كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ەكسپو كورمەسىنە دايىندىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەس ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەس الدىندا كورمەدەگى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى, حالىقارالىق تاقىرىپتىق جانە كورپوراتيۆتىك پاۆيلوندار, ساۋدا-ساۋىق نىساندارى ورنالاساتىن قۇرىلىس الاڭىن ارالاپ كوردى. ال القالى جيىندا باس قالانىڭ بۇگىنگى احۋالىنا قاتىستى ءبىراز ماسەلە تالقىلاندى. ەلباسى ەلوردامىز بارلىق سالادا بۇكىل ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە ۇلگى بولۋى تيىستىگىن باسا ايتتى. «ءبىزدىڭ باس قالامىز استانا كوز الدىمىزدا ەلىمىزبەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتىر. بۇگىندە ەلوردامىز بۇكىل جاھانعا بەلگىلى, ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. حالىقارالىق ساراپشىلار استانانى بولاشاقتىڭ قالاسى دەپ ايتۋدا. ءبىز سوعان جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز. ەڭسەلى ەلوردامىزدى بارشا قازاقستاندىقتار ماقتانىش ەتەدى. ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلۋىنىڭ بەلگىسى بولىپ وتىر», دەدى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى كەلەسى جىلى استانادا بۇكىلالەمدىك حالىقارالىق ەكسپو كورمەسى وتەتىندىگىن, وعان بارلىق مەملەكەتتىك ورتالىق ورگاندار, ۇلتتىق كومپانيالار, دامۋ ينستيتۋتتارى اتسالىسىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇكىل ەل بولىپ حالىقارالىق كورمەنى كۇش سالىپ, جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋىمىز قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.
«مەن قازىر عانا سالىنىپ جاتقان نىسانداردى كوردىم. جۇمىس قارقىنى قىزۋ. بەلگىلەنگەن كەستە ورىندالىپ جاتىر. كۇن سايىن قۇرىلىس نىساندارىندا ون مىڭ ادام جۇمىس ىستەۋدە», دەدى ەلباسى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى كورمەنى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن ەلوردامىزدىڭ كەلبەتىن پاش ەتۋى تيىستىگىن اتادى. «وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا عانا استانا ەل ءوڭىرلەرى اراسىندا ىشكى ءونىم ءوسىمىنىڭ ەڭ جوعارى قارقىنىنا, بەس پايىزدىق دەڭگەيىنە قول جەتكىزىپ, 2015 جىلى بۇكىل قازاقستان ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ 40 پايىزىن قامتاماسىز ەتتى. استانالىقتاردى بۇل جەتىستىكتەرىمەن قۇتتىقتاۋعا دا بولادى», دەدى پرەزيدەنت.
ەلوردادا ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار جۇرگىزىلدى. جالپى, ەلوردا قۇرىلعان كۇننەن بەرى تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 6 ترلن. تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى. ونىڭ 2 ترلن. تەڭگەسى مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بولىنگەن بولاتىن. الايدا, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەل قازىناسىنا سالىق تۇرىندە 4 ترلن. تەڭگە اۋدارىلعان. ياعني, بۇل مەملەكەت جۇزەگە اسىرعان وتە ءتيىمدى جوبا بولىپ وتىر. «وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, مەملەكەت شىعىنداعان قارجى ءبىر دەمدە قايتارىلدى. بۇعان قوسا, وتكەن جىلى استانا العاش رەت ءبىزدىڭ بيۋدجەتىمىزدىڭ دونورى بولدى. 900 ملرد. تەڭگە اۋدارىلدى. بارلىق تۇسىمدەردىڭ 75 پايىزى قالا حالقىنىڭ جارتىسىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىندە. بۇل بارشا قازاقستان ۇمتىلاتىن دەڭگەي», دەدى ەلباسى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەكسپو-2017 كورمەسىنە 82 مەملەكەت پەن 14 حالىقارالىق ۇيىم قاتىساتىندىعىن راستاعان. 2015 جىلعى تامىزدان باستاپ نىسانداردىڭ فۋنكتسيونالىن جوعالتپاي قۇرىلىستى ارزانداتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ 131,6 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋگە 33,7 ملرد. تەڭگە سوماسىنا كەلىسىمشارتتار جاسالعان. سونىمەن قاتار, وتكەن جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى ەكى ەسە قىسقارتىلىپ, قۇرىلىمى وڭتايلاندىرىلدى. ايتا كەتەيىك, ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى 2017 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا باستالىپ, 10 قىركۇيەگىندە اياقتالادى. حالىقارالىق شاراعا ءجۇز مەملەكەت قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ال كورمەنى تاماشالايتىن تۋريستەردىڭ سانى بەس ميلليونعا جەتەتىندىگى بولجانعان. تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى تمد ەلدەرىنەن, قىتايدان, ەۋروپادان, وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان جانە تۇركيادان كەلۋى مۇمكىن. ەلباسى مادەني شارالارعا شەتەلدىك جۇلدىزداردى شاقىرماي, تەك ءوزىمىزدىڭ ونەرپازدار ونەر كورسەتۋى كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق, ەكسپو كورمەسىن شەتەلدىكتەر عانا ەمەس, ءوز ەلىمىزدىڭ ادامدارى دا تاماشالاۋىنا, اسىرەسە, جاستاردىڭ كورۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك. پرەزيدەنت كورمە وتەتىن ءۇش اي بويى, كۇندەلىكتى تۇردە ەكسپو كورمەسىن تاماشالاۋعا كەلەتىن تۋريستەرگە مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى كورسەتۋىمىز قاجەتتىگىن باسا ايتتى.
شىندىعىندا, ەكسپو-نى ويداعىداي وتكىزۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن. ول الدىمەن الەم جۇرتىنا ەلوردا جەتىستىكتەرىن پاش ەتەرى ءسوزسىز. كورمەگە كەلگەن كەز كەلگەن شەتەلدىك الدىمەن استانانى كورەدى, ەلىمىزدى ەلوردامىز ارقىلى باعالايدى. سوندىقتان, كورمە قارساڭىندا استاناداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تۇگەلدەي تارقاتىلۋى ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلى قالادا 18 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعانىن, جۇمىسسىزدىق ەل بويىنشا ەڭ تومەنگى, 4,7 پايىز دەڭگەيىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «وتكەن جىلدار ىشىندە 150 ءىرى الەۋمەتتىك نىسان سالىندى, جاڭا ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق تۇرعىدان مويىندالدى. مەديتسينالىق حولدينگ بازاسىندا حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن زاماناۋي كلاستەر جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ قىزمەتىن بىلتىر 150 مىڭ ادام پايدالاندى. بۇگىندە ەلوردادا ەڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ جاسى دەڭگەيىنە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75 جاستىڭ شاماسىندا. بارلىق وڭىرلەر وسى ماڭىزدى كورسەتكىشكە ۇمتىلۋى ءتيىس. استانادا ورتاشا ەڭبەكاقى 190 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە جاقسى ناتيجەلەرمەن كەلىپ وتىرمىز», دەدى پرەزيدەنت. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالا حالقىنىڭ سانى بولجام بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو كورمەسى اشىلار كەزگە قاراي 1 ميلليون ادامعا جەتەتىنىنە نازار اۋداردى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلوردا ەكونوميكاسىن نىعايتۋ باسىم باعىت بولاتىنى اتاپ ءوتىلدى. پرەزيدەنت قالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ماسەلەسىنە توقتالىپ, ينۆەستورلارمەن جاسالاتىن مەموراندۋمداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, سونداي-اق, جاڭادان اشىلىپ جاتقان وندىرىستەردىڭ تابىستىلىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى تاپسىردى. استانانىڭ دامۋىنا ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق وڭ ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە اەا اۋماعىندا اففيناجدى زاۋىت, جولاۋشىلار ۆاگونىن, لوكوموتيۆ, اسكەري جابدىقتار, جارىق ديودتى جانە وپتيكالىق قۇرالدار شىعاراتىن كاسىپورىندار ءتارىزدى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. ولارداعى قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسى 20-دان 50 پايىزعا دەيىن بارادى. دەگەنمەن, ىسكە قوسىلعان 22 جوبانىڭ تەك 23 پايىزى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇر.
جاعىمسىز ءيىس قاشان جويىلادى؟
جيىن بارىسىندا ەلباسى استانانىڭ بۇگىنگى دامۋ جاعدايىن جاقسى باعالاعانىمەن, كەيبىر تۇيتكىلدەردىڭ بار ەكەندىگىنە توقتالدى. ەلباسى كەلەڭسىزدىكتەرگە قاتىستى قالا اكىمى مەن ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ جاۋاپ بەرۋىن تالاپ ەتتى. ماسەلەن, استاناداعى جاعىمسىز ءيىستى بيىلدان قالدىرماي جويۋدى تاپسىردى. شىندىعىندا, استانا ماڭىنداعى ساسىق ءيىستىڭ وشاعى بولىپ تابىلاتىن تالدىكول ماسەلەسى ون جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان بولاتىن. «التى جىل تاسماعامبەتوۆ اينالىستى, ەشتەڭە ىستەمەدى, سەن كەلدىڭ, ەشتەڭە بىتىرمەدىڭ. استانادا ساسىق ءيىس ءالى بار. 6 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى, تۇك بىتپەدى. مىناداي جاعىمسىز ءيىسى مۇڭكىپ تۇرسا, استاناعا كىم كەلەدى؟! تالدىكول ماسەلەسىمەن مەنى تويعىزعاندارىڭا قانشا جىل بولدى؟! ۇكىمەتپەن, كىمنىڭ كومەگى كەرەك, شەشىڭدەر بۇل ماسەلەنى. ماسقارا عوي. استانامىز مىناداي دەپ ماقتانامىز», دەپ قاتقىلداۋ سويلەدى ەلباسى استانا اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆكە قاراتا ايتقان سوزىندە. ءوز كەزەگىندە اكىم سۋ سورعىش-تازارتۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جوسپار بويىنشا ءجۇرىپ جاتقاندىعىن xابارلادى. ءا.جاقسىبەكوۆ 2017 جىلعا دەيىن اتالمىش ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە ەتتى.كولىك كەپتەلىسى نەگە رەتتەلمەيدى؟
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ استانادا جول قوزعالىسىنا قاتىستى دا ءبىراز ماسەلە كوتەردى. «كولىك ينفراقۇرىلىمى ماسەلەسىنە توقتالساق, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە استانا جولدارىنداعى كولىك كەپتەلىسى جاعا ۇستاتارلىق. مۇندايدى كۇتپەپ ەدىم. وسى ماسەلەنى ەندى شەشۋ كەرەك. قازىر جوسپارلاۋدى قولعا الماساق, بىرنەشە جىلدان كەيىن بىزدە ۇلكەن قالالارداعى سياقتى جاعداي بولادى. ەندى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ەگەر قازىر وسى ماسەلەنى شەشپەسەك, بىرنەشە جىلدان سوڭ, ءبىزدىڭ قالادا كولىكتىك كوللاپس بولادى. ءبىزدىڭ ەلوردادا كولىك قوياتىن ورىنداردىڭ ماسەلەسى شەشىلمەگەن. قوعامدىق كولىكتەردە ەلەكتروندى تولەم جاساۋ جۇيەسى جوق. جىلدامىراق ەنگىزۋ قاجەت. LRT قۇرىلىس باياۋ جۇرۋدە», دەدى ن.نازارباەۆ. ءوز كەزەگىندە استانا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي حوروشۋن جەڭىل رەلستى LRT قوعامدىق كولىگى استانا ەكسپو-2017 كورمەسىنە دەيىن سالىنىپ بىتپەيتىندىگىن xابارلادى. سەبەبى, جوبالاۋ جۇمىستارى تەك بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتالعان. ەلباسى ەكسپو-عا دەيىن تاكسي قىزمەتىن دە جونگە كەلتىرۋدى تاپسىردى. ەكسپو-2017 كورمەسى قارساڭىندا قالادا ءالى كۇنگە دەيىن ەكو-تاكسيدەن باسقا قازىرگى زامانعى تاكسي قىزمەتى جوق. بارلىعى الاق-جۇلاق, تاكسيدىڭ ستاندارتتى سىرتقى ءتۇرى جوق. باسقا قالالاردا بۇل ماسەلە شەشىلگەن. بىرىڭعاي تاكسي جۇيەسى تەك ءتيىمدى, ادەمى عانا ەمەس, سونداي-اق, كوپ جۇمىس ورىندارىن بەرەدى. ۇكىمەتپەن بىرگە وسى جۇمىسپەن اينالىسىڭدار», دەدى ن.نازارباەۆ. ءوز كەزەگىندە استانا قالاسىنىڭ اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ بۇل ماسەلەنى كورمەگە دەيىن شەشۋگە ۋادە بەردى. «قازىر ءبىز ۇكىمەتپەن بىرگە وسى ماسەلەنى قاراستىرامىز. بارلىعى 300 تاكسيدىڭ جۇمىسى رەتتەلەدى, ال بىزگە 3 مىڭعا جۋىق تاكسي كەرەك. بۇل ماسەلەنى ەكسپو كورمەسىنە دەيىن رەتتەيمىز», دەدى اكىم.جول قۇرىلىسىنا باقىلاۋ جوق پا؟
ەلباسى سونداي-اق, قالادا سۋ ارىقتارىن سالۋعا پارمەن بەردى. «استانادا جولداردىڭ 27 پايىزىندا, ياعني تورتتەن بىرىندە اسفالت جوق. وسىعان جىل سايىن بيۋدجەتتەن 50 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. جاقىندا عانا سالىنعان جولدار قازىر شۇرىق-تەسىك, ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. بۇل – جول قۇرىلىسى كەزىندە باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعىنان» دەگەن مەملەكەت باسشىسى قالادا سالىنعان جول ساپاسىن تەكسەرەتىن ارنايى زەرتxانا جوقتىعىن دا سىنعا الدى. جاۋىن-شاشىن بولسا بولدى, كوشەلەر كولگە اينالىپ, ادامدار سۋ كەشىپ كەتەتىنىن العا تارتقان ەلباسى ماسەلەنى سۋ سوراتىن كولىكتەرمەن ەمەس, جولدى ءاۋ باسىنان دۇرىس سالىپ, ارىقتاردى رەتىمەن ورناتۋ ارقىلى شەشۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ءتىپتى, قالانىڭ لاي-سۋ باسقان كەيبىر كوشەلەرىنىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ, «مىنا جاعدايعا نە ايتا الاسىڭدار» دەپ ۇيالتتى. بۇل ماسەلەگە وراي استانا اكىمىنىڭ ورىنباسارى قوسمان ايتمۇxامەتوۆ ەلوردادا 1 ماۋسىمعا دەيىن ب ۇلىنگەن جولداردى جونگە كەلتىرەمىز دەپ ۋادە بەردى. تاسقىن سۋ ماسەلەسى بيىل استانانىڭ سول جاعالاۋىندا تولىق شەشىلەتىندىگىن xابارلادى. ال قالا بويىنشا الداعى ءۇش جىلدا سۋ ارىقتارى ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تابادى.بالاباقشادا ورىن نەگە جوق؟
كەڭەستە قوزعالعان تاعى ءبىر ماسەلە – بالاباقشا جايى. ەلباسى بۇل رەتتە جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىنان بالاباقشالار اشۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسى كۇن ساناپ ۇلعايىپ كەلە جاتقان استانانىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا بالاباقشالاردىڭ سالىنۋىن كوزدەن تاسا قىلماۋدى تاپسىردى. سەبەبى, استانا بالاباقشامەن قامتۋ دەڭگەيى بويىنشا سوڭعى ورىنداردا تۇر. «قىرۋار تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتىر. بۇل ۇيلەردىڭ تومەنگى قاباتتارىندا بالاباقشا بار ما؟ مۇندا بارلىق قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى وتىر, ءبىز ولارعا قاراجات بەرەمىز, نەسيە بەرەمىز. ءبىز ول تۇرعىن ۇيلەردىڭ ىشىندە بالاباقشا بولۋىن قاراستىرىپ, تالاپ قويۋىمىز كەرەك. ءزاۋلىم عيماراتتار سالىپ كەرەك ەمەس. ءۇي قۇرىلىسىنا رۇقسات بەرەر كەزدە, ولاردىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىندا بالاباقشا سالىنۋى ءتيىس دەگەن تالاپ قويىڭىزدار. بارلىق الەمدە سولاي», دەدى ن.نازارباەۆ. ەلباسى قۇرىلىس سالاسىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ءجيى ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. «قالادا 1 ملن. 750 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن, بۇل رەكوردتىق كورسەتكىش. دەگەنمەن, ەكىنشى جاعىنان ءبىز 2008-2010 جىلدارى قوردالانعان ۇلەسكەرلەر پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان مول قارجىنى شىعىندادىق. الايدا, قالادا تاعى دا 8 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىمەن 45 پروبلەمالى نىسان پايدا بولدى. ولار قايدان شىعىپ وتىر؟», دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى قالانى ودان ءارى كوگالداندىرۋ, بوتانيكالىق باق قۇرىلىسىن سالۋ جانە گۇلزار ايماعىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە دە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قاۋىپسىزدىك پەن قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. جيىن بارىسىندا استانا قالاسىنىڭ دامۋى بويىنشا ەلوردا اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, ال ەكسپو كورمەسى ماسەلەلەرىنە وراي «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى احمەتجان ەسىموۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ باياندادى. كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
