جۋالى – مىڭبۇلاق

....جۋالىعا كەلگەندە جىل قۇستارى قاناتىن قومداعانىمەن وسكەن, ونگەن جەرىن قيماي, تومەندەپ ۇشىپ, ايمالاپ, شاقپاق اسۋى ارقىلى قىسقى مەكەنىنە جول تارتادى. بۇل كورىنىس جەر بەتىندە تىرشىلىك پايدا بولعان كەزدەن بەرى جالعاسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا جۇلدىزى دا, جەرى دە بيىك جۋالىنى ورنيتولوگتار قۇس جولى دەپ تە اتايدى. جۋالى-مىڭبۇلاق اتى ورتا عاسىر تاريحىندا, ساياحاتشىلار مەن جيھان­گەرلەردىڭ جازبالارىندا ءجيى ايتىلادى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ التىن ارقاۋىندا جاتقان جۋالى جەرى تالاي تاريحشىلار مەن ساياحاتشىلاردى دا قىزىقتىرعان. ماسەلەن, 846-847 جىلدارى جۋالىدا بولعان اراب ساياحاتشىسى ۋبەيداللاھ يبن حوردابەك كۇندەلىگىندە ءوڭىر تۋرالى بىلاي جازىپتى: «يسپيدجابتان (سايرام) بۋدۋحكەتكە كەلدىك, ودان تامتادجعا (تۇلكىباس), ودان اباردجادجعا (مۇنارلى توبە) 4 فارساح جول ءجۇرىپ جۋۆيكەت ارقىلى تارازعا جەتتىك» دەسە, 1246 جىلى شىڭعىس حاننىڭ شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ سۇرلەۋىمەن جۇرگەن ريمدىك پلانو كارپيني دەگەن ساياحاتشى مىنانداي جازبا قالدىرعان: «بۇل جەردە ءبىز قيراعان, تالان-تاراجعا تۇسكەن كوپ قاقپالى سارايلارى بار سانسىز قالالار مەن قاڭىراعان بوس كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردى تاپ­تىق». وسى دەرەكتەردەن-اق وسى ءوڭىر­دىڭ مادەنيەتى مەن ەكونو­ميكاسىنىڭ شام­شى­راعى بولعان بەكىنىس­تەر مەن قالا-قورعاندار كوپ ورىن تەپكەنىن, حالقىن شىڭعىس حان اياۋسىز قىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. تەك جۋالى جەرىندە جۋاكەنت, باركۋباس, اباردجادج, اقسا­­راي, شاقپاقاتا, باقااتا, تاعى باسقا قامالدار مەن بەكىنىستەر, قالالار مەن قورعاندار بولعان. تابيعاتى عاجاپ وڭىردە قالا سالماۋ, حاندار جاز جايلاۋ ەتپەۋ مۇمكىن ەمەس. الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ قۇلان, بورال­داي, بوكەي, اقشوقى, ارقارلى, قوشقاراتا, اقسۋ-جاباعىلى, بەرىكقارا سىلەمدەرى قورشاعان كوك مايسالى اڭعار مەن شالقىپ جاتقان بيلىكول كىمنىڭ بولسا دا كوزىنىڭ قۇرتىنا اينالعان. جۋالى جەرى شاپقىنشىلىق كەزىندە جاۋدان قورعانار بەرىك قالقان بولعان. جەرىنە قاراي ونى قورعايتىن داڭقتى ۇلدارى دا شاشاقتى نايزانى قولعا الىپ, قورامساققا قول سالىپ, تۋعان جەرىن, ەلىن قورعاعان. وسى ءوڭىردى قويكەلدى, اقشا, قۇلان, رىسبەك, تىلەۋكە, قوجىق, قۇتتىق, ونباي, بەردىقوجا, بايداۋلەت, ەسىر­كەپ, توعاناس, بارماق, سادىباي, شوقان, تاعى دا باسقا باتىرلار مەن دۋالى اۋىز بابالار مەكەن ەتكەن, تاباندارى تيگەن. كۇنى كەشە عانا بايزاق, باتىربەك داتقالار, ولاردىڭ ۇرپاقتارى – اقمولدا مەن ماقۇلبەك قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى ءۇشىن شايقاسقان, كۇرەسكەن. قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ىنىلەرى, گەنەرالدار – ءتاتتىباي دۇيسەباەۆ, ەسەن دەمە­سىنوۆ, تىلەپالدى يبراەۆ, باقىت­جان ەرتاەۆ, سەيىتجان قويباقوۆ, ديقانبەك ساتىلعانوۆ, ۆلاديمير تەگۋبەنكو, ديميتري كاۆەشنيكوۆ, الەكساندر ترومباچەۆ سىندى ازاماتتار جۋالىدان ۇشقان سۇڭقارلار. ايتا بەرسە تاعىلىم بولار تاريح, ۇلگى بولار ەل ازاماتى كوپ. بۇگىنگى كۇنى باتىرلار ۇرپاعى – قا­زاق­تىڭ تولقۇجاتىنا اينالعان اتالارى – تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ ماڭگىلىك وسيەتتەرىن ۇران ەتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك بايراعى بيىك جەلبىرەۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق تاربيەلەۋدە. كۇيىك پەن شاقپاق اسۋلارىنىڭ اراسىندا, تەرىس وزەنىنىڭ شاقپاق, اقساي, كوكساي, باقاتى, بورالداي سالاسى مەن باتىسقا قاراي اعاتىن قوشقاراتا وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا, تاۋلاردىڭ باۋرايىندا ەگىن سالىپ, مال وسىرۋدە. ءوزىن جۋالىلىقپىن دەپ ەسەپتەيتىن شىڭعىس ايتماتوۆ 1969 جىلى «پراۆدا» گازەتىندە تۋعان جەرى تۋرالى بىلاي تولعادى: «اڭىزعا اينالعان اق بيداي ولكەسى – جۋالى ءوڭىرى مەنىڭ سانامدا ماڭگىلىك قالىپ قويدى. ءومىردىڭ شارتاراپقا سۇيرەگەن جولى مەنى جۋالىدان بىرتە-بىرتە الىستاتا بەردى. ودان الىستاعان سايىن, اق بيداي ولكەسىنە دەگەن ساعىنىشىم كۇشەيدى. وراق ناۋقانىن ساعىنعان كەزدە ەسىمە سول ولكە تۇسەدى. الىس جەرلەر مەن تەڭىزدەردى باسىپ ءوتىپ, بوتەن ەلدەرگە ساپار شەككەندە دە بۇكىل ورتالىق ازياعا ايگىلى قازاق ءانى «اق بيداي» اۋەنى ەرەكشە ەلىتىپ, قۋانتادى. سول ءان وسى اق بيداي ولكەسى – جۋالىدا تۋعان عوي دەپ ويلايمىن...». قالاي ايتساق تا, جازساق تا جۋالى اق بيدايىمەن دە, باتىرلارىمەن دە, مىڭ بۇلاعىمەن, سۇلۋ تابيعاتىمەن دە, تاريحىمەن دە قازاق ەلىنە ەرتەدەن-اق بەلگىلى بولعان. جۋالىنىڭ سولتۇستىك شىعىس جاعىندا بيلىكول باستاعان كىشىگىرىم بىرنەشە كول بار. ەكى اقكولىڭىزگە جالعاسقان جارتاس, كۇيگەن, اششىكول, تاسكولىڭىز بەن قىزىلكولىڭىز وسى بيلىكولدەن باستاۋ الىپ جاتقانداي كورىنەدى. سەبەبى, ۇلكەنى دە, سۋىنىڭ تۇششىسى دا وسى كول. الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ مىڭ بۇلا­عىنان ءنار الىپ جاتقان بيلىكول سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى ەرتەدەن-اق ايتاتىندار كوپ بولعان. تەڭىز دەڭگەيىنەن 500 مەتردەي بيىكتەگى كولدىڭ اينالاسى سۋى شيپالى باستاۋلارعا تولى. بۋىرىل مەن بەرىكقارا باۋرايلارىنان اتقىلاپ جاتقان بۇلاق سۋى شىنىندا دا ەرەكشە ەكەنىن ساراپتاما جاساۋشىلار ءجيى ايتادى. بيلىكولدىڭ اينالاسىنداعى باستاۋ­لاردان شيپالى سۋ وندىرگەندەر دە از بولعان جوق. اۋليەباستاۋ دەپ اتالاتىن ورتاعاسىرلىق قالا ورنىنىڭ جانىنداعى قاينار سۋى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى. ال كولدىڭ جاعا­سىنداعى قاراباستاۋ اۋىلىنىڭ ءنارى بولىپ وتىرعان باستاۋ سۋىن كوپشىلىك بىلەدى. مۇندا قىسى-جازى سۋىن ءىشىپ, شومىلاتىندار ءبىر ۇزىلمەيدى. ءبىر اۋىلعا ءنار بەرىپ وتىرعان سۋدىڭ شيپالىق ەمى تۋرالى ساراپتاۋ ورتالىقتارىنان قورىتىندى العان كاسىپكەر جىگىتتەر شيپالى سۋ وندىرمەك بولعانىن دا اۋىل تۇرعىندارى جاقسى بىلەدى. تاستاي سۋىق, تاڭداي تامساندىراتىن شيپالى سۋ ءبىر اۋىلدىڭ نارىنە اينالعان. وسى اۋىلدا سارى اۋرۋعا ۇشىرۋاشىلار ىلۋدە بىرەۋ بولاتىندىعى – ولار تۇتىناتىن قاراباستاۋ سۋىنىڭ تازالىعىندا بولسا كەرەك. كەزىندە اق سازاندارى مەن باقاداي شۋلاعان كوپ بالىعى بەرەكە باسى بولعانىن دا ەل ۇمىتا قويعان جوق. ەرتەرەكتە اۋليەكول دەپ اتالاتىن بيلىكولدىڭ اينالاسىندا تاريحي ورىندارمەن بىرگە مەملەكەتتىك قورعالىمعا يە بولعان سۇلۋ, قايتالانباس تابيعاتى بار. ماسەلەن بەرىكقارادا عانا وسەتىن تەرەك, الما, پىستە, قىزعالداقتىڭ وزگەشە تۇرلەرى, راۋعاش ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتا­بىنا ەنگەن. بيلىكولدىڭ ءسولتۇس­تىگى­نەن كەلىپ قۇيىلاتىن اسانىڭ توعىز تاراۋى, ەرتەرەكتە بوياۋ وندىرگەن جوسالى, قۇپياسىن بۇگىپ جاتقان ساق قورعان­دارى, سۇلۋلىعى مەن بەرەكەسى مول شىبىق­بەل مەن اقوي, جەراستى جولى سياقتى تاريحي ورىنداردىڭ سىرى ءالى تولىق اشىلعان جوق. سىرى اشىلماعان, بيلىكول اتاۋىنىڭ قايدان شىققانى تۋرالى دا تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. اڭىز بويىنشا ەرتەرەكتە تاپ وسى بيلىكولدىڭ جاعاسىندا ءوڭىردىڭ بيلەرى باس قوسىپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشەدى ەكەن. بۇل جەردە شەشىلمەي كەيىنگە قالاتىن ءىس بولماپتى دەگەندى ايتادى. ءتىپتى, بيلەردىڭ باسقوسۋىندا ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرعان ەلدەردىڭ ماسەلەلەرى دە تالقىلانىپ, شەشىمىن تاۋىپ جاتادى ەكەن. بيلەردىڭ دۇرىس شەشىم قابىلداۋىنا بەرىكقارادان سوققان سامال جەل مەن كولدىڭ شيپالى سۋى اسەر ەتىپتى دەگەن اڭىز دا بار. اڭىز شىندىققا نەگىزدەلەتىندىگىن ەسكە الاتىن بولساق كول كيەسى قۇدىرەتتى ەكەنى انىق. سوندىقتان دا, كولدىڭ اتاۋى «بيلىككول» نەمەسە «بيلەركولى» دەگەن ءسوزدىڭ وزگەرۋىنەن پايدا بولسا كەرەك. جۋالىنى قاق ءبولىپ شىعىسقا, تاۋ-تاس­تى بۇزىپ, اعىپ جاتقان تەرىس وزەنىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ادىر-ادىرلى, قىرى مەن سايى كوپ تاۋلى دالانى قوشقار­اتا نەمەسە بورالداي ءوڭىرى دەپ اتايدى. تاريحشىلار مەن جاعراپياشىلار بۇل ولكەدەگى ءۇشاشا (ۇشقوسپا, ءۇشاششى), قوستۇرا, بورالداي, جولبارىسقامال, ورداباسى (نەمەسە كىشى ورداعان, ۇلكەن ورداعان), قىزتوعان, قالماققىرعان, كۇرەڭبەل, سادىرقامال, كارىقورعان, كولتوعان, بوكەي تاۋى, قوعالى, اقتاستى, توڭكورىس, قاراتاس دەپ اتالاتىن تاريحي جەر اتاۋلارىنىڭ بارلىعى دا قوش­قا­راتا وڭىرىنە جاتادى. بۇل جەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى كوسەگەننىڭ كوك جو­لىنىڭ بو­يىندا جاتىر. قىرعىزدىڭ كۇر­كىرەۋسۋىنان جەتەتىن جول باقااتانى, ياعني, باقااتى قيالاپ ءوتىپ, ارالتوبە, قوشقاراتا ارقىلى شايانعا, ودان ءارى بەتپاقدالانى باسىپ, ۇلىتاۋدى بەتكە الادى. جۋالى جەرىندە «اتا» دەگەن تولىق­تاۋىشپەن اياقتالاتىن ءۇش جەر اتاۋى بار. ولار – شاقپاقاتا, قوشقاراتا, باقااتا. راس «باقااتانى» «باقاتى», «باقاتەي» دەپ تە اتايدى. جۋالى جەرىنەن باستاۋ الاتىن «اتالار» اۋليەاتاعا, ودان سوڭ سوناۋ بالقاش كولىنىڭ جاعاسىنداعى بەكتاۋاتاعا جالعاسادى. جال­پى, ءتىل ءبىلىمىنىڭ كەيبىر عالىم­دارى­نىڭ ايتۋىنشا «اتا» دەگەن ءسوز بۇل جەردە جاسقا نەمەسە اۋليەلى جەرگە قوسىلعان انىقتاۋىش ەمەس ەكەنىن ايتادى. «اتا» ءسوزى «بيىك», «اسقار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن سياقتى. «قوشقاراتا» دەگەن اتاۋمەن اتالاتىن جەر قىرعىزستاندا, ماڭعىستاۋدا بار. بارلىعى دا قوشقاراتانى اۋليە سانايدى. «قوشقاراتا» قوي اتاسى دەيتىندەر دە بار. بۇل جىلقى ءپىرى قامباراتا, سيىردىڭ ءپىرى زەڭگىبابا سياقتى دەگەندى العا تارتادى. الايدا, قويدىڭ ءپىرىن «شوپاناتا» دەپ اتايتىنىن ەسكە الساق, بۇل اتاۋدى مالمەن ساباقتاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل جەردە «قوشقاراتا» دەگەن ءسوز باتىرلىقتىڭ, قاسيەتتىلىكتىڭ ۇلكەنى, ءىرىسى, بيىگى, اسقارى دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە كەرەك. تۇركى, ونىڭ ىشىندە قازاق باتىرلارىنىڭ, قولباسىلارىنىڭ دۋلىعالارىندا نەمەسە ويۋ-ورنەكتەرىندە قوشقار ءمۇيىزدىڭ بولۋىنىڭ دا وسى ويىمىزبەن ساباقتاسار ءبىر سىرى بار. جۋالىنىڭ شاقپاقاتا اسۋىنداعى قۇس جولىمەن قاپتالداسا ورىن تەپكەن اقسۋ-جاباعىلى قورىعى تابيعاتتىڭ تاۋ­لى ءوڭىرىنىڭ بار عاجايىبىن جيناعان. ...سەڭگىر – سەڭگىر تاۋ. جىلداعىداي ەمەس بيىل قۋاڭشىلىق بولعان سوڭ الاتاۋدىڭ باسىندا قار دا قالماپتى. الىستان كوزگە تۇسكەن تاۋ باسىنداعى قار قابىرشىقتانىپ قاراۋىتىپتى.تاۋعا كوتەرىلگەن سايىن جەر باۋىرلاپ جاتىپ العان بۇلتقا جاقىنداي تۇستىك. تەرەڭ قۇزدى جاعالاپ, ءبىر اياق جولمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. تومەنگە قاراۋعا جۇرەگىمىز داۋالامايدى. اقسۋ وزەنى تەرەڭ سايدىڭ تابانىندا بالقىپ, اعىپ بارا جاتقان قورعاسىنداي كوزگە تۇسەدى.مۇندا ورتالىق ازيا تاۋلارىندا كەزدەسەتىن اڭ-قۇس تا, وسىمدىك تە تۇگەلىمەن بار. تاۋ تابيعاتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى وسى جەردە. ونىڭ ۇستىنە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا اقسۋ جانە جاباعىلى, جامبىل وبلىسى وڭىرىندە, توبىشاقتى, اقساي مەن كوكساي وزەندەرى قورىق اۋماعىنداعى مۇزاتتاردان باستالادى. بۇل وزەندەردىڭ تاستاي ءارى ءمولدىر سۋى جانىڭىزدى راحاتقا بولەسە, تانىڭىزگە قۋات بەرەتىن ساف اۋاسىنىڭ شيپالىق قاسيەتى قانداي دەسەڭىزشى! توبىشاقتى تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. جۋالى وڭىرىندە وسى توبىشاقتىداي قالىڭ توبىلعى وسەتىن جەردى كەزدەستىرە المايسىز. ەرتەرەكتە جىلىنا ءبىر رەت قولونەرشىلەر وسىندا كەلىپ, ساباۋ, قامشى ساپ, شوقپار دايىنداپ, مايدا بۇتاقتارىن قىمىزدىڭ كۇبىسىن ىستاۋ ءۇشىن الىپ كەتەدى ەكەن. ءبىز تاعى تومەن قارادىق. تاۋ مەن تاستى بۇزعان سۋ اقسۋ وزەنىنە ۇلاسقان. وزەن­گە دەيىنگى جارقاباقتارىنىڭ بيىك­­تى­گى 500 مەتردەن 700 مەترگە دەيىن جەتە­تىن­دىگىن ىشتەي بولجاپ كەلەمىز. تىك قۇزدار­دى قاق جارىپ اعىپ جاتقان وزەنگە بارۋ مۇمكىن ەمەس. «بالىقشىنىڭ اتى ءشول­دەپ ولەدى» دەمەكشى, ءبىز دە تابيعاتتى قىزىق­تاپ, سارقىراپ اعىپ جاتقان وزەننىڭ جاعا­سىندا كەلە جاتساق تا شولدەپ بارامىز. شاڭق-شاڭق ەتكەن داۋىسقا ەلەڭدەپ ءبارىمىز كوككە كوز تاستادىق. شىڭنىڭ ۇشار باسىندا قالىقتاپ جۇرگەن بۇركىتكە كوزىمىز ءتۇستى. تاعى دا شاڭق ەتتى. قاناتىن جايىپ, تولعان ايدىڭ سۋرەتىن سالىپ, ءبىر سىزىقتىڭ بويىمەن ەكى-ءۇش رەت اينالدى دا تومەن قاراي قۇيىلدى. بەينەبىر نايزا ىسپەتتەس, قاناتىن جيناپ, تۇمسىعىن سوزا ءتۇسىپ, زۋلادى. ونىڭ ودان ارگى قيمىلىن بيىك جارتاس قالقالاپ كورسەتپەدى. مۇمكىن جەمتىگىن ءىلىپ, توياتتاعان بولار. مۇندا قۇستىڭ تۇرلەرى وتە كوپ ەكەنىنەن بۇرىننان حاباردارمىز. قورىقتىڭ باتىستان باستالار تۇسى شاقپاق اسۋىنا جاقىنداعاندا قۇس تومەندەپ ۇشىپ, تاۋعا كوتەرىلگەن سايىن اق باستى الاتاۋدىڭ اسۋىنان اسىپ, جىلى جاققا قانات قاعاتىن قۇستىڭ دا كوپ ەكەنىن جاباعىلى اۋىلىنداعى قورىقتىڭ مۋزەيىن ارالاعاندا قانىققانبىز. مۇن­داعى ۇلكەن قۇستارمەن بىرگە سۋىققا ءتوزىمدى قارقازىسى, تورعاي سياقتى قۇس از ەمەس. تاستان تاسقا, قۇزدان-قۇزعا سەكىرەتىن اي ءمۇيىزدى ارقار مەن ساقالى جەلپ-جەلپ ەتكەن تاۋ تەكەسىن, ەلەڭدەگەن ەلىگىن, قور­با­لاڭداعان قوڭىر ايۋىن, قور­سىلداعان قابانىن كورسەڭىز – تابيعاتتىڭ تاماشاسى وسىندا ەكەنىنە كۇ­مان­­سىز سەنەسىز دە, اسەم­دىك پەن تابيعيلىققا قۇلاي عاشىق بولاسىز. تابيعاتى ادام ارە­كەتى­مەن بۇزىلماعان اقسۋ-جاباعىلى قورىعى 1926 جىلى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. ورمان مامانى تۇرار رىسقۇلوۆ تابيعات­تىڭ قاسيەتى مەن تاڭعا­جايىپ­تارىن وتە جاقسى بىلگەن. تابيعاتتى ايالاۋ, ونىڭ زاڭدىلىق­تارىن ومىرمەن بايلانىستىرا ءبىلۋ, عاجايىپ­تارىنان ساباق الۋ تۇرارداي سۇڭقاردىڭ ومىرلىك ۇستا­نىمى بولعانىن ونىڭ شىعارما­لارىنان بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان دا تۋعان جەردىڭ كەرىم تابيعاتى مەن اڭ-قۇسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سول ءبىر قيىن قىستاۋ كەزدە قورىقتى قۇرۋ اسا قاجەت ەكەندىگىن دالەلدەي ءبىلىپ, جەڭىسكە جەتكەن. قورىقتى قۇرۋ ماقساتى تابيعاتتىڭ باستاپقى قالپىن ساقتاۋ جانە وسىمدىكتەر مەن اڭ-قۇس دۇنيەسىن زەرتتەۋ مەن قورعاۋ بولعان. 8000 مىڭ گەكتارداي تاۋ القابىن الىپ جاتقان قورىقتىڭ ادامنىڭ اياعى كوپ باسا بەرمەگەن وڭىرىندە اڭ-قۇس ەركىن ءجۇرىپ, تاۋ شاتقالدارىنا ۇيا سالادى, ءوسىپ, ونەدى. مۇندا جاز ايلارىندا عانا مۇزارتتاردىڭ ەرۋىنەن پايدا بولاتىن جيىرماعا جۋىق كول بار. كولدەردىڭ سۋى وتە ءمولدىر ءارى سۋىق. قورىق جامبىل وبلىسىنىڭ جۋا­لى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ تۇلكىباس, تولە بي, بايدىبەك اۋدان­دارىنىڭ جەرىن الىپ جاتىر. ول 1100 مەتر بيىكتىكتەن باستالىپ, 4236 مەتر بولاتىن سايرام شىڭىنا دەيىن سوزىلعان تاۋ قىراتتارىندا ورىن تەپكەن. اۋا رايى قۇبىلمالى. قازىر قورىقتىڭ ەڭ بيىك شىڭى سايرامعا كوتەرىلگەن ساياحاتشى تابيعاتتىڭ عاجايىپتارىنىڭ كۋاسى بولاتىندىعى ءسوزسىز. ءبىر كۇندە جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن باسىڭىزدان وتكىزۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. نايزاعايى شاتىرلاپ, قۇيىنداتا, سەلدەتە جاۋىن جاۋسا, ارتىنشا جارقىراپ كۇن شىعادى. كوپ ۋاقىت وتپەي جاپالاقتاپ قار جاۋا باستايدى. عاجاپ! سونىمەن بىرگە, ىستىعى مەن سۋىعى دا تەز الماسىپ وتىرادى. جاز ايلارىندا 38 گرادۋسقا دەيىن ىستىق بولسا, قىستا 41 گرادۋس اياز بولادى. سوعان قاراماستان, الەمنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن, تاۋ شاتقالدارىنان پانا تاپقان جان-جانۋار, اۋا رايىنا بەيىمدەلگەن وسىمدىكتەر وتە كوپ. ەلىمىزدىڭ تاجىنە اينالعان تاۋ بارىسى قورىقتىڭ قىرعىزستان جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ جەرىمەن شەكتەسەر تۇستارىن, ءتاڭىرتاۋ – الاتاۋدىڭ بيىك قۇزدارىن مەكەن ەتكەن. بارىس ەلىمىز­دە اقسۋ-جاباعىلىنى ايتپاعاندا, ءبىر-ەكى جەردى عانا مەكەن ەتەتىنىن ەسكە الاتىن بولساق قورىقتىڭ قۇندىلىعى ارتا تۇسەدى. جانۋارلاردىڭ –52, قۇستىڭ 267 ءتۇرى كەزدەسەدى. سونىمەن بىرگە, 1200-دەن اسا وسىمدىك وسەدى. ونىڭ اراسىندا ءدارى-دارمەكتىك ءشوپ تە وتە كوپ. اعاشتىڭ – 25, بۇتالى وسىمدىكتىڭ 65 ءتۇرى بار. ءبىز الاڭ­قايداعى كەرەمەت كورىنىستەردى تاماشا­لاپ تۇرىپ قالدىق. بوياۋى قانىق نەشە ءتۇرلى گۇل سامال جەلمەن مىڭ بۇرالادى. عاجاپ! تابيعات جانە ونىڭ بارلىق بايلىعى ادام بالاسىنا ورتاق ەمەس پە؟!. سوندىقتان دا اقسۋ-جاباعىلىدا ۇشتاسار ءۇش مەملەكەتتىڭ قورىق قورعاۋشىلارى تابيعات بايلىعىن بىرلەسە قورعايدى. ول ءۇشىن ارناۋلى باقىلاۋ-شەكارالىق تۇراقتار ورنالاسقان. جۋالىنىڭ شىعىسىندا دا, باتىسىندا دا اسۋ بار. ونىڭ باتىسىنداعى شاقپاق اتى قوسارلانا اتالاتىن اسۋ, جەل, وزەن, اۋىل, ستانسا, ورتا عاسىر قالاسى, اۋليە ۇڭگىرى بار. كيەلى جەردىڭ مىنەزى دە ەرەكشە. كوكتەم مەن جازدا اراگىدىك بولماسا سالقىن سامال سوعىپ تۇرسا, كۇز بەن قىستا بۇل سامالىڭىز اتقۇلاعى كورىنبەيتىن الاي-تۇلەي بورانعا ۇلاسادى. اپتالاپ سوعاتىن بوران اسۋ بەرمەي ىشقىنا سوعا بەرەتىنى بار. اۋا رايىنىڭ وسىنداي كۇندەرىندە جەرۇيىعىن ىزدەپ جۇرگەن اسان قايعى اتامىز شاقپاقتىڭ بورانىنا تاپ كەلىپ, تۇلكىباسقا كوتەرىلە الماي جاتىپ قالسا كەرەك. سوندا اتامىز; «اسپانىڭ قايقى, جەرىڭ ءدوڭ, مىنەزىڭ ءور ەكەن» دەسە كەرەك. تەمىرجول مەن تاس جولدىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسار جەرىندە قۇس جولى دا توعىسادى. تەڭىز دەڭگەيىنەن ءبىر جارىم شاقىرىم بيىك شاقپاقاتا اسۋى­نان پويىزىڭىز دا, ماشيناڭىز دا قينالا, كۇشەنە كوتەرىلسە, اسپانداعى قۇسى­ڭىز دا وسى تۇستا جەر باۋىرلاي ۇشادى. ...جۋالىعا كەلگەندە جىل قۇستارى قاناتىن قومداعانىمەن وسكەن, ونگەن جەرىن قيماي, تومەندەپ ۇشىپ, ايمالاپ, شاقپاق اسۋى ارقىلى قىسقى مەكەنىنە جول تارتادى. بۇل كورىنىس جەر بەتىندە تىرشىلىك پايدا بولعان كەزدەن بەرى جالعاسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا جۇلدىزى دا, جەرى دە بيىك جۋالىنى ورنيتولوگتار قۇس جولى دەپ تە اتايدى. ...قۇس جولى... وسى جەردە ورماننىڭ شەتىندە ورىن تەپكەن ورنيتولوگتار ستانساسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتو­مەن­دەپ ۇشىپ, تورعا تۇسكەن قاناتتىلارعا ساقينا سالادى. ...ساقينالى بولعان اقتاماق قارلىعاش بىردەن كوككە كوتە­رىلدى. بوستاندىق دەگەن قان­داي عاجاپ! قاراڭىزشى, قارا­ڭىز­شى, قاناتىن تالماي قاعادى... اۋەلەگەن قۇستى وزىنە تابىن­دىرعان, ساياسىنا ايالداتقان, الىس ساپار الدىندا قۋات بەرگەن جۋا­لى جەرىنىڭ تارتىلىس كۇشى عاجاپ!!! ماقۇلبەك رىسداۋلەت, جۋرناليست,  جۋالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جامبىل وبلىسى