بيلىك باستاۋى – حالىق

ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىل­دىعىنا قاراي قادام باستى. وسى تاريحي قىسقا مەرزىمدە تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن نەبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن ءسۇ­رىنبەي ءوتىپ, تولاعاي تابىستارعا جەتتى, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇس­تى. ەل دە, زامان دا, قوعام دا, ادام دا جاڭاردى. ن.نازارباەۆ قا­زاق ەلىن, قازاق حالقىن, تاۋەل­سىز قا­زاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتتى. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى, قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسى ينستيتۋتىنىڭ قۇ­رى­لۋى, ەلوردانى اقمولاعا كوشىرىپ, الەمدى تاڭداندىرعان جا­ڭا استا­نانىڭ سالىنۋى, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ قۇ­رى­لۋى, جاستارعا ارنالعان «بولا­شاق» باعدارلاماسىن, كەدەن ودا­عى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ, ەلىمىزدىڭ 2010 جى­لى ەۋ­روپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بو­لۋى, استانا ءسامميتىنىڭ جوعا­رى دەڭگەيدە ءوتۋى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ءىس-شارالار ءبىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز – ۇلت كوش­باس­شىسى ن.نازارباەۆتىڭ ءتاۋ­ەل­سىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋ مەن قۇرۋ باعىتىنداعى ىسكە اس­ىر­­عان تاريحي باستامالارى مەن يد­ەيا­لارى. بۇرىن ءبىز كىم ەدىك, قازىر كىمبىز؟ ءاربىر قازاقستاندىق وزىنە وسى سۇراقتى قويىپ, ويلانسا, ءبىز­دىڭ ەلدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى كوز الدىمىزعا كەلەدى, كو­كى­رە­گىڭدى ءوز ەلىڭە دەگەن, ەلباسىنا دەگەن ريزا­شىلىق سەزىم مەن ماق­تانىش كەرنەيدى. حالقىمىزدىڭ شەك­سىز ريزا­شىلىعىنا بولەنگەن ەل پرەزيدەنتىن قازاقستان حالقى «ەل­با­سى» دەپ ۇلكەن قۇرمەتپەن اتايدى. بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمى ءوز ۇلتىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ءتۇر­كى جۇرتىنىڭ كوسەمى رەتىندە ءتورت­كۇل دۇنيەگە تەگىس ءمالىم. بۇكىل سانالى عۇمىرىن تاۋەلسىز قازاق­ستاندى كوركەيتۋگە ارناپ كەلە جات­قان, ەلىن, حالقىن ءسۇيسىنتىپ وت­ىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – بۇكىل قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اي­نالعان ەرەكشە تۇلعا. ن.نازارباەۆ – ءوز حالقىنىڭ بار قادىر-قاسيەتىن, ءتىلىن, تاريحىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلەتىن, ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيەتىن, ونىڭ مارتە­بەسىن ءوسىرىپ, حالقىنىڭ سەنىمىن اقتاپ كەلە جاتقان ءوز ەلىنىڭ ادال پەرزەنتى, كەلەشەكتى بولجاي بىلەتىن, الدا­عى­نى ويلاي بىلەتىن كوشباسشىسى. حالقىمىزدىڭ شەكسىز سەنىمىنە يە بولعان ەلباسى ن.نازارباەۆ ءبۇ­گىنگى تاڭدا قازاقستاندى جاڭا ون­جىلدىقتا سەرپىندى دامىتۋدىڭ اي­قىن ءارى جۇزەگە اسىرىلاتىن ستراتە­گياسىن ۇسىنىپ وتىر. ەلى­مىز­دىڭ تۇ­راقتى ءارى قارقىندى دا­مۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىن بۇل مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ءبىزدى الەم مويىنداعان ساياساتكەر, ۇلت كوش­باسشىسى ن.نا­زار­باەۆتىڭ ءوزى باستاپ بارۋى ءتيىس. قازاقستان حالقىنىڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋ تۋرالى ۇسىنىستارى ءبىرىنشى كە­زەكتە مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىز­دىگىنىڭ باياندى بولۋىنا, ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا, ەكونوميكامىزدىڭ سەرپىندى تۇردە العا دامۋىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىنىڭ ارتۋىنا, ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتتاعى جاڭا باعىت-باعدار­دى قولداۋعا باعىتتالعان. سون­دىق­تان رەفەرەندۋم وتكىزۋ – بۇل, ەڭ الدىمەن, جالپىۇلتتىق ماق­سات­تارعا جەتۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام­نىڭ ءوز كوشباسشىسىنىڭ اينالا­سىنا بىرىگىپ, وعان تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى رەتىندە قولداۋ كورسەتۋى. بۇل قولدانىستاعى كونستيتۋتسيامەن, ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ قول­داۋىمەن تولىق سايكەس كەلەدى. ءبىز – زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ جاتقان ەلمىز. سوندىقتان حالىق­تىڭ ۇسىنىسى تولىق قولداۋعا يە بولۋى كەرەك. كونستيتۋتسيامىز­دىڭ 3-ءشى بابىنىڭ 1-تارماعىندا: «مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باستاۋى – حالىق. حالىق بيلiكتi تiكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركiن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى» دەلىنگەن. ءبىز ارقاشاندا اتا زاڭدى باس­شىلىققا الىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. پارلامەنتتى حالىق سايلا­عان, سوندىقتان پارلامەنت ءماجى­لىسى 2010 جىلدىڭ 29 جەلتوق­سا­نىن­دا, ال پارلامەنت سەناتى 2011 جىل­دىڭ 6 قاڭتارىندا وزدە­رىنىڭ جال­پى وتىرىستارىندا حا­لىقتىڭ وي­ىن, پىكىرىن جاقتاپ, اتا زاڭى­مىز­دىڭ 54-بابىنىڭ 2-تار­ما­عىنىڭ 3-تار­ماق­شاسىنا سايكەس كونستي­تۋ­تسياعا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى ن.نازارباەۆتىڭ پرە­زيدەنتتىك وكىلەت­تىگىن ۇزارتۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزۋدى قاراستىرۋ ماسەلەسى بوي­ىن­شا رەس­پۋبلي­كا­لىق رەفەرەندۋم تا­عايىن­داۋ تۋ­را­لى مەملەكەت باس­شى­سىنا ءتيىستى ۇسىنىسپەن شىقتى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ 2011 جىلعى 6 قاڭتارداعى جارلىعىمەن پارلامەنت ۇسىنىسىن قابىلدامادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كون­س­تي­تۋتسياسى 91-بابىنىڭ 1-تارما­عىندا: «ەگەر رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتi كونستيتۋتسياعا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلاردى رەسپۋبلي­كالىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋ­رالى پارلامەنتتiڭ ۇسىنىسىن قا­بىلداماي تاستاسا, وندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ارقايسىسى­نىڭ دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمiندە بەستەن ءتورتiنiڭ كوپشiلiك داۋىسىمەن پارلامەنت وسى وزگە­رiستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونس­تي­­تۋتسياعا ەنگiزۋ تۋرالى زاڭ قا­بىل­داۋعا حاقىلى. مۇنداي جاع­دايدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi وسى زاڭعا قول قويادى نەمەسە ونى رەس­پۋب­ليكالىق رەفەرەندۋمعا شى­­عارا­دى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان پارلامەنت ءوزىنىڭ 2011 جىلدىڭ 14 قاڭتارىنداعى ءبىر­­لەسكەن وتىرىسىندا رەسپۋبليكا حال­­قىنىڭ پىكىرىن قولداپ جانە ەلى­مىز­دىڭ قازىردەن دە قۋاتتى قار­قىن­مەن دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى ەل­باسىمىز ن.ءا.نا­زار­باەۆ­پەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەس­كەرىپ, قازاق­ستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتى – ەل­باسى ن.نا­زار­باەۆ­تىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەت­تىگىن ۇزارتۋ مەرزىمىن كوزدەيتىن كون­ستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋ­رالى زاڭ جوباسىن تال­قى­لاپ, 100 پايىز دا­ۋىسپەن ءبىراۋىز­دان قابىل­دادى. سونىمەن قاتار, اتا زاڭى­مىز­دىڭ 46-بابىنىڭ 4-تارماعىنا «ەل­باسى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. وسىلايشا ءبىز قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە ەلباسى مارتەبەسىن كونستيتۋ­تسيا­لىق تۇرعىدان بەكىتتىك. ەلباسى اتاۋىندا كوپ ماعىنا بار. بۇل ەل باسشىسى دەگەن ءسوز عا­نا ەمەس. بۇل ەلدى باستاۋشى دەگەن ءسوز عانا ەمەس. ەلدى باستاپ بەرگەن دەگەن ماعىناداعى بۇل ءسوز – ەلدىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇڭعىش پرەزيدەنتكە عانا تيەسىلى تاماشا ان­ىقتاما. قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا ەلباسى ۇعىمى ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن ماڭگى استاساتىنى انىق. قۋانىش ايتاحانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.