ۇلى ارماننىڭ فيلوسوفياسى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلاماسىمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن بۇل شىن مانىندە ۇلتتىق سانانى ۇيىستىراتىن, بولاشاعىمىزعا نىق قادام جاساۋعا سەرپىن بەرەتىن قۇجات ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. وندا مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعىن ايتادى. ەندىگى ماسەلە, ەلباسى ايتقانداي, ءححى عاسىردا كوشباسشى وتىز ۇلتتىڭ ءبىرى بولۋعا قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. قازاق حالقىنىڭ رۋحىن, ەركى مەن كۇشىن قالاي وياتۋعا بولادى؟ حالقىمىزدىڭ ۇلتقا, وتانعا قىزمەت ەتۋگە دەگەن وتانسۇيگىشتىك سەزىمىن قانداي جولمەن وياتىپ, بويىنا سىڭدىرە الامىز؟ وسى وراسان زور ەنەرگيانى قالىپتى ارناعا قالاي باعىتتاۋعا بولادى؟ بۇلاي ىستەي الامىز با؟ بۇعان قاتىستى تاريحتا كوپتەگەن مىسالدار بار: مىسالى, مەملەكەت سانالى تۇردە ويانىپ, مول ەنەرگيانى ەل مۇددەسى ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ, باعىتتاي بىلگەن. بۇل تۇرعىدا تاريحتاعى كەيبىر حالىقتاردىڭ قانداي دا بولماسىن, ءبىر يدەيانىڭ نەگىزىندە, كەيدە قاتە بولسا دا, ۇلى ىستەردى تۋدىرعانى تۋرالى مىسالدارىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە سۇيە­نەتىن بولساق, وندا بۇل سەكىلدى مىسالدار از كەزدەسپەيدى. ۇزاق جىلدار بويى سانالى تۇردە مەملەكەت تاراپىنان ناسيحاتتالعان امەريكالىق تاجىريبەنى ەسكە تۇسىرەلىك. «امەريكالىق ارمان» – بۇل ءجۇز پايىز امەريكالىق بولىپ, ءجۇز مىڭ دوللار تابىس تاۋىپ, ءزاۋلىم ءۇي تۇرعىزۋ دەگەن ءسوز. ياعني, باقۋاتتى امەريكالىق بولۋ. وسى «امەريكالىق ارمان» يدەو­لوگياسىن مەملەكەت: مادەنيەت, ونەر, ادەبيەت, باق, كينو جانە تاعى باسقا تەتىكتەر ارقىلى رۋحاني تۇرعىدا قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتتى. وڭتۇستىك كورەيا كىشكەنتاي مەملەكەت بولعانىمەن, تاريحى تەرەڭ ەل. بالاسىن جاستايىنان: «سەن كورەيسىڭ, سەن كورەي بولىپ تۋىلدىڭ, سەن ۇلى تاريحى بار ەلدە تۋىلدىڭ. ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىز وتە باي. بىزدە ۇلى ءداستۇر, ءدىن بار. سەن ءوز تاريحىڭدى بىلۋگە جانە ۇمىتپاۋعا ءتيىسسىڭ. سەن كورەي بولعانىڭا ماقتانۋىڭ كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ تەرريتوريا­مىز كىشكەنتاي, پايدالى قازبا­لارى­مىز جوق, سوندىقتان ءبىز تەك ءوز «اقىلىمىز» بەن بىلىمىمىزگە عانا سەنۋىمىز كەرەك. ءبىلىم تابيعي پاي­دالى قازبالاردىڭ ورنىن الماس­تىرا الادى. سونداي-اق, سەن باس­قا حالىقتاردى قۋىپ جەتىپ, ولار­دان باسىپ وزۋىڭ قاجەت», دەپ قۇلاق­تارىنا قۇيادى. قىتاي حالىققا انىق جانە تۇسىنىكتى ماقساتتاردى جاريالاي وتىرىپ, قارىشتاپ دامۋدا. مىسال ءۇشىن بەس-ون جىلدىڭ ىشىن­دە قىتاي حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسكەنى سونشا, 2020 جىلى قىتاي الەمدەگى الەۋەتتى ەڭ جوعا­رى ەلگە اينالۋى ءتيىس. قىتاي جەتەكشىلەرىنىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءبىر-بىرىنەن الشاق ەمەس. حالىق العا قويىلعان ماقساتتاردىڭ ورىندالارىنا نىق سەنەدى. قىتاي حال­قى كۇن وتكەن سايىن كۇندەلىكتى تۇر­مىستارىنىڭ جاقسارعانىن سەزىنۋدە. قىتاي فيلوسوفتارىنىڭ پىكىرىنشە, قىتاي قوعامىنداعى جەتكەن جەتىستىكتەر مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ يدەولوگيا مەن بيزنەستىڭ نەگىزى ەتىپ ءۇش في­لو­سوفيالىق كونتسەپتسيانى باس­شى­لىققا العاندىعىنىڭ ارقاسى. بۇل كونتسەپتسيالار – كونفۋتسي مەن لاو-تسزىنىڭ فيل­و­سوفيا­لىق تەورياسىنان باستاۋ الادى. بۇل تەوريانىڭ نەگىزگى مازمۇنى ءوزارا تۇتاستىقتا: تۇراقتىلىق, تەپە-تەڭدىك پەن تابىسقا جەتۋدى بىل­دىرەدى. كون­فۋ­تسي ءوزىنىڭ سايا­سي-الەۋ­مەت­تىك فيلوسوفياسىندا «ەلباسى ارقاشاندا – ەلباسى ور­­­ن­ىن­­­دا, قىزمەتشى – قىزمەتشى ور­­­ن­ىن­­دا, اكە – اكە ورنىندا, ۇل – ۇل­دىڭ ورنىندا بولۋى كەرەك», – دەپ ءاربىر قوعام مۇشەسىنىڭ ءوز مىندەتتەرىن جەتە سەزىنىپ, دۇرىس اتقارۋى ءتيىس ەكەندىگىن كورسەتەدى. ويشىلدىڭ پىكىرىنشە, ەڭ باستىسى حالىقتىڭ جۇرەگىندە ۇكىمەتكە دەگەن, مەملەكەت بيلىگىندە جۇر­گەن قىزمەتكەرلەرگە دەگەن سەنىم. قازىر­­گى تاڭداعى قىتاي ەكونوميكا­سى مەن رەفورمالارىنىڭ ۇلكەن جە­تىستىككە جەتۋى – حالىق پەن ۇكى­­مەت باسىنداعى ادامدار ارا­سىن­­داعى بەرىك سەنىمدىلىكتىڭ بولۋى, حالىقتىڭ اۋىزبىرشىلىگى, ەڭ­بەك­­كە دەگەن ۇمتىلىستارى جانە مەم­­لەكەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوز حال­قى­نا دەگەن تازا پيعىلى مەن قىزمەتى. جاپونيا ءوز رەفورمالارىنا نەگىز ەتىپ ء«بىز – ءبارىمىز – ءبىر وتباسىمىز» فيلوسوفياسىنا نەگىزدەلگەن كورپوراتيۆتىك جانە ۇجىمشىلدىق يدەيالارىن الدى. ولار ءوز تاجىريبەلەرى ارقىلى نارىق­تىق قاتىناستار جۇيەسى باتىس­تىق كاپيتاليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ۇسىنعان ينديۆيدۋاليزم پرينتسيپىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, كورپوراتيۆتىك پەن ۇجىمدىق نەگىزىندە دە تابىسقا جەتۋگە بولاتىندىعىن دالەلدەدى.  جاپوندىقتار ءوز ەكونوميكاسىن ۇجىمدىق جانە كورپوراتيۆتىك پرينتسيپتەرگە نەگىزدەي وتىرىپ, ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, تاڭعاجايىپ تابىسقا كەنەلدى. سونداي-اق, ولار از ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن ەۋروپالىق دامىعان مەملەكەتتەردى قۋىپ جەتىپ قانا قويعان جوق, كوپتەگەن نەگىزگى پارا­مەترلەر بويىنشا ولاردى باسىپ وزدى. جاپوندىقتار ۇجىم­داعى تاتۋلىقتى جانە كورپو­راتيۆتىك رۋحتى ارقاشان ناسيحاتتاپ جۇرەدى. وسى تۇرعىدا جاپون مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى, كور­پوراتسيا جەتەكشىلەرى ءوز حال­قىنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن ماقتانسۇيگىشتىگىن, «سامۋرايلىق رۋحىن» ۇنەمى ماقتانىشپەن ناسيحاتتاپ جۇرەدى. رەسەيدە «رەسەي جوباسى» ار­قىلى تاريحقا بەتبۇرۋشىلىق بار. وتانعا قىزمەت ەتۋ, رەسەي يمپەرياسىن قايتا جانداندىرۋ يدەياسى بار. بۇگىندە يمپەريالىق سانانى وياتۋعا باعىتتالعان كە­شەن­­دى ارەكەتتەر, تۇتاس باعدار­لا­­ما­لار تسيكلدەرىنىڭ ءجۇرىپ جاتۋى كەز­دەيسوقتىق ەمەس. ءبىزدىڭ الدىمىزدا دا ءبىرشاما وزەكتى مىندەتتەر تۇر. قازاق حالقى­نىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالاي وياتۋعا بولادى؟ وسى جاعدايدا قالاي بولۋ كەرەك؟ حالىقتى, ونىڭ رۋحىن, جىگەرىن نەمەن وياتۋعا بولادى؟ حالىقتى ۇلى ىستەر جاساۋعا قالاي ىنتالاندىرا الامىز؟ تاريح, مادەنيەت, ءدىنىمىز قان­داي؟ الەمدىك وركەنيەتتە الار ورنىمىز قانداي؟ ۇلتتىق سانا­مىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تەك وسى سۇراق­تار­عا جاۋاپ تابۋ ارقىلى عانا قازاق رۋحىنىڭ قايتا تۇلەۋى تۋراسىندا وي قوزعاۋعا بولادى. وسى سۇراقتارعا ەلباسى جوباسىنان جاۋاپ تاپتىق. قازاقستان ءۇشىن, قازاق ۇلتى­نىڭ رۋحىن جانداندىرۋ مىن­دەتىن شەشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءوزى­مىزدىڭ شىنايى تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن ءدىنىمىزدى تەرەڭ پايىمداپ, سەنۋىمىز قاجەت. ەگەر بۇل ماسەلەلەردى ءوزىمىزدىڭ تاريح, مادەنيەت, يدەولوگيا تۇر­عىسىنان قاراستىرساق, ءبىزدىڭ كوزقاراس بويىنشا, جەكەلەگەن سپورتشىلارىمىزدىڭ, مادەنيەت جانە عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ, ارداقتى ۇستاز, اق حالاتتى ابزال جانداردىڭ, قارۋلى كۇشتەرى­مىزدىڭ جەتىستىكتەرىن باق ارقىلى كوپشىلىككە ناسيحاتتاپ جەت­كىزىپ وتىرساق, جاستارىمىزدى وتان­سۇيگىشتىككە, پاتريوتتىق سەزىم­دەرىن وياتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگى­زەرى ءسوزسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە جاس بۋىننىڭ وسى ماماندىقتار مەن كاسىپ تۇرلەرىنە دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. ءبىر كەزدەرى سوزبەن اسەر ەتە­­تىن­بىز. بۇل ۇلى بابا­لارى­مىز­­­دىڭ اسىل قۇندىلىعى ەدى. قازاق سوزگە قۇلاق استى, سوزىندە تۇردى. وسىنداي قاسيەتتەردى قازاق جاس­­تارىنىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ وتىرۋ ۇلتتىق سانا-سەزىمدى قالىپ­تاستىرۋدىڭ كەپىلى بولار ەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءبىر عانا ماق­سات, اسقاق ارمان تۇر – ول ەلبا­سىمىز, قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ايتقان­داي, بولاشاقتى بىرگە جاساۋ, وسى جول­­دا ايانباي تەر توگۋ. قازاق ەلىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە ات­سالىسۋ. ءوز باسىڭنىڭ جانە قا­زاق­ستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ. جەكە مۇددەنى مەملە-­ كەت مۇددەسىمەن توپتاستىرۋ. ءيا, جەكە مۇددە ارقىلى حا­لىق­­تىڭ ەنەرگياسىن وياتۋ – ادام­زات ءىس-ارەكەتىنىڭ كۇشتى قوز­عاۋ­­شىسى بولاتىندىعى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەكونوميكاداعى نا­رىق­تىق جۇيەدە مۇنداي قوزعاۋ­شى كۇش رەتىندە ەكى نەگىزگى پرينتسيپ – تاۋەلسىز باسەكەلەستىك جانە تاۋەلسىز باعا قالىپتاستىرۋ پرين­­­­تسيپتەرى – نارىقتىق جۇيەنى ال­عا سۇيرەيدى. بۇل تۋراسىندا ەل­­باسى ۇلت جوسپارىندا ء«بىز عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەمىز», – دەپ اتاپ كورسەتەدى. ۇلى جەرلەسىمىز, ەكىنشى ۇستاز, تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلى عۇلاما فيلوسوفى ءال-فارابي فيلو­سو­فياسىنىڭ باستى ءتۇيىنى: مەم­لەكەتتى, ونىڭ ءاربىر مۇشەسىن ىزگى­لىككە باۋلۋ, باقىتقا جەتكىزۋ. ول اقىل-پاراسات پەن ءبىلىمنىڭ بيىك ءمانىن  دارىپتەپ ءوتتى. ەلبا­سىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاق­ستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان تۇجى­رىمدار ۇلى ۇستازدىڭ وي-تۇيىن­دەرىمەن, ارمان-اڭسار­لارى­مەن ۇندەسىپ جاتقانىن تۇسىنەمىز. تاريحي تاجىريبە كورسەتكەن­دەي, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە تەك قو­عام الدىندا تۇرعان كەلەلى ما­سە­لەلەردى شەشۋگە حالىقتىڭ شى­عا­ر­ماشىلىق كۇشىن باعىتتاي بىلگەن, باسىن بىرىكتىرىپ, ۇيىم­داستىرا العان مەملەكەتتەر عانا جەتە الادى. بۇل حالىقتار ءوز تا­ريحىن, ءدىن, پسيحولوگيا, مادە­نيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن پايدالانا الدى. باتىستىق دەموكراتيا مودەلدەرى تەك ەۋروپالىق كەڭىس­تىكتە عانا قانات جايىپ, ور­كەندەدى. وزگە قۇرلىقتاردا تەك ۇلت­تىق مادەنيەت پەن ءدىني ەرەك­شە­لىكتەرگە نەگىزدەلگەن دەموكراتيا تۇرلەرى عانا جەمىستى بولا ءبىلدى. ولاي بولسا, دەموكراتيانىڭ بۇل تۇر­لەرىن باتىستىق ەمەس دەموك­را­تيا تۇرلەرىنە جاتقىزۋ قاجەت. ياعني, ەلباسى ايتقانداي, ءبىزدىڭ ءوز جولىمىز, ءوز ماقسات-مۇرا­تى­مىز, ءوز ارمانىمىز بار. ول  – قازاق­ستاندىق جول! بۇل تۇر­عىدا, ەلى­مىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاڭا قازاقستاندىق ارمانعا جەتەلەيتىن ۇلت جوسپارىنىڭ ما­ڭى­زى زور. ۇلت جوسپارى – قا­زاق­ستاندىق ارمانعا باستايتىن جولدىڭ تەمىرقازىعى. جاقىپبەك التاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ءال-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الماتى