كەڭەسىپ پىشپەگەن تون كەلتە بولار...

وسى جۋىردا عانا وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىنەن جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلدى دەگەن 36 اۆتوبۋس باعىتتاردان الىنىپ تاستالدى  ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, بۇل بىلاي: وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وبلىس ورتالىعىنداعى «№1 اۆتوبۋس پاركى» جشس جەكەشە­لەن­دىرىلدى. اۆتوپاركتىڭ جاڭا قوجايىندارى جاڭا اۆتوبۋستارىن كورسەتۋ ءۇشىن ورتالىق الاڭعا الىپ شىقتى. بىراق, قالا تۇرعىندارى اۆتو­پاركتى ساتىپ ال­عان ال­ماتىلىق كاسىپكەرلەردىڭ بۇل ماقساتتارىنا سونشالىقتى سەنىمدى دە بولا قويمادى.  سول كەزدە-اق تۇرعىندار 36 اۆتوبۋس­تىڭ وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىنە جەتپەيتىنىن, بۇرىننان جۇرەتىن شا­عىن اۆتوبۋستاردى قالدىرۋىن, قالىپ­تاسقان باعىتتار جەلىسىن وزگەرت­پەۋدى, وڭتايلاندىرۋدىڭ دۇرىس جا­سال­ماعانىن اكىمدەردىڭ ەسەپتى كەز­دەسۋلەرىندە دە ايتىپ, رەنىشتەرىن ءبىل­دىرگەن-ءدى. وسى جيىندا ءسوز العان وب­لىستىڭ «ازاماتتىق اليانس» قوعام­دىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى جاننا بوروزدينا «وڭتايلاندىرۋ جوباسىن جاساعان الماتىلىق عالىمداردىڭ اتى-جوندەرىن, وزدەرىن حالىق تانىپ-ءبىلۋى ءتيىس», دەدى. قالا تۇرعىندارى بايبولات بايماعانبەت باستاعان عالىمداردى قوعامدىق تىڭداۋلارعا شاقىردى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى, 2015 جىلى جاز ايلارىندا پاۆلودار قالاسىنداعى قو­عامدىق كولىك قوزعالىسى كەشەنىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا الماتى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى كەلىپ, جوبانى قولعا الادى. ەستۋىمىزشە, مامان­داردى «كولىك جانە كوممۋني­كاتسيالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس دي­­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى بايبولات بايماحانبەت باستاپ كەلىپتى. زامان ءوز­گەرىسىنە ساي, ارينە, اۆتوپاركتەردىڭ جاڭارىپ وتىرۋى دا زاڭدى. بىراق, جالپى, قالا تۇرعىندارىنىڭ ورتاق پىكىرىنشە, وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىنە, مارشرۋتتىق باعىتتارعا وڭتايلاندىرۋ جۇيەسىن جاساۋدى ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى عالىمدارعا تاپسىرعان الدەقايدا دۇرىس, ۇتىمدى بولار ەدى. جەرگىلىكتى ماماندار, عالىمدار وبلىس ورتالىعىنىڭ شاعىن اۋداندارىن, كوشەلەرىن, حالىقتىڭ جاعدايىن, سولتۇستىك ءوڭىردىڭ اۋا رايى­ن جاقسى بىلەدى. وزدەرى دە كولىك تاسى­مالى قىزمەتتەرىن پايدالانادى. سون­دىقتان دا الماتىلىق عالىمداردىڭ تولىق, دۇرىس زەرتتەۋ جۇرگىزبەگەنىنە, ولاردىڭ جاساعان نەگىزسىز وڭتايلاندىرۋ جۇيەسىنە قازىر حالىق نارازى. ايال­دامادا تۇرعان ءاربىر تۇرعىنمەن ءسوي­لەسە قالساڭىز, وسىنداي رەنىشتى پىكىر­دى ەستيسىز. بىلايشا ايتقاندا, الما­تىلىق عالىمدار حالىقتى ەمەس, اكىمدەردىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداپ, ولاردى تىڭداپ اسىعىس جۇمىس جۇرگىزدى. قوعامدىق كولىكتەرمەن قاراپايىم حالىق جۇرەتىندىكتەن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى قالا تۇرعىندارىمەن تالقىلانعان جوق. بايبولات بايماعانبەت باستاعان عالىمدار الدىمەن تۇرعىندارعا  «ءسىز­دى قوعامدىق كولىك جۇمىسىنداعى قوز­عالىس تۇراقتىلىعى, اۆتوبۋستار جاعدايى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى, مارشرۋت جەلىسى قاناعاتتاندىرا ما, ءسىزدىڭ ۇسىنىستارىڭىز قانداي؟» دەپ, مىسالى, ارنايى ساۋالداما جۇرگىزۋلەرى كەرەك ەدى. قالا تۇرعىندارىن ءبىر تىڭداپ العاندارى ءالى دە كەش ەمەس. مارشرۋتتىق جۇيەنى وڭتايلاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزىپ, جوباسىن جاساعاندارى ءۇشىن الماتىلىق عالىمدارعا 50-60 ميلليونداي قاراجات جۇمسالعان كورىنەدى. قۇقىق قورعاۋ ورىندارى تەكسەرىس جۇرگىزسە, بۇل اقشانىڭ جوباعا قالاي جۇمسالعانىن انىقتاپ تا بەرەر. جەرگىلىكتى بيلىك وڭتايلاندىرۋ جۇيەسىنە جاسالاتىن جوباعا بولىنەتىن 60 ميلليون تەڭگەنى حالىقتان جاسىرماي الدىن الا ايتۋلارى كەرەك ەدى. عالىمدار كەلىپ, الدىمەن قالا تۇرعىندارىمەن اقىلداسىپ بارىپ, قوعامدىق تىڭداۋلار جۇرگىزىلۋى قاجەت بولاتىن. الماتىلىق عالىمداردىڭ جوبالارى بويىنشا پاۆلودارلىقتار قورشاعان ورتاعا زيانى مول ەسكى اۆتوبۋس­تاردان قۇتىلادى ەكەن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, الماتىلىق عالىمدار ترامۆاي جانە اۆتوبۋس باعىتتارىن كوبەيتۋدى جوسپارلايدى. ترامۆاي دەمەكشى, وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ترامۆاي رەلستەرىن بۇزىپ, جاڭارتىپ, ۆارشاۆا ترامۆايلارىن جۇرگىزەمىز دەگەن سول كەزدەگى اكىمدەردىڭ جوباسى دا قاتەلىك بولىپ, جۇزەگە اسپاي قالدى. حالىق ورنىققان ساپالى رەلستەردى تالقانداۋعا جول بەرمەدى. ۇشىنشىدەن, الماتىلىق عالىمدار جول ءجۇرۋ اقىسىن ەلەكتروندى تۇردە تولەۋ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرىپتى. وبلىس ورتالىعىندا 200-گە جۋىق تەرمينالدار ورنالاستىرىلادى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى, پاۆلودار الماتى سياقتى ۇلكەن مەگاپوليس ەمەس. ءۇش ءجۇز مىڭنان اساتىن عانا حالقى بار قالا, وبلىس ورتالىعى. وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. سوعان سايكەس كوشەلەرى, قالا ىشىندەگى شاعىن اۋدانداردى, الىس-جاقىن كوشەلەردى بايلانىستىراتىن كولىك قوزعالىسى الماتىلىق عالىمدار كەلگەنشە دۇرىس جاسالعان جوبا بولدى. حالىق بۇل باعىتتارعا ابدەن ۇيرەنگەن. ويتكەنى, بۇل ەسكى جوبا اۋەلدەن قالىپتاسقان, وبلىس ورتالىعىن وتە جاقسى بىلەتىن مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان-دى. بۇل جوبانى بۇزۋ, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى سوندا؟.. ءوزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن المانىڭ كەرى بولدى دا شىقتى. ويتكەنى, مۇنىڭ سەبەبى بىزدە قانداي دا ءبىر جاڭا جوبا, جاڭالىقتى قولعا الماستان بۇرىن سول ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ەكشەپ الۋ جوق. اۆتوبۋستارمەن, شاعىن اۆتوبۋستارمەن عانا جۇرەتىن قالا تۇرعىندارى قازىر ءارى-ءسارى كۇيدە. حالىق ابدەن ۇيرەنىپ قالعان جولاۋشىلاردى تاسىمالدايتىن شاعىن اۆتوبۋستاردىڭ باعىتتارى وزگەردى. كۇن ايازدا ايالداما ماڭىندا جاڭا اۆتوبۋستاردى ساعاتتاپ كۇتۋگە ءماجبۇر بولدى.  كولىك قوزعالىسى كەشەنىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى بيلىك باستاما كوتەردى. دۇرىس-اق. باستى ماقسات – جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, قالانىڭ ورتالىق نەگىزگى كوشەلەرى ارقىلى قاتىنايتىن شاعىن اۆتوبۋستاردى وڭتايلاندىرۋ. بىراق, الماتىلىق عالىمداردىڭ ءبىزدىڭ وبلىس ورتالىعىن جاقسى بىلمەگەندىكتەن, كوشە نارىعىن دۇرىس زەرتتەي الماعاندارىنان با, حالىقتىڭ, كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىس- ءپى­كىرلەرى تىڭدالماعان سوڭ با, بۇل ماق­سات كەرىسىنشە, جۇرتشىلىقتىڭ نا­رازىلىعىن تۋدىردى. الماتىلىق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ اكىمدەر بەرگەن شۇعىل تاپسىرمانى شالا-شارپى ورىنداعاندارىنىڭ كەسىرى تۇرعىندارعا ءتيدى. مالىمەتتەرگە قاراساق, وبلىس ورتالىعىندا 86362 جەڭىل جانە 10835 جۇك كولىگى بار دەيدى. وبلىس بويىن­شا 208 مىڭ 679 كولىك تىركەلىپتى. قازىر اركىمنىڭ يەلىگىندە قوس-قوستان جەڭىل كولىگى بار. كوشەلەردەگى كولىك قوزعالىسىن بۇلاي تەجەيمىز دەۋ قي­سىن­سىز. ورتالىق كوشەلەر بولسىن, شەتكى كوشەلەر بولسىن تار. وبلىس ورتالىعىندا كولىك كەپتەلىستەرى ورىن الىپ جاتادى. شەندىلەردىڭ كولىگى  جۇرەتىن ساتباەۆ, كۋتۋزوۆ, لەرمونتوۆ. تورايعىروۆ, شوكين اتىنداعى ورتا­لىق كوشەلەرگە شاعىن اۆتوبۋستاردى ءجۇر­گىزبەي, مۇلدە الىپ تاستادى. قوعامدىق كو­لىك قوزعالىسىنىڭ شامادان تىس كۇر­دە­­لىلىگىنە بايلانىستى شاعىن اۆتوبۋس­تاردىڭ ءجۇرۋ باعىتى اباي, كو­رولەنكو سياقتى شاعىن كوشەلەرگە اۋىستىرىلدى دەيدى. حالىقتىڭ نەگىزگى باراتىن, بۇكىل شارۋالارىن, قىزمەت جاسايتىن جەرلەرى, اكىمشىلىك ورىندار, اكىمدىكتەر, باسقارمالار, پوشتا, قازاقتەلەكوم, پوليتسيا, تاعى باسقا ورىندار بارلىعى ورتالىق كوشەلەر بويىندا ورنالاسقان. اباي, كورولەنكو كوشەلەرى جاقتا جەر ۇيلەردەن باسقا ەشتەڭە دە جوق. جانە دە ۇلكەن اۆتوبۋس­تار ەندى بۇرىنعىداي بۇل كوشەلەرگە سىيمايدى. بۇرىلۋى, اينالىپ ءوتۋى قيىن. شاعىن اۆتوبۋستاردىڭ تيىمدىلىگى – ولار تار كوشەلەرگە لايىق ءارى ءجيى قاتىنايدى. قۇرىلعانىنا ەلۋ جىلدان اسا ۋاقىت وتكەن اۆتوپارك جاڭا قوجايىن العانشا قالالىق اكىمدىكتىڭ مەنشىگى سانالىپ كەلدى. جالپى, مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, «№1 اۆتوبۋس پاركى» جشس بۇرىن قالالىق 12 باعىتقا قىزمەت كورسەتتى. ول ءۇشىن كۇن سايىن قالالىق مەنشىكتەگى 110 اۆتوبۋس ءجۇردى. اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋ قىزمەتىندەگى پاركتىڭ ۇلەسى قالاداعى تاسىمالداۋشىلاردىڭ اراسىندا 50 پايىزدايىن قۇرايدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن پارككە 30 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىندى. كاسىپورىن باسشىلىعى باعىتتاردا اۆتوبۋستاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا جانە جولاۋشىلار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. ديسپەتچەرلىك بەكەتى بولدى. جۇمىستى رەتتەۋ ءۇشىن اۆتوبۋستاردا GPS ترەككەر-اقپاراتشىلار بەلگىسىن قولداندى. اۆتوبۋستاردىڭ تەحنيكالىق جاعىنان اقاۋسىز باعىتتارعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پاركتىڭ مۇمكىن­دىكتەرى جاقسى. تاۋلىك بويى 126 مىڭنان استام قالا تۇرعىندارى جانە قوناقتارى تاسىمالدانادى. قالالىق باعىتتاردا 188 اۆتوبۋس جانە 400 شاعىن اۆتوبۋس شىعىپ ءجۇردى. وبلىستاعى جولاۋشى تاسىمالداۋ­شىلار اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى ۆاسيلي رۋداكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 36 جاڭا اۆتوبۋستىڭ كوشە باعىتتارىنان الىنۋ جاعدايىنا كەلسەك, بىرىنشىدەن, بۇل اۆتوبۋستاردى ساتىپ العان جانە ولاردى ساۋدالاعان بيزنەسمەندەردىڭ اراسىندا قارجىلىق ماسەلەلەر, ياعني نەسيەلىك قارىزدار تولەمىنە بايلانىس­تى داۋلى جايلار تۋىنداعان كورىنەدى. ءسويتىپ, اۆتوپاركتى ساتىپ العان كەزدە اراداعى كەلىسىمدەر بويىنشا جاڭا قوجايىن مەكەمەنىڭ بارلىق قارىزدارىن ءوز موينىنا الماق ەدى. بارلىق تالاپتاردى ورىنداۋعا ۋادە بەردى. بىراق, ونىڭ مەكەمە قارىزدارىنان قالاي قۇتى­لاتىندىعى, تەحنيكالارىن قالاي جاڭارتاتىندىعى ەندى مۇلدە بەلگىسىز. ولاي بولسا, جاڭا اۆتوبۋستار قاي­تادان يەلەرىنە قايتارىلادى دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, الماتىنىڭ كاسىپكەرلەرى شارت بويىنشا الداعى جارتى جىلدا ءبىزدىڭ قالا كوشەلەرىنە جاڭا اۆتوبۋس­تار جەتكىزۋلەرى كەرەك. ۇشىنشىدەن, ەۋروپالىق ستاندارتتاعى جاڭا كولىكتەر سولتۇستىكتىڭ سۋىق اۋا رايىنا ارنالماپتى. ەندى عانا ءبىلىپتى. تورتىنشىدەن, اۆتوبۋس ءارتۇرلى ەلدەر قۇرالدارىنان جيناقتالىپ جاسالعان, قوزعالتقىش Mercedes-كە تيەسىلى, ەندى ءبىر بولشەگى گوللانديادا جاسالعان. ەسىكتەرى دۇرىس اشىلىپ -جابىلمايدى. باسقا دا اقاۋلى تۇستارى بولسا كەرەك. جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا كوشە باعىتتارىنان جەدەل الىنىپ تاستال­عانى دا سول. جەلتوقسان ايىنان بەرى كوشە باعىتتارىنا جىبەرىلگەن جاڭا اۆتوبۋستاردىڭ قاراپايىم تەحنيكالىق تەكسەرۋلەردەن وتپەگەنى زاڭسىز, ءارى-بەرىدەن سوڭ قىلمىس. قالانىڭ اۆتوبۋس جۇرەتىن كولىك باعىتتارى جەلىسىن وڭتايلاندىرۋ قاجەت. جاڭا كولىكتەر جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. «ەۋرو-4» ستاندارتىنا ساي جاڭا اۆتوبۋستار ساتىپ الدىق. مۇنىڭ ءبارى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارالار, دەگەن ەدى وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى ق.بوزىم­باەۆ جاڭا اۆتو­بۋس­تاردىڭ كەلۋىمەن جۇرتشىلىقتى قۋان­تىپ. ال قازىرگى جاعداي جوعارىداعىداي بولىپ تۇر... فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار