اجەلەر-اي!..

– وسى نەگە عۇلاما, ۇلى وي­شىل­داردىڭ اراسىندا نازىك جان­دى­لار جوق؟ – دەدى بىردە قۇربىم. سول ءسات بۇل ءسوز كەيبىر ادام­نىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە دە جاتۋى ابدەن مۇمكىن عوي دەگەن وي كەلدى. بىراق, بارلىعىمىز باعالاماي قوي­مايتىن ءبىر شىندىق بار. ول – انالاردىڭ بارلىق تاربيەنىڭ, بار­لىق قۇندىلىقتىڭ باستاۋىن­دا تۇ­راتىندىعى. ارينە, ەجەلدەن قازاق حالقىنىڭ نازىك جان­دىلارى تاققا وتىرىپ, ەل باس­قار­ماعان, ەردەن بۇ­رىن ءسوز باس­تاماعان. الايدا, انالار ءرولىنىڭ قاندايلىق دەڭ­گەيدە بولعانىنا تاريح كۋا. قازاق قوعامىندا اۋلەتتى تۋرا جولدان تايدىرماي, دۇرىس تەز­گە سالۋدا, جەتكىنشىكتەردى جاس­­تاي­ى­نان ادامي كەلبەت اۋانىنان الىس­تاتپاي تاربيەلەۋ ۇردىسىندە اق جاۋ­لىقتى «اجەلەر مەكتەبىنىڭ» الار ورنى قاشان دا ءبىر توبە بول­عان عوي. سەبەبى, اجەلەر ونەگەسى – ۇر­پاق­تان ۇر­پاققا ۇلاسىپ, عاسىر­دان عاسىرعا جالعاساتىن تاربيە­نىڭ تاۋ­سىلماس قاينار كوزى. بۇل – ۇلتتىق بول­مى­سىمىزعا ءتان قا­سيەت ءارى قۇندىلىق. «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى ءتۇ­زە», – دەيدى مۇحتار اۋەزوۆ. ال بۇل ءسوزدىڭ ءوز مانىندە جۇزەگە اسۋى­نىڭ ءتۇپ نەگىزىن اجەلەر ونەگەسىنەن الىپ قاراۋىمىز دا زاڭدى سەكىلدى. بۇل ۇلاعاتتى ءسوز كەز-كەلگەن ادام­دى, ەڭ الدىمەن ءوز ەلىنىڭ سالت-داستۇرىنە دەگەن جاناشىرلىققا, ۇلتتىڭ ۇلى مۇ­راتىنا دەگەن ادال­دىققا, وتانعا دەگەن شىنايى تا­زالىققا ۇيرە­تەرى ءھام يماني نۇر­عا جەتەلەرى حاق. وسىدان-اق, اجە­لەر مەكتەبى – بۇل ۇعىمدى بويعا تەرەڭنەن سىڭىرەتىن بىردەن ءبىر جول دەسەك, ەش قاتەلەسپەسپىز. بەسىك باسىنداعى اجەلەر ءال­ديى­نەن باستالعان تاربيە سول ۇر­پاق بو­لاشاعىنىڭ ب ۇلىڭعىرسىز بولۋى­نا دا التىن ارقاۋ بولماي قويماعان. بەسىكتەن تامىر تارتقان ءتار­بيە كەلە-كەلە اجە مەن نەمەرە ارا­سىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن نازىك ءبىر بايلانىسقا, ەكەۋى جازباي ءتۇ­سىنەتىن ورتاق پسيحولو­گيا­نىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا الىپ كەلگەن. وبال, سا­ۋاپ, ىنساپ, پارىز, امانات, بو­رىش, قاناعات سەكىلدى ۇع­ىمدار ما­ڭى­زىنىڭ ايقىندالىپ, بالا سانا­سىنا تەرەڭنەن سىڭۋىنە دە اجە ىق­پالىنىڭ ايرىقشا بول­عانى دا ايدان انىق. ياعني, ءاربىر وتباسىن­دا­عى اجە تۇلعاسى – ۇلى ونەگە بۇلاعى. قازاق قوعامىنىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماعىنداي بولعان ازامات­تارى­نىڭ, تاريح پاراعىنا ەسىمى ءوش­پەس­تەي ەتىپ قاشالعان تۇلعا­لار­دىڭ قا­لىپتاسۋىندا دا اجە­لەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور بولعان عوي. مۇحتاردىڭ اجەسى ءدىناسىل­دىڭ ۇرپاعىنا بەرگەن ءتالىم-ءتار­بيەسى مەن رۋحاني مۇراسى تاۋ­سىل­ماس قازىنا ەمەس پە ەدى؟ ال قازاق حالقىنىڭ ماڭ­دا­يى­نا بىتكەن اسىل ۇلدارىنىڭ ءبىرى شو­قان ءۋاليحانوۆتىڭ ازا­مات­تىق بول­مىسىنىڭ ءوز تۇستاس­تارىنىڭ ارا­سىنان دارالانىپ شىعۋىنا, ىشكى كۇش-قۋاتى مەن اسقاق رۋحىنىڭ ەرتە جەتىلۋىنە, كوكىرەك كوزىنىڭ اشىق بولۋىنا ونىڭ اجەسى – ايعانىم­نىڭ بەرگەن تاربيەسى ايرىقشا اسەر ەتكەن عوي. ايعانىم اجەنىڭ ونە­گەسىن مونشاقتاي ەتىپ ءتىزىپ بەرەتىن نەبىر مىسالدار جەتەرلىك. م. اۋەزوۆتىڭ اباي جولىندا سۋرەتتەلەتىن: « – ە-ە... بۇلدىر-بۇلدىر كۇن وتكەن. بۇرىنعىدان كىم وتكەن؟», – دەپ باستالاتىن اباي اجەسى – زەرەنىڭ ۇلاعاتتى ءاڭ­گىمەلەرىنىڭ ءبىر ءوزى نەگە تۇرادى؟! سول «اباي جولىنىڭ» «قايت­قاندا» دەيتىن تاراۋىندا: «اباي بيىل عانا انىق باعالادى. بۇ­نىڭ اجەسى ءبىر ءتۇرلى شەبەر اڭگى­مەشى ەكەن. قىزىق سويلەيدى. ءاڭ­گىمە­سى­نىڭ بارلىق جەرىن ءدامدى عىپ, قى­زىقتىرىپ ايتادى. ...اجەسى اۋەلدە كوپ-كوپ ەرتەكتەر ايتقان. «ەدىل-جايىق», «جۇپار قو­رىعى», «قۇلا مەرگەن» – ءبارى دە اي­تىلدى. ونىڭ اڭگىمەلەرىن تۇستە دە, كەشكە دە, ءتىپتى كوش بويى دا اباي ايتقىزا بەرەتىن بولدى. بەرتىن كەلە, ءتاۋىر بولىپ العان سوڭ, اجەسىنەن تاعى ءبىر اڭگىمەلەر تاپتى. ول وسى ەل ءىش­ىن­دە زەرەنىڭ جاسىنان بەرگى كور­­گەنى, ەستىگەنى جايىنداعى اڭگى­مە­لەر. ەل مەن ەلدىڭ شابىسى, تا­لاسى جايىندا ءبىرتالاي كۇندەر ايتتى. وسىدان جيىرما-وتىز جىل بۇرىن ناي­مان­نىڭ وسى ەلگە, وسى اۋىلعا شاپ­قانىن, سوندا بوستانبەك دەگەن ءوزىنىڭ اسىران­دى بالاسى ولگەنىن جانە نايمان قولىنان وسى اۋىلعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, جىل جارىمداي كىسەندە جاتقان قوجام­بەردى دەگەن اقىن جايىن ايتادى. سونىڭ كوپ ولە­ڭىن شۇبىرتادى. باس­قا دا «قا­را­شور شاپقان» سي­ياقتى شابىستى, جورتۋىلدى ايتا­دى. تاعى ءبىر كۇن­دەر مامىر, ەڭ­لىك­تەي قىز­دار­دىڭ قايعىلارىن دا ايتىپ بەردى. اباي قاجىماي, جا­لىق­پاي ىلعي عانا ىنتىعا تىڭدايتىن. زەرە ەل شابىسىن اڭگىمە ەتكەن­دە, سول ىستەردىڭ ءبارىن ەل با­سىنا الەك سالعان, ۇلارداي شۋ­لات­قان كەسەل كۇندەي ايتاتىن. كىش­كەنتاي كۇنىنەن ەرتەك-اڭگى­مەنى كوپ سۇيە­تىن بالا وسى جازدا, ءتىپتى كوپ ەسىتىپ, كوپ ءبىلىپ ال­عان سياقتى», – دەپ كەلەتىن جولدار بار عوي. بۇل بالا ابايدىڭ دانا ابايعا اي­نالۋىنا اسەر ەتكەن دەتالداردىڭ بىرەگەيى دەسەك تە بولادى.. وسى دەتالدىڭ ءوزى-اق, «اجە» تۇلعا­سى­نىڭ قوعام­دا­عى ءرولىن ايشىقتاپ, جەرىنە جەتكىزە بەينەلەپ تۇر. تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, باس­قا دا حالىقتاردىڭ تاريحتا اتى قال­عان تۇلعالارى بويىنداعى بار قۇن­دى­لىقتىڭ انا-اجەلە­رى­نىڭ اق ءسۇتى­نەن دارىعاندىعى ءجا­نە ونى سو­لار­دىڭ ءوزى مويىنداپ كەتكەنى – شىندىق. اجەلەر ونەگەسى مەن ولاردىڭ ءتالىم-تاربيە ۇرىعىن سەبۋشى, ۇلت­تىق سالت-ءداستۇردى كەيىنگى ۇر­پاققا اماناتتاۋشى رەتىندەگى ەش­كىم قاي­تالاي قويمايتىن, الماستىرا ال­ماي­تىن بەينەسى XVI-XVIII عاسىر­لاردا-اق, ايقىندالىپ قويعان ەمەس پە ەدى؟! دانا اجەلەردىڭ قوعامداعى ورنى – XX عاسىرداعى قازاق پرو­زاسىندا انىق كورىنىس تابۋىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتكەن. بۇل مىسال­دار­دىڭ بارلىعى – اق جاۋلىقتى جان­داردىڭ ۇلاعاتىن اينا-قاتەسىز كور­سەتەدى. دە­مەك, ۇر­پاعىن جازا باسۋدان ساق­تان­دىرىپ, قايتا ونەگە­سى­مەن ءورىسىن كەڭەيتكەن اجەلەر بول­عان. بولا دا بەرەدى. دەسەك تە, دۇنيە عالامداسۋ كە­ڭىس­تىگىنە قاراي ويىسىپ, جان-ءدۇ­نيە­مىز باتىستان جەتكەن «سىرت­قى كۇشتەر­مەن» جادىلانىپ بارا جات­قان مىنا زاماندا ءبىز وسى ءبىر رۋحاني قۇن­دى­لىقتان اجىراپ, ياعني, اجەلەر سالعان ىزگى جولدان جا­ڭىل­ماساق ەكەن دەيمىز. بۇل ەڭ اۋەلى, بۇگىنگى جاس بالا, ەر­تەڭگى ەل تۇتقاسىن ۇستار ازامات بوي­ىنداعى ەڭ ىزگى قۇندىلىق­تار­دى ءدوپ باسىپ تاۋىپ, ونى نۇر­لان­دىرا ءتۇسۋدىڭ ادەمى ءبىر ۇلگىسى. ءلايلا ەدىلقىزى.