– ەلدىڭ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋىنداعى تاعدىرشەشتى كەزەڭ
«داعدارىستار جەڭۋدى ۇيرەتەدى. سوندىقتان, قازىر تۇراقتىلىقتىڭ قۇنى ارتا تۇسۋدە. تۇراقتى ەكونوميكا, تۇراقتى ساياسات, تۇراقتى قوعام – ءبىز ءارقاشان ۇستانىپ كەلە جاتقان باعدار وسى». ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا وسىلاي دەگەن بولاتىن. سوڭعى كەزدەگى حالىقارالىق ەكونوميكا مەن گەوساياساتتا ورىن الىپ جاتقان قولايسىز وقيعالاردى ەسكەرسەك, پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان تۇراقتىلىقتىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ءساتىنەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستاپقى نەگىزى رەتىندە دامۋدىڭ دەموكراتيالىق باعىتىن تاڭداعان ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ساياسي ليبەرالدانۋ جولىمەن ىلگەرى جىلجىپ كەلە جاتىر. ەلدە العاشىندا بالامالى نەگىزدە سايلاۋ وتكىزۋدىڭ تەتىگى قولدانىلدى, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ساياسي پليۋراليزم, اقپارات بوستاندىعى, ەتنوستار مەن كونفەسسيالار تەڭدىگى قاعيداتتارى بەكىتىلدى. وسىعان بايلانىستى رەسپۋبليكا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءوز ەگەمەندىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋدى نىعايتۋ جولى بويىنشا سالماقتى قادام جاسادى دەپ ايتۋعا بولادى.
ودان ءارى ساياسي رەفورمالاردىڭ ءار كەزەڭى ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن بايلانىستىرىلعان «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان سوڭ – ساياسات» فورمۋلاسىمەن جۇرە وتىرىپ, ەل ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق الەۋەتىن ەسەلەپ بايىتتى.
«ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تابىستى دامۋ مودەلىمەن تۇراقتىلىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا. وسىعان وراي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل – قازاقستان مەملەكەتى مەن قوعامىنىڭ بارلىق تىرشىلىك سالالارىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجات. كونستيتۋتسيامىز قابىلدانىپ, قولدانىلعالى بەرى بىردە-ءبىر ساياسي كەلىسپەۋشىلىك داعدارىسقا دەيىن ۋشىققان جوق, بارلىق قاراما-قايشىلىقتار كونستيتۋتسيالىق راسىمدەر شەڭبەرىندە شەشىلۋدە.
كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ مىزعىماستىعى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن فاكتور بولىپ تابىلادى. بيلىكتىڭ بارلىق قۇرىلىسىنا تۇتاستىقتى, ورنىقتىلىقتى جانە باسقارۋشىلىقتى بەرەتىن, ەڭ باستىسى – تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى تەتىك – پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت بولىپ تابىلادى. اتا زاڭعا سايكەس, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى حالىق تۇتاستىعى مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى جانە كەپىلى بولىپ تابىلادى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ كەلىسىمدى جۇمىس ىستەۋىن جانە بيلىك ورگاندارىنىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۋاكىلەتتىلىكتەرىنىڭ كەڭ اۋقىمدى بولۋى باسقارۋدىڭ بىرىزدىلىگىن, شەشىمدەردىڭ ۇتقىرلىعىن جانە ەل دامۋىنداعى داعدارىستى جانە وتپەلى ساتتەردە بارلىق مەملەكەتتىك رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ ءمۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى, بۇل ەداۋىر دارەجەدە تۇراقتىلىق پەن جاعدايدى باقىلاپ وتىرۋدىڭ الەۋەتىن كوتەرەدى. ونىڭ ايشىقتى دالەلى – جالپىحالىقتىق قولداۋعا جانە الەمدىك تانىمالدىلىققا يە بولعان ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتى, ول بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى فاكتور بولىپ تابىلادى.
1996 جىلى جۇمىسىن باستاعان كاسىبي قوس پالاتالى پارلامەنت ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن ەلەۋلى تۇردە تۇراقتاندىرۋشى الەۋەتكە يە. پارلامەنتاريزم تاجىريبەسىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنە قاراي جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس جۇيەسىندە ەلەۋلى ءرول اتقارا تۇسۋدە. 2007 جىلى قابىلدانعان زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر وكىلەتتى ورگانداردىڭ ۋاكىلەتتىلىگىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردى قالىپتاستىرۋ جانە باقىلاۋ, زاڭنامالىق ورگانداردىڭ الدىنداعى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ ەسەپتىلىگى, جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋ كەزىندە كانديداتۋرالاردى كەلىسۋ تۇرعىسىنان كەڭەيتتى. تومەنگى پالاتا تاراتىلعان جاعدايدا زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعىن العان سەناتتىڭ تۇراقتاندىرۋشى قىزمەتى ارتتى. ءبىر مەزگىلدە ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى نىعايتىلدى.
تۇتاستاي العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى 2000-نان اسا زاڭ قابىلدادى, ونىڭ 90%-دان استامىن قازىرگى قوس پالاتالى پارلامەنت قابىلدادى. قابىلدانعان زاڭدار مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋىنىڭ بەرىك قۇقىقتىق تۇعىرناماسىنا اينالدى.
قازاقستانداعى حالىقتىڭ پوليەتنوستىق قۇرىلىمى جاعدايىندا تۇراقتىلىق پەن ازاماتتىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق ساياسات پەن ءدىني سەنىمدەرى ءارتۇرلى ادامداردىڭ اراسىنداعى تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرى ەلەۋلى ماڭىزعا يە. ەل پرەزيدەنتى ۇلتارالىق كەلىسىم ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تەڭگەرىمدى جانە سارابدال ۇلتتىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتىڭ ورنىعۋىنا, ۇلتتىق-رۋحاني جاڭعىرۋ مەن ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ تەڭ قۇقىلى دامۋىنا جول اشىلدى.
قازاقستاندا 18 كونفەسسيا اتىنان وكىلدىك ەتەتىن 3 مىڭنان استام ءدىني بىرلەستىك بار. مەملەكەتتىڭ بۇل ماسەلەدەگى ناقتى ۇستانىمى, ول – رۋحاني تاربيە سالاسى قازاقستاندىقتاردىڭ ءدىني قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتىنە ساي بولۋى ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسياسىن ورىندايتىن ءتيىمدى تۇراقتاندىرۋشى ينستيتۋتقا اينالدى. ايرىقشا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە, پارلامەنتتە دەپۋتاتتىق وكىلدىگى بار اسسامبلەيا قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرە وتىرىپ, قوعام ومىرىنە, زاڭداردى تالقىلاۋ جانە قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسىپ وتىرادى.
ەلدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى بازالىق قۇراۋىشى ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى تۇراقتى ءوسىمدى ماقسات ەتەدى. الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا شىنايى اسەرىنەن تۋىنداعان قيىندىقتارعا قاراماستان, بىزگە نارىقتى ترانسفورماتسيالىق ءوزگەرتۋدىڭ, تۇراقتى بانكتىك-قارجىلىق جۇيەنى ورناتۋدىڭ, مەنشىكتىك-كاسىپكەرلىك كلاستى قۇرۋدىڭ, ستراتەگيالىق سالالارعا مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۋاقتىلى قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا سوڭعى جيىرما جىل ءىشىندەگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىن دەر كەزىندە جانە تابىستى شەشە الدى. سونداي-اق, قازىرگى زامانعى ەكونوميكاداعى ءارى مەملەكەت ءومىرىنىڭ باسقا سالالارىنداعى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى ءوز رەتىمەن شەشىپ كەلەدى.
جوعارىدا اتالعان ەكونوميكالىق وڭ ۇدەرىستەر قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە, ءويتكەنى, ول حالىقتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە, ياعني تۇراقتى تابىس كوزىمەن جانە باسقا دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق يگىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن, ورتا تاپ ساناتىن قالىپتاستىراتىن تەتىك رەتىندە كاسىپكەرلىكتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. اتالعان الەۋمەتتىك توپ ساناتى ءوزىنىڭ ەڭبەكپەن تاپقان مال-مۇلكىن ساقتاۋدىڭ جانە كوبەيتۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن قوعامدىق تىنىشتىق پەن ءتارتىپتى ساقتاۋعا مۇددەلى بولادى.
اتالعانداردى ەسكەرسەك, رەسپۋبليكامىز ۇزاق مەرزىمدە باعدارعا الاتىن الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسياداعى نىسانالى ءولشەمشارتتار ورتا تاپ ساناتى حالىقتىڭ 50-70%-ىن قۇرايتىن دامىعان ەلدەردەگى ۇقساس كورسەتكىشتەر بولىپ تابىلادى. ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى, ول – وزىمەن بىرگە ينتەگرالدىق قاسيەتكە يە جانە قوعامنىڭ تىنىشتىعىن ايقىندايتىن بارلىق باسقا فاكتورلاردىڭ نەگىزى. ول قوعامعا ايرىقشا بىرتۇتاستىق قاسيەت بەرەدى جانە ەكونوميكانىڭ, ساياساتتىڭ, رۋحاني-يدەولوگيالىق ءومىردىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ادامداردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ, ولاردىڭ مۇددەلەرىن, قۇندىلىقتارى مەن ماقساتتارىن ءوز ارەكەتتەرى ارقىلى ىسكە اسىرۋىنا قاراي قالىپتاسادى.
الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءىشىندەگى دارالاناتىندارى: الەۋمەتتىك تەڭدىك; الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىك; مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى; حالىقتىڭ جۇمىسپەن جانە تۇراقتى كىرىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋى; تۇرعىن ءۇيدىڭ, ءبىلىم بەرۋدىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن مادەنيەتتىڭ كەڭ كولەمدەگى ءتۇرى, جوعارى ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى. الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن ازاماتتاردىڭ ءوز تاعدىرىنا جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارالاس جۇيەسىن نەگىز ەتىپ الاتىن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا ءوتۋ جاردەمدەسەتىن بولادى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, مۇنداي ساياساتتىڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ, قازاقستاندا كەدەيشىلىك پەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ. ازاماتتارعا ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتارعا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, مەملەكەت حالىقتىڭ نەگىزگى ومىرلىك سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى. سوعان قاراماستان, كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق شاراسى شەڭبەرىندە مەملەكەت حالىقتىڭ كومەككە وبەكتيۆتى ءتۇردى مۇقتاج توبىنا عانا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.
الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ شەڭبەرىندە بۇدان ءارى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك مولشەرىن ۇلعايتۋ, الەۋمەتتىك ماقساتتاعى كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر تۇرلەرىن كەڭەيتۋ كۇتىلەدى. زاڭدى ەكونوميكالىق ءوندىرىس ورىسىندەگى, سونىڭ ىشىندە حالىقتى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك تۇرعىداعى وزگە دە ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا «ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار» دەپ اتالاتىن حالىقتىڭ ساناتىن تارتۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاسىن تابۋدا. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ىسكەرلىك باستاماشىلىقتى ىنتالاندىرۋ جولىمەن جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋعا, قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي جاساۋعا, جاڭا وندىرىستىك قۋاتتار مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن دامىتۋ جولىمەن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان شارالار توپتاماسىن كەڭەيتۋ كوزدەلۋدە.
قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىمەن قاتار, مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ جانە جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى جۇزەگە اسىرۋى, تۋىنداعان شيەلەنىستەردى وركەنيەتتى شەشە الۋى, كەلىسسوزدەردىڭ كومەگىمەن الەۋمەتتىك بەيبىتشىلىككە, ىمىرا مەن باتۋاعا قول جەتكىزۋى سياقتى ماڭىزدى قاسيەتتەرىنە ءمان بەرمەي ءوتۋگە بولمايدى.
وسى تۇرعىدان مەملەكەتتىڭ, كاسىپوداقتاردىڭ جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ زاڭدى بەلگىلەنگەن ءراسىمدەرى – تريپارتيزم, سونداي-اق, كومپانيانىڭ قوعام ءومىرىن جاقسارتۋعا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىسۋ جونىندەگى ەرىكتى شەشىمىن بىلدىرەتىن كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرى ماڭىزدى. قازاقستاندا تريپارتيزم فۋنكتسياسىن رەسپۋبليكالىق ءۇشجاقتى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار سالاسىنداعى الەۋمەتتىك ءارىپتەستىك كوميسسياسى ورىنداۋدا.
سونىمەن بىرگە, سوڭعى ۋاقىتتاردا بۇرىنعى تريپارتيزمنەن تۇبەگەيلى تۇردە وزگەشەلەنەتىن الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتىڭ جاڭا جۇيەسى الەمدە كەڭىنەن قولدانىلۋدا. جاڭا جۇيەنىڭ ەسكى جۇيەدەن باستى ايىرماشىلىعى وعان كاسىپوداقتارمەن بىرلەسىپ بۇگىندە دامۋدىڭ جاڭا جولىنا تۇسكەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي قاتىناستاردىڭ ەلەۋلى فاكتورىنا اينالعان ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىندا. وسى ءۇردىستى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي الەۋمەتتىك ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كورسەتىلگەن ۇلگىسىنە ساتىلاي ءوتۋ ءجۇرىپ جاتىر.
قوعامدى تۇراقتاندىرۋدا دامۋدىڭ ماتەريالدىق ەمەس فاكتورلارىنا از كوڭىل بولىنبەيتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا, «ماڭگىلىك ەل» جانە « ۇلى دالا ەلى» تۇجىرىمدامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەلىمىزدە ۇلتتار بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋگە باعىتتالعان بۇل باعدارلامالار – ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى, رۋحاني قوزعاۋشى كۇشى بولارى انىق.
اقان بيجانوۆ,
پارلامەنت سەناتى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى,
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
