 شارشى مەتر كولەمدەگى كىلەم گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىلدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
