«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى
قازىر ادامزات بالاسى تەك ءوزىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇللى پلانەتانىڭ كەلەشەكتەگى تولايىم تاعدىرىن شەشەتىن ءۇلكەن تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر. ول مازمۇنى جاعىنان اعىلشىننىڭ ۇلى دراماتۋرگى ۋيليام شەكسپيردىڭ 1600 جىلى جازىلعان «گاملەت» پەساسىندا باس كەيىپكەردىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن ايگىلى: «To be, or not to be», ياعني «بولا ما, نەمەسە بورداي توزا ما؟» دەگەن ماڭگىلىك ساۋالىنا سارىنداس كەلەدى. بىراق اتالمىش تراگەديانىڭ باستى ماسەلەسى بولىپ تابىلاتىن بۇل ساۋال ورتا عاسىرلارداعى دات كورولدىگىنىڭ تاعدىرى مەن نامىسىن قورعاۋ تۋراسىندا عانا ايتىلسا, ەندىگى قابىرعادان قويىلىپ وتىرعان سۇراپىل سۇراقتىڭ جالپاق جاھاندى كۇنبە-كۇن ءتونىپ كەلە جاتقان عالامات اپاتتان امان ساقتاپ قالۋ سىڭايىنداعى سالماعى بار.
بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ۆاشينگتوندا ءوتىپ جاتقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت اياسىندا جاريا ەتىلگەن «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسى بەيبىت ءومىردى كوكسەيتىندەردىڭ, ەرتەڭگى كۇنگە ادامزاتتىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىندەردىڭ كوكەيىنەن شىققان ناعىز قۇندى قۇجات بولدى. دەر كەزىندە كوتەرىلىپ, جاريالانعان مالىمدەمەگە ىلە-شالا بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسى بەرىلۋى ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ايشىقتاي ءتۇستى. وسىنىڭ ءوزى ەلباسى الەم نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى, قانشالىقتى جاۋاپتى, قانشالىقتى شەتىن ەكەنىن انىق ايقىنداپ بەردى.
شىنىندا دا بارىنشا كەمەلىنە كەلىپ, وركەنيەتتىڭ مەيلىنشە ءوركەندەگەن كەزىندە كەزەكتى ءجۇزجىلدىققا قادام باسقان جەر-انا تۇرعىندارى وسىنىڭ ءبارىن ءبىر-اق ءساتتە كۇلگە اينالدىرىپ, جوق ەتىپ جىبەرەتىن قاۋىپ-قاتەردىڭ دە الۋان تۇرىنە قوسا كەزىكتى. مۇنى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ مانيفەسىندە: «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق بۇگىندە بۇل ەلەستى ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس!», – دەپ ناقتى دا تۋرا اتاپ كورسەتتى. ءسوزدىڭ ادىلدىگىنىڭ ءوزى دە وسى! بۇل – ەندى كەشەۋىلدەتە بەرۋ كەيىن ورنى تولماس وكىنىشكە الىپ بارۋى ىقتيمال وتە ءبىر وزەكتى ماسەلە. ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان الەمدە ەندىگى جەردە ەشبىر ۇساق-تۇيەك ماسەلە بولمايدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر شارى جۇرتشىلىعىن سوعىس ۆيرۋسىن تاراتىپ الۋدان ساقتاندىرىپ وتىرعان اتالمىش مالىمدەمەسىنە «مانيفەست» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. نەگىزى, «قۇجات, اكت, دەكلاراتسيا» ماندەس مانيفەست ۇعىمى بەلگىلى ءبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ورگانىنىڭ حالىققا, تۇرعىندارعا ارناعان ەرەكشە اكتىسىن بىلدىرەدى. ماسەلەنىڭ وتە وتكىرلىگى تۇرعىسىنان قاراعاندا, بىزدىڭشە, پرەزيدەنتتىڭ مۇنداي اۋقىمدا قۇجات قابىلداۋىنىڭ ءوزى تەكتەن-تەك بولىپ وتىرعان جوق. ادامزات تاريحى بۇدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن داۋرەن كەشكەن «پاتشالاردىڭ پاتشاسى», پارسىنىڭ احەمەن اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى ۇلى كيردىڭ قولباسشى رەتىندەگى جەكە ءوزىنىڭ, سونداي-اق, اتا-بابالارىنىڭ ءىرى جەڭىستەرى مەن قايىرىمدىلىق ىستەرى ءتىزىمىن سازدى ءتسيليندردىڭ بەتىنە سىنا جازۋمەن ويىپ قالدىرۋعا پارمەن بەرگەن كەزىنەن باستاۋ الاتىن مانيفەستىڭ سان الۋان تۇرىمەن تانىسىپ كوردى. 1879 جىلى ۆاۆيلون جەرىندە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان وسىناۋ ارتەفاكتتەن كەيىن دە وسى تەكتەس قانشاما قۇجاتتار ومىرگە كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا شوتلاندتىڭ پرەسۆيتەريان ءدىنىن قورعاۋ مەن رەسەيدەگى دۆوريانداردىڭ ەركىندىگىن ساقتاپ قالۋعا ارنالعان مانيفەستەردەن باستاپ, الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندەگى اننەكسيا مەن كرەپوستنويلىق قۇقىقتى جويۋعا دەيىنگى تاقىرىپتاردى قامتيتىن الدەنەشە ونداعان قۇجاتتار بولدى.
وسى ساپتان ءبىز كەيىنىرەك كۇللى الەمنىڭ ساياسي قۇرىلىمىن ءوزگەرتۋگە بىردەن-ءبىر سەبەپ بولعان ك.ماركس پەن ف.ەنگەلستىڭ بىرلەسكەن ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى – 1848 جىلى جارىققا شىققان «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مانيفەسىن» دە كورەر ەدىك. بۇلاردان باسقا, بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ, عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قول قويۋلارىمەن اسكەري قىزمەتكە مىندەتتەپ تارتۋعا قارسىلىق رەتىندەگى قارسىلىق مانيفەسى دە, يتاليان ءفاشيزمىنىڭ ارەكەتىنە باعا بەرۋ تۇرىندەگى مانيفەسى دە كەزدەستى. بىراق بۇكىل عالام جۇرتىن تۇتانىپ كەتكەلى تۇرعان سوعىس ورتىنەن ساقتاندىرعان, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىن ميليتاريزم يدەياسىنان باس تارتۋعا شاقىرعان تاپ مۇنداي مانيفەست بۇرىن-سوڭدى كەزىكپەگەن. ونداي قۇجاتتى عالامنىڭ سان عاسىرلىق شەجىرەسىندە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق جارىلىستار زاردابىن تارتقان قازاقستان باسشىسى ۇسىنىپ وتىر.
دەن قويىپ وقىعان ءاربىر ادام وسى مانيفەستەن وزدەرىنە كەرەكتى كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر دە تابا الادى. عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا, الەم وركەنيەتىنىڭ وسى كەزگە دەيىن 15 مىڭنان استام سوعىستى باستان وتكەرگەنى دە شىندىق. مۇنىڭ ءوزى ادام بالاسىنىڭ ءار جىل سايىن 3 سوعىسقا كيلىگىپ تۇرعانىن كورسەتەدى. تىم ارعى ەجەلگى داۋىرلەرگە ەندەپ بارماي-اق ءوز زامانىمىزدى مىسالعا الاتىن بولساق, 66-70 جىلداردا قىلىشىنان قان تامىزعان اتاقتى يۋدەي سوعىستارىنان باستاپ, 2003 جىلعى پارسى شىعاناعىنداعى ەكىنشى سوعىسقا دەيىنگى ارالىقتا ادامزات وكىلدەرىنىڭ بەيبىت كۇندە كىرپىك ايقاستىرىپ, تىنىش ۇيىقتاعان كەزدەرى وتە سيرەك. وسىنىڭ ءبارى كىم-كىمدى دە ويلاندىراتىن جايت بولۋى ءتيىس. وسىعان وراي ايتىلاتىن تاعى ءبىر دەرەك, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازىرگى تاڭداعى مالىمەتى بويىنشا, جىل سايىن 59 ميلليونعا جۋىق ادام ومىردەن وتەدى. دەمەك, ورتا ەسەپپەن سەكۋند سايىن 12 ادام باقيلىققا اتتانادى. ال ءاربىر 102 سەكۋندتا ءبىر ادام جەر بەتىندەگى ۇرىس قيمىلدارىنىڭ بارىسىندا وققا ۇشىپ, وپات بولىپ جاتادى. مۇنىڭ سىرتىندا حالىقارالىق تەرروريزم دۇربەلەڭى جىل وزعان سايىن قاھارلى سيپات الىپ كەلەدى.
بۇل قانقۇيلى ارەكەتتەر ەندى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ شەڭبەرىنە ۇيالاعان ۇرىمتال جارىلىس بولۋدان قالىپ, تۇتاس ءبىر قۇرلىقتاردى ۋىسىندا دىرىلدەتىپ ۇستايتىن اتىشۋلى قاندى وقيعالارعا اينالدى. وسىنىڭ سالدارىنان بۇرىن قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مامىراجاي كۇندى باستان كەشىپ, ۋىزداي ۇيىپ وتىرعان كوپتەگەن ەلدەردىڭ تۇرعىندارى اياق استىنان ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراپ, تورعايداي توزعان جۇرتتىڭ باسقا جاققا قاراي جوڭكىلە اعىلۋى ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە ۇلاستى. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, «ميلليونداعان بوسقىندار, قالالاردىڭ قيراۋى, قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلۋى ادەتتەگى شىندىق» بولىپ بارا جاتىر. بۇعان ادامزات ءۇشىن قاسىرەتتى سالدارلار اكەلەتىنى باياعىدان ايان بولعان «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» اسەرى دە از ەمەس. ونىڭ وتكىر جۇزىندە قىلپىپ تۇرىپ قالعان دۇنيە قازىر ىرىقسىز ىرعاتىلىپ, شامادان تىس شايقاتىلا ءتۇستى. قازىر جەر بەتىندەگى تىنىشتىق تەك سوڭعى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قالىپتاسقان تاباندى ساياسي ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا عانا ءوزىنىڭ سالماقتى سيپاتىن ساقتاپ تۇر. بىراق شولمەكتىڭ مىڭ كۇندە ەمەس, ءبىر-اق كۇندە سىناتىنى سياقتى, بۇل شىدامنىڭ دا شارت سىنىپ كەتەتىن شەگى بولسا كەرەك.
البەتتە, الەمدەگى بەيبىت ءومىردى ساقتاپ قالۋ, بەيبىت زامان تىرشىلىگىن قۇرۋ كەرەكتىگى جونىندە وي كوتەرىپ, دابىل قاققان تولىمدى تاريحي تۇلعالار بۇرىن دا بولعان. ءار داۋىردە ءومىر سۇرگەن ونداي قايراتكەرلەر جەردىڭ بەتىن سوعىسسىز جانە جانجالسىز تىرلىكتىڭ ۇياسى ەتىپ جاساۋ تۋراسىندا تالاي مارتە ماسەلە كوتەرگەن. ماسەلەن, فيلوسوفتار مەن گۋمانيستەر ادامنىڭ ادامعا جاسايتىن زورلىق-زومبىلىعى مەن وكتەمدىگىنىڭ ەشبىر ماعىناسى جوق ەكەندىگى, سەبەبى, ادامنىڭ جانۋاردان ارتىقشىلىعى قايىرىمدىلىق پەن ز ۇلىمدىقتى ءبىر-بىرىنەن اجىراتا بىلەتىندىگىندە, سوندىقتان, ونىڭ وكتەمدىككە وكتەمدىكپەن جاۋاپ قايتارا الاتىنى تۋرالى مىڭداعان كىتاپ جازىپ شىققان ەكەن. الايدا, ادامزاتتىڭ بارىنشا جەتىلگەن بۇگىنگى زامانىنىڭ وزىندە الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن ءوز تۇرعىندارىنا دا, باسقا مەملەكەتتەرگە دە قارسى زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ ونىڭ ساياسي ارەكەتتەرىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ قالىپ وتىر. ادام بالاسىن جاپپاي قىرىپ-جويۋعا ارنالعان جويقىن قارۋ-جاراقتاردى شىعارۋ ءۇشىن بولىنەتىن شىعىندار مەن بيۋدجەت قارجىلارىنىڭ كولەمى جىل ساناپ ازايۋ ورنىنا, كەرىسىنشە ەسەلەپ ارتىپ بارادى. كەزىندە وسىنداي تەندەنتسيادان ساقتانعان ج.ج.رۋسسو, ي.كانت, دج.لوكك, م.گاندي, ل.تولستوي, ف.دوستوەۆسكي سەكىلدى ادامزاتتىڭ وزىق ويلى وكىلدەرى سوعىسقا قاراما-قارسى بالاما رەتىندە زورلىقسىز ءومىر ءسۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ۇسىنىپ ەدى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەن ەدى عوي ۇلى اباي.
الەم ساياساتىنداعى زورلىق-زومبىلىقسىز تىرشىلىك ەتۋ يدەياسى, اينالىپ كەلگەندە, سوعىس ارەكەتتەرى ەشكىمگە دە تيىمدىلىك اكەلمەيتىن حالىقارالىق ورتا قالىپتاستىرىپ, ونىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قولدانىسىنان وزىنەن ءوزى شىعىپ قالاتىنداي بولۋىنا اپارىپ سوقتىرۋعا ءتيىس-ءتىن. ال مۇنداي حالىقارالىق ورتا ورناتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم دەڭگەيىنىڭ ولشەمىن جۇزەگە اسىرۋ, بازالىق قۇقىقتىق جانە مورالدىق-ەتيكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتىپ الۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, ادام بالاسىنىڭ ادامگەرشىلىك كەسكىن-كەلبەتى مەن ادامزاتتىڭ وسى كەزگە دەيىن ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قول جەتكىزگەن بەيبىتشىلىكتى دامىتۋ دەڭگەيى اراسىندا پايدا بولعان ءتۇپسىز قۇردىمدى جويۋ كەرەك. زورلىق-زومبىلىقسىز تىرشىلىك ەتۋ تۇجىرىمداماسى وعان قول جەتكىزۋ ماقساتى مەن وعان جۇمسالاتىن قارجىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدى بولۋىن دا تالاپ ەتەدى. سوندىقتان الەم ساياساتىنداعى زورلىق-زومبىلىق جاساماۋ قاعيداتتارى تەك ادام مەن ونىڭ ءومىرى قۇندىلىق بولىپ ەسەپتەلىپ, ادامنىڭ ار-نامىسى مەن جەكە تۇلعاسى ەكونوميكالىق مۇددە, قارۋ-جاراق جاساۋ باسەكەسى سەكىلدى بۇگىنگى عالامدىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردەن جوعارى بولىپ تانىلعان كەزدە عانا جۇزەگە اساتىنى اقيقات.
ال وسى بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتىڭ ءوز دارەجەسىندە ورىندالماي جاتقان زامانىندا زورلىق-زومبىلىقسىز الەم ورناتۋ جونىندەگى يدەيانىڭ ءىس جۇزىنە اسۋى مۇمكىن ەمەس جايت. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ماسەلەنى تاپ بۇلاي توتەسىنەن قويىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. ءوزىنىڭ مانيفەسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىر. اجال سەبەتىن قارۋ مەن ونى دايىنداۋ تەحنولوگيالارى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قوسارلانعان ستاندارتتارىنىڭ سالدارىنان بۇكىل الەمگە تاراۋدا. ولاردىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى – ۋاقىت وتە كەلە ابدەن بولۋى مۇمكىن نارسە», – دەگەندى دە سول سەبەپتى اشىپ ايتتى. مىنە, قاۋىپتىڭ ۇلكەنى دە سوندا, ەگەر كۇندەردىڭ كۇنىندە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋلار لاڭكەستەر توبىرلارىنىڭ قولدارىنا جازاتايىم تۇسە قالسا, ادامزات بالاسىنىڭ ىشكەنى – ءىرىڭ, جەگەنى جەلىم بولاتىن شاعى سول كەزدە ورىن الادى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇدان تۋرا 25 جىل بۇرىن سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇل وزەكتى ماسەلەنى تاپ وسىلاي قابىرعادان قويىپ, توتەسىنەن تارتۋىنا تولىق قۇقى بار. سول سەبەپتى دە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سامميتتە ايتقان: «جەرى يادرولىق قارۋ سىناۋ ءۇشىن پوليگون رەتىندە پايدالانىلعان, 500 يادرولىق سىناقتىڭ ناتيجەسىندە 1,5 ميلليوننان استام ازاماتى مەن اۋقىمدى تەرريتورياسى رادياتسيا زاردابىنا ۇشىراعان ەلىمىزدىڭ تاريحي تاجىريبەسى ءبىزدى قاۋىپسىزدىكتىڭ سيپاتىن باسقاشا تۇسىنۋگە الىپ كەلدى», – دەگەن مالىمدەمەسى ءوز تىڭداۋشىلارىن كامىل يلاندىردى. وسىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنىڭ قولداۋى ارقاسىندا كەڭەس زامانىنان بەرى كەلە جاتقان سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعانىن, سودان كەيىن ەلىمىز ءوز اۋماعىنداعى بارلىق يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول كۇندەرى اقش-تىڭ «The Hill» اتتى كۇندەلىكتى ساياسي گازەتىندە جاريالانعان «يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت: ىلگەرى باستاعان جول» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا دا الەمدى يادرولىق اپاتتىڭ قىرعىنىنان ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىرشاما تىڭعىلىقتى تۇجىرىمدارى اتاپ ءوتىلدى. مانيفەستەگى ويلاردى تارقاتىپ ايتۋعا ارنالعان بۇل ماقالادا: «قارۋ جانە يادرولىق ماتەريالدار قورىن جويۋ وڭىرىمىزگە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق اكەلدى. الايدا, الدەقايدا بەرىك قاۋىپسىزدىك بارلىق تاراپتىڭ ءوزارا قاۋىپسىزدىگىنە باعىتتالعان قۇرىلىمدار ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن», – دەپ اشىپ كورسەتىلگەن. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي ۇدەرىستىڭ ورتالىق ازيادا سەنىم شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدان باستالعانىنا دا نازار اۋداردى. بۇل ىنتىماقتاستىق كەيىن ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ادا ءوڭىر رەتىندە جاريالاۋعا ىقپال ەتىپ, وڭىردەگى بەيبىت تىرشىلىكتىڭ تۇراقتانا باستاۋىنا سەبەپكەر بولعان. مۇنىڭ ءبارى, جوعارىدا اتاپ وتىلگەندەي, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم دەڭگەيىنىڭ ولشەمىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ايعاقتاي تۇسەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا بۇل ماقساتتا قولعا العان قانداي دا ءبىر شارانىڭ ءبارى زايا كەتەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ورايدا ۋران بايىتۋ ءىسىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دارەجەگە جەتكىزۋگە جول بەرمەۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.سوندىقتان دا اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك الەمدە العاشقى رەت قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جانە ونىڭ باسشىسىنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش سىندارلى ساياساتىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا.
فرانتسۋزدىڭ كلاسسيك جازۋشىسى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري بۇدان 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن: «ادام بولۋ – ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ دەگەن ءسوز. سەبەبى, سەنىڭ وزىڭە قاتىستى بولىپ تۇرماعان جوقشىلىقتىڭ الدىندا ۇيالۋ. جولداستارىڭ قول جەتكىزگەن ءاربىر جەڭىس ءۇشىن ماقتانۋ. ءبىر كىرپىشتى ورنىنا قالاپ تۇرىپ, ءوزىڭنىڭ بەيبىت ءومىر قۇرۋعا ۇلەس قوسىپ جاتقانىڭدى سەزىنۋ», – دەپ جازعان ەكەن. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسىندە ونىڭ كۇللى ادامزات الدىندا تۇرعان الەمدىك اۋقىمداعى پروبلەمالار ءۇشىن ءوزىن جاۋاپتى سەزىنۋشىلىگى انىق سەزىلەدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى ليدەردىڭ سول سەبەپتى دە ادامزاتقا «XXI عاسىر: سوعىسسىز الەم» دەگەن كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىرۋى ابدەن ورىندى بولىپ كورىنەدى.
ەركىن قىدىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
