سىيلاستىعىمىزدىڭ سىڭايى قانداي؟

«ۇستاز ۇلى قىزمەت ەمەس, ۇلىق قىزمەت», دەپ باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى قانشا دارىپتەسە دە, شەندىلدەر مەن شەكپەندىلەر بىزگە پىسقىرىپ تا قارامايدى, كوزگە ىلمەيدى», دەپ رەنىش بىلدىرگەنى بار ءبىر مۇعالىم اعامىزدىڭ. كوزگە قوراشتاۋ كورىنەتىن وسى كىسىنىڭ ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي. سويلەتسەڭ ءتىلدىڭ مايىن اعىزىپ, ءوزىڭدى باۋراپ الادى, اۋزىڭدى اشىپ قالاسىڭ. كوپشىلىك باس قوسقان جەردە كەزىندە ەل اعاسى اتانىپ, بۇگىندە قالتالىلار ساناتىنداعىنى قولپاشتاپ, داستارقاننىڭ تورىنە وزدىرىپ جاتسا, الگى ءبىر كىسى سياقتى­لار­دىڭ تومەننەن تابىلاتىنى دا راس. قازاقى ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر­دى بۇگىندە كوپشىلىك جۇرت ۇستانا بەرمەيدى. اعايىن-تۋما, دوس-جاران, قۇداندالى كىسىلەر, ناعاشى-جيەندەر اراسىندا قارىم-قاتىناس سۋىپ بارا­دى. قازىردە تۋما-تۋىس, ءدام-تۇزىڭ­­دى ءبولىسىپ جۇرگەن جولداس-جورا­­لاردىڭ قۋانىشىڭا ورتاقتاسىپ, قۇت­تى بولسىن ايتىپ كەلىپ-كەتىپ جات­­قانى شامالى. تەلەفون شالۋعا جار­ا­ما­ي­تىندارى دا بار, شاقىرساڭ عانا كەلىپ, ەمەۋرىن بىلدىرەدى. كوشىپ كەلىپ جاتقان اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەگ­جات­­قا بوساعا كورسەتىپ, «ەرۋلىك» بەرۋ سياق­تى اتا سالتى ۇمىتىلىپ بارا­دى. راس, قىز­مەت باسىندا بولساڭ, اعا-ءىنى­لەرىڭ, بالا­لارىڭ لاۋازىمدى قىز­مەت­تە جۇرسە, تانىسىپ-بىلىسەيىك, دەپ جىك-جاپار بولىپ جاتاتىندار تابىلادى, ون­داي­لاردىڭ كوزدەيتىندەرى باقاي ەسەپ. مۇنى ايتاسىز, باۋىرلاس, جاقىن ادامداردىڭ اراسىندا دا قارىم-قاتىناس ءماز ەمەس. كەمپىرى كوپتەن ناۋقاس دارمەنباي دەگەن اعامىز بال­دىزى مەن باجاسىنا اپالارىنىڭ كوڭىلىن سۇراپ, جاعدايىن بىلۋگە جارا­ماعانىنا رەنجىپ: «بۇلارعا نە دەۋگە بولادى, جارايدى, باجانى قويايىن, سىڭلىسىنە نە بولعان, كارىپ بولىپ جاتقان اپاسىنىڭ جاعدايىن بىلۋگە جاراماعانى ما؟» – دەگەنى بار. مىنە, ءبىزدىڭ قازاقشىلىق سيقىمىزدىڭ ءتۇرى وسى, ۇلكەندەر جاعى وسىنداي بولىپ جاتسا, كەيىنگىگە نە ايتپاق كەرەك. بۇگىندە ۇلكەنى كىشىسىن باۋىرىنا تارتىپ, كىشىلەرى ۇلكەندەرىن مارتەبەلەپ, اعالاپ جاتقاندار دا سيرەپ بارادى. تۋىس ىزدەپ بارۋ, اۋناپ-قۋناپ قوناقتا جاتۋ ۇمىت بولا باستادى. اعايىن-تۋمادان جىراقتا وسكەن قالا بالاسى «باۋىر», «تۋىس», «ەلىم», «جەرىم» دەگەن ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسىنا زەيىن قويىپ جاتقان جوق. ەلدەگى اتا-اجەلەر وندايلار ءۇشىن قايمانا قازاقتىڭ ءبىرى سياقتى بولۋى دا مۇمكىن. «ارالاسپاي تەك جاتساڭ, الىستايسىڭ جەگجاتتان», دەگەن اتالى ءسوزدى ەستە ۇستاعان ابزال سياقتى. اينالا تولعان كوپ ادام, جاپادان-جالعىز مەن قالام دەگەندەي, بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى جۇرەكجاردى سىر ايتىپ, جان دۇنيەسىن تۇسىنەر, وي-پىكىر بولىسەر, دوس-جار كوڭىلگە ءزارۋ. بۇگىنشە ايتساق, بيزنەسى بار, اۋقاتتى ازاماتتار تۋما-تۋىستارىنا قارايلاسىپ, قول ۇشىن بەرىپ جاتسا ءبىر عانيبەت ەمەس پە! ەر جىگىت – ەتەك-جەڭى كەڭ جىگىتتەر قاتارى بۇگىندە سيرەپ, ۇساقتالىپ بارا جاتقان سياقتى. انا جىلى باسىنا ءىس تۇسكەن ءبىر ازامات اياق استىنان قاراجات قاجەت بولعاندا, سىيلاسىپ, اعالى-ءىنىلى بولىپ ارالاسىپ جۇرگەن اعاسىنان قارىزعا اقشا سۇراپتى, الامىن دەپ بارعان عوي, اناۋ بولسا انانى-مىنانى سىلتاۋراتىپ مەسەلىن قايىرىپتى. اقشاسى بولا تۇرا بەرمەدى-اۋ, دەپ كوپ ۋاقىت وكپەلەپ ءجۇردى اعاسىنا. قايتارماي كەتەدى دەپ قورىقتى ما ەكەن, الدە؟.. بۇرىن بالاڭ سەنى اسىرايتىن, قازىر سەن بالاڭدى بالاسىمەن قوسا اسىرايسىڭ. مۇنى ومىردە كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. ولاردىڭ اتا-اناسىنىڭ از عانا زەينەتاقىسىنا, ءبىردى-ەكىلى مالىنا اۋىز اشىپ وتىرعاندارى. پاتشاعارلار ءىشۋدى ۇناتادى, ماڭداي تەرىمەن ەڭبەك ەتۋگە مويىن جار بەرمەيدى, كەزدەيسوق تابىستى تالعاجاۋ ەتىپ جۇرگەندەرى. مۇندايلار نەكەن-ساياق بولسا ءبىر ءسارى عوي, كوبى تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەر. مۇنىمەن قالاي ەل, قالاي جۇرت بولامىز. ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وتىرعان كەمپىر-شالدىڭ دا كۇيى ايانىشتى. بۇلار اش-جالاڭاش ەمەس, قۇدايعا شۇكىر, زەينەتاقىلارى وزدەرىنە جەتىپ جاتىر. ايانىشتى دەيتىنى­مىز, نەمەرەلەرىن سۇيە الماي وتىر. سولاردى ايمالاپ, قۇشۋعا زار. ءبىر قالادا تۇرسا دا, كەلىن-بالا سيرەك قاتىناسادى, سىلتاۋلارى – باياعى جۇمىسباستىلىق. ال بالاسى بولسا, اتا-ەنەسىن اينالشىقتاپ, سولاردىڭ دەگەنىمەن جۇرەدى. مۇندايلارعا اتار تاڭىڭ ارايلى, باتار كۇنىڭ مەرەيلى بولسىن دەپ ايتۋعا اۋزىڭ دا بارمايدى. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن جاندار مۇنى كەلەمەج دەپ قابىلداۋى مۇمكىن عوي. بۇگىندە سالەم دە ساتۋلى دەگەن قال­جىڭ بار. قالجىڭ ەمەس, شىنى سول. ۇلكەندى-كىشىلى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعاندار كىم-كورىنگەنگە سالەم بەرە بەرمەيدى. سالەم بەرۋدەن كىشىرەيىپ قالاتىنداي كورەدى وزدەرىن. ءوزىڭ جالپىلداپ قوڭىراۋ شالىپ, اماندىق سۇراپ, مەرەكەمەن قۇتتىقتاماساڭ, سەنى نازارىنا المايدى – شىندىق وسى. ارا-تۇرا ەكى-ءۇش شالدىڭ باسى قوسىلىپ, ەسىلدىڭ جاعالاۋىندا سايران قۇراتىنىمىز بار, وتىرىپ وتكەن-كەتكەندى ەسكە الامىز. بىردە بۇرىن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان, بىزدەن جاسى اجەپتاۋىر كىشى ازامات قاسىمىزدان ءوتىپ بارا جاتتى. انادايدان ارينە, ءبىزدى اڭعارعان دا شىعار. بىراق جانىمىزدان وتەر تۇستا باسىن تۇقىرتىپ, تومەن سالىپ, وتە بەردى. الگى جىگىتتى توقتاتىپ: «مۇنىڭ قالاي باۋىرىم, مىنا ۇلكەن اعالارىڭدى ەلەمەي, تۇك كورمەگەندەي ءوتۋىڭ قالاي؟ ءبىز سەنى سىرتتاي بىلەمىز, ءتاۋىر ازامات دەپ جۇرسەك, سالەم بەرۋگە دە جارامايتىن بولىپ شىقتىڭ عوي», دەپ نازىمدى ءبىلدىردىم. «ءبىر وي ۇستىندە كەلە جاتىر ەدىم, اڭعارمادىم, كەشىرىڭىزدەر, ايىپ مەنەن», دەپ كىناسىن مويىندادى. بۇعان دا راحمەت. قازىر توي-دومالاق كوپ, بارا­سىڭ, بىراق ءوز ورنىڭا وتىرا المايسىڭ. بۇرىنىراق بارعاندار مەنەن ۇلكەندەر بولار-اۋ دەپ كەيىنىرەك وتىرۋدى بىلمەيدى. باستىق نەمەسە باي بولسا ودان بەتەر شىكىرەيەدى. ۇلكەن كىسى كەلىپ جاتسا, قىمسىنباي­دى عوي باتشاعار, بەزەرىپ وتىرعانى. بۇگىندە توي-دومالاقتا داستارقان باسىنا وتىرۋدىڭ وزىندىك ءداستۇرى قالىپتاسقان. ۇستەلىڭە ءتىزىم بويىن­شا وتىراسىڭ, سولاي دەسەك تە, وسى ۇستەلدىڭ دە ءوز ءتورى بار عوي. قازاقى ءجون بويىنشا ۇلكەندەر جوعارى وتىرۋى كەرەك. بىردە قادىرلى قۇدامىزدىڭ دۇنيە­دەن وتكەنىنە 10 جىل تولۋىنا وراي بالالارى اس بەردى. تورگى ۇستەلدە وتىرمىز, جان-جاعىما كوز تاستاپ قويامىن. كەنەت تومەنگى جاقتاعى ۇستەل باسىنداعى ۇلكەن كىسىگە كوزىم ءتۇستى. قاسىمداعى ءوزىن ەل اعاسى دەپ بىلەتىن قاريادان «انا اقساقال وسى اۋىلدىڭ ادامى ما, تومەن قالدى-اۋ», دەپ سۇراپ ەدىم, الگى كورشىم «ە, وسى اۋىلدىڭ شالى عوي», دەپ قومسىنا سويلەدى. ءيا, توي دەگەننەن شىعادى, توي تويلاۋ جاقسى عوي, ەگەر ونى قالتاڭ كوتەرسە. اتتىلىعا ەرەمىن دەپ, جاياۋدىڭ تاڭى اتتى دەيتىن بە ەدى؟ كەيبىرەۋلەر نامىسىنا باسىپ, تويىن دۇرىلدەتىپ وتكىزۋگە بارىن سالادى. مەن بالەنشەدەن كەممىن بە دەپ قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ توي وتكىزىپ جاتاتىندار دا بار. سوڭعى كەزدە توي دەگەن شاشىلۋ ەمەس, قۋانىشىڭدى ءبولىسۋ دەپ ءجۇر. سولايى سولاي-اۋ, الايدا, اركىم شاما-شارقىنا قاراپ قيمىلداسا ءجون عوي. قازاق كەيدە كىم-كورىنگەندى, كولدەنەڭ كوك اتتىنى شاقىرىپ جاتادى. اعايىن-تۋما, ەڭ جاقىن باۋىرلاردى, دوس-جاراندى شاقىرىپ قۋانىشىڭدى بولىسكەنگە نە جەتسىن. تويعا بارىپ كەلدىك دەسەڭ, قانشا ادام بولدى دەپ سۇراپ جاتقانى. كوپ جىل قازاق كەڭەستىك سوتسيا­ليس­تىك رەسپۋبليكاسى مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىز­­­مەت اتقارعان, مەملەكەت جانە قو­عام قاي­راتكەرى نۇرتاس اعامىز وڭداسىنوۆتىڭ ايەلى ورىس بولعان عوي. ءومىر بويى سىيلاسىپ وتكەن ەكەن. سول كىسى بالالارى ەسكەندىر مەن گەنناديدى «جوعالتتىم», دەپتى. «ولار قازاقى رۋح­تان ۇلتتىق تۇسىنىك-ءتۇي­سىك­تەن, ءتالىم-تاربيەدەن, سالت-ءداستۇر­دەن ماقۇرىم قالدى. وسى ءۇشىن حالقىمنان كەشىرىم سۇرايمىن», دەپ جازىپتى «جالىن» جۋرنالىنىڭ 2008 جىلعى قىركۇيەك, قازان ايلارىنداعى سانىندا. بالا تاربيەلەۋدە كەمشىلىك جىبەرگەنى ءۇشىن حالقىنان كەشىرىم سۇراعان جالعىز وڭداسىنوۆ شىعار. ال وندايلار ەلىمىزدە جەتىپ-ارتىلادى ەمەس پە. بۇگىندە بيلىك باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى قاراقان باسىنىڭ قامىنان ءارى اسا الماي ءجۇر. وندايلار اقشانىڭ ق ۇلىنا اينالىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. ەڭ جامانى, بايلىق ءۇشىن ءبارىن ۇمىتىپ, قانداي قىلمىسقا بولسا دا بارۋعا ءازىر. ءبىرازى قىلمىسقا ۇرىنىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا ءجۇر. بايلىق جاقسى عوي, بار بولعانعا نە جەتسىن. تەك وعان ادال ەڭبەك, ماڭداي تەردى توگىپ جەتسە دەگىمىز كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كوبى وعان جان قيناماي جەتكىسى كەلەدى. وسىلاي كەتە بەرسە جاعداي نە بولادى؟ بارىنەن دە, «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەگەندەي, ەل سەنىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ قىلمىسقا بوي ۇرۋى وكىنىشتى-اق. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ىنتى­ماقتى ەڭبەكتە, اۋىزبىرلىكتە ەكەنى بەلگىلى. تالانتتىسى باسشى, تالاپتىسى قوسشى بولىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ۇيىسىپ ەڭبەك ەتسەك قۇت-بەرەكە دارىعان قۋات­تى دا, ىرگەلى ەل بولارىمىز حاق. ىنتى­ماعى جاراسقان ەلدىڭ ىرىسى دا مول بولماق.  قاناپيا مىرزاقوجا, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى استانا