«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى.
ادامزات قوعامىنداعى تاريحي ۇردىستەردى قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلى ورىن الاتىن, وركەنيەتتىڭ دامۋ بارىسىنا ىقپال جاسايتىن ساناۋلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ىشىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ وي-پاراساتىمەن, سارالى ساياساتىمەن ەرەكشەلەنەتىن تۇعىرلى تۇلعا. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى رەتىندە الەمدىك ساياسي ۇردىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ از عانا ۋاقىت شەگىندە الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا تانىمال ەلگە اينالۋى دا ەلباسىنىڭ, ونىڭ وتكەن تاريحي جولداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداپ, بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسى ەكەنى بەلگىلى. بەيبىت دامۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا سارالى ساياساتىمەن ەرەكشەلەنەتىن الەم دەڭگەيىندەگى ساناۋلى كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ ىشىندەگى ەلباسىنىڭ ديپلوماتيالىق ۇستانىمدارىنىڭ ورنى دارا كورىنەدى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا كۇش-جىگەر جۇمساۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانىپ, بۇل قۇجاتتىڭ 11-تارماعىندا قازاقستان اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى جاساۋعا, سىناۋعا رۇقسات ەتپەۋ تۋرالى ايتىلعان. ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى جاريالاندى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى: «قىرىق جىل بويى قازاقستان حالقى جاھاندىق يادرولىق سىناقتىڭ قۇرساۋىندا بولدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان پوليگوندى جاۋىپ, ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان العاشقى مەملەكەت رەتىندە تاريحتا قالدى», – دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.
يادرولىق قارۋى بولا تۇرا, الەمنىڭ بەيبىتشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى يادرولىق قارۋدان بوس ايماق بولىپ جاريالاندى. بۇل ءجونىندە پرەزيدەنت «قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» اتتى ەڭبەگىندە: «ءوز قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ تۇپكى نيەتىمىز – يادرولىق پوتەنتسيالسىز تەرريتوريالىق تۇتاستىق پەن تيىسپەۋشىلىك كەپىلدىگىنە يە بولۋ» دەپ ايقىندادى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قازاقستان ءۇشىن بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە الەمنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناستار جاساۋىنا جول اشتى.
سول كەزەڭدە رەسپۋبليكادا 1216 يادرولىق وقتۇمسىق, 240 قاناتتى يادرولىق زىمىراندار بولا تۇرا, قۋاتتىلىعى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىندى يەمدەنگەن قازاقستان اتوم ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا باس تارتىپ, يادرولىق قارۋدى جويۋ بويىنشا ۇردىسكە جالپى الەمدى شاقىرىپ, باستاما كوتەردى. 1992 جىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەردى بەلگىلەپ ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ, 1994 جىلى نانن-لۋگار «قاۋىپتى بىرلەسىپ قىسقارتۋ» اتتى باعدارلاماسىنا كىرىستى.
تاۋەلسىز مەملەكەتىن العا باستاعان پرەزيدەنتىمىز وسى جىلداردان باستاپ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ يادرولىق قارۋسىز جۇيەسىن ورناتۋ بويىنشا ناقتى قادامدار جاساپ, بىرلىگى مول بەرەكەلى ەلدىڭ بەيبىتشىل باسشىسى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا تانىلدى. قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 29 تامىز كۇنى «حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى» دەپ جاريالاندى. يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتىمىز كوتەرگەن «G-Global» – ءححى عاسىر الەمى باستاماسى دا حالىقارالىق قوعامداستىقتا كەڭ ىقىلاسقا يە بولىپ, قازىر وعان الەمنىڭ 190 ەلى قاتىسۋدا.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامالاردى كوتەرە وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە, ماقالالارىندا, سويلەگەن سوزدەرىندە وسى باعىتتاعى ماسەلەنىڭ شەشىمى بويىنشا ناقتى مەجەلەردى ايقىنداۋمەن كەلەدى. ول باستامالار پرەزيدەنتتىڭ «عاسىرلار توعىسىندا», «تاريح تولقىنىندا», «بەيبىتشىلىك كىندىگى», «سىندارلى ون جىل», «عالامدىق قوعامداستىقتى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ ستراتەگياسى جانە وركەنيەتتەر سەرىكتەستىگى» ەڭبەكتەرىندە, 2010 جىلى جاريالانعان «جاھاندىق الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك» ماقالاسىندا, يادرولىق قارۋسىزدانۋ بويىنشا ۆاشينگتون, سەۋل, گااگا سامميتتەرىندە سويلەگەن سوزدەرىندە كورىنىس تاۋىپ وتىردى. 2010 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا عالامدىق سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى يادرولىق ماتەريالدار مەن قارۋ-جاراقتاردى ساقتاۋ, قويمالاردا ۇستاۋ, تاسىمالداۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى جاڭاشىل باستامالار كوتەرگەن ەدى.
مەملەكەت باسشىسى سەۋل سامميتىندە يادرولىق ماتەريالداردى فيزيكالىق قورعاۋ كونۆەنتسياسىنا 2005 جىلعى تۇزەتۋلەردى, ولار 2014 جىلعا دەيىن كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن راتيفيكاتسيالاۋ جونىندە شارالار قابىلداۋعا شاقىرعان بولاتىن. سەۋل سامميتىندە ەلباسى بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جيناقتالعان حالىقارالىق تاجىريبەنى جالپىلاندىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالا كەلە, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ زاڭدى تۇرعىدان مىندەتتى ستاندارتتارىن قابىلداۋعا شاقىردى.
2014 جىلى ناۋرىز ايىندا گااگادا وتكەن ءىىى جاھاندىق سامميت قارساڭىندا ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا وي-تولعامدارى «Euractiv» جانە «Washington Times» سياقتى الەمنىڭ جەتەكشى ينتەراكتيۆتىك ساياسي اقپارات كوزدەرىندە ورنالاستىرىلدى. پرەزيدەنت اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ومىردە پايدالانۋدى ۇسىنىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا «قوسارلى ستاندارتتاردى» قولدانۋعا جول بەرمەۋدى, يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان كەڭ قولداۋعا يە بولىپ, الەم جۇرتشىلىعىن مويىنداتقان بەيبىتشىلىك جولىنداعى يگى باستامالارى 2016 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتىندە جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت تۋرالى ماقالاسى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ «The Hill» باسىلىمىندا جاريالاندى. بۇل, ارينە, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ جەتەكشى ءرولىنىڭ كەڭىنەن تانىلۋىن بىلدىرەدى. پرەزيدەنت اتالعان ماقالادا: «قارۋ جانە يادرولىق ماتەريالدار قورىن جويۋ وڭىرىمىزگە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق اكەلدى. الايدا, الدەقايدا بەرىك قاۋىپسىزدىك بارلىق تاراپتىڭ ءوزارا قاۋىپسىزدىگىنە باعىتتالعان قۇرىلىمدار ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن», – دەپ ەرەكشەلەيدى. يادرولىق قارۋدىڭ ءتۇرلى ەكسترەميستىك توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋپىنە الاڭداي وتىرا, مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى يادرولىق ارسەنالدىڭ تالقانداۋ مۇمكىندىكتەرىنە ەمەس, مۇددەلەردىڭ ۇندەستىگى مەن حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىنىڭ جاسامپاز كۇشىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس ەكەنىنە باسا نازار اۋدارادى. «بۇل ءۇشىن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن ناقتى جۇمىسى قاجەت. مەن تەررورلىق ۇيىمدارعا قاتىسى بار اركىمدى باقىلاۋعا الۋعا بولاتىن ءبىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار, ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى سامميت اياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جاريا ەتىلدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تاريحي ماڭىزى جوعارى قادام. جەتەكشى مەملەكەتتەر تاراپىنان كوتەرىلگەن باستامالاردىڭ ماڭىزىن عانا مويىندايتىن, قازىرگى تاڭداعى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ بايىپتى, جاسامپاز ساياساتىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ مويىنداۋىنىڭ, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەلەۋلى ساياساتىنىڭ كورىنىسى. بۇل قادام كورەگەن ەلباسىمىزدىڭ, ونىڭ سوڭىنان ەرە بىلگەن حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتارلىق جەتىستىگى, جاس ۇرپاقتى العا جەتەلەيتىن جەلكەنى.
«سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك ءمىندەتى», دەپ ناقتىلاپ كورسەتكەن ەلباسىمىز قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءىسىن وزگە دە حالىقارالىق ماسەلەلەردىڭ ىشىنەن ەرەكشەلەپ, ءابسوليۋتتى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىندى. 2011 جىلدان باستاپ «اراب كوكتەمى» رەتىندە تاريحقا ەنگەن تاياۋ شىعىس, سولتۇستىك افريكا ەلدەرىندەگى تولقۋلار, ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىس, تاۋلى-قاراباق قاقتىعىسى الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىرعان كەزەڭدەگى مۇنداي ىرگەلى وي-تۇجىرىمدار زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىر. حالىقارالىق كيكىلجىڭدەردى بولدىرماۋ بويىنشا ەلباسىمىز: «مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن نەگىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك», – دەدى. اينالاسىنداعى كورشى ەلدەرمەن تاتۋلىق, ءارىپتەستىك, ىنتىماقتاستىق ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعان, بارلىق ماسەلەلەرگە بايىپپەن قارايتىن ەلباسىنىڭ وسىنداي وزەكتى جانە وتكىر ماسەلەلەردى كوتەرۋى نەگىزدى.
مانيفەستە بەس باعىتتى سارالاپ, ولاردىڭ ارقايسىسىن دايەكتەپ بەردى. ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا, بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردى تىركەۋ رەەسترىن قۇرۋدى, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ قاجەتتىلىگىن, حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە كەڭ اۋقىمدى بەيبىتشىلىك ارەالدارىن قۇرۋدى ۇسىنىپ, اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك جولىنداعى جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ قاجەتتىلىگىن, بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ ءجونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ جاڭا ستراتەگياسىنىڭ قاجەتتىگىن, كيبەرقىلمىستى جويۋمەن اينالىسۋ مىندەتىن ايرىقشالاي كەلە, 2016 جىلى بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋدى ۇسىندى. الەمدىك دەڭگەيدەگى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ, يادرولىق قارۋسىز الەمدى ورناتۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسا وتىرا, پرەزيدەنتىمىز تولىق جانە جاپپاي قارۋسىزدانۋعا قول جەتكىزۋگە, يادرولىق تەرروريزمدى جويۋعا الەم جۇرتشىلىعىن شاقىرىپ وتىر. قازاقستاندا يادرولىق بانك قۇرۋ تۋرالى حالىقارالىق شارت 2015 جىلى تامىز ايىندا قابىلدانىپ, جۇزەگە اسۋدا. «بۇل ۇسىنىس حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولدى. 2015 جىلى 11 ماۋسىمدا حالىقارالىق اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتiگiنiڭ باسقارۋشىلار كەڭەسi قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكiن قۇرۋ تۋرالى كەلiسiمدi جانە رەسەي فەدەراتسياسىمەن ترانزيتتiك كەلiسiمدi بەكiتتi. بۇل باعىتتار, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ساياساتىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن قاجەتتى ارنالار. ەتنوسارالىق قاقتىعىستار, ساياسي داعدارىستار, مەملەكەتارالىق كيكىلجىڭدەر بەلەڭ الىپ وتىرعان ۋاقىتتاعى قاجەتتى باستاما. جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قاقتىعىس رەتىندە باستالعان جانجالداردىڭ ۋشىعا كەلە عالامدىق دەڭگەيگە جەتىپ, مۇنداعى قىلمىستىق توپتار تاراپىنان يادرولىق ارسەنالدار قولدانباۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى. سوندىقتان دا, پرەزيدەنتىمىز كوتەرگەن باستاما ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان باتىل قادام دەيمىز. پرەزيدەنت ايقىنداعانداي, ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق.
جاھان جۇرتىنىڭ تىنىشتىعى بۇزىلعان بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا قازاقستاندى ەرتەڭگى كۇنىمىزگە نىق سەنىممەن الىپ باراتىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورما جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىمىز كورەگەن ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا ىسكە اساتىنىنا سەنىمدىمىز. باسەكەگە قابىلەتتى, ارمانى اسقاق ەلگە اينالىپ ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەسىن بەرىك قالادىق.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ: «ءبىز جاڭا قازاقستاندى – ۇلى دالا ەلىن قۇردىق. ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز. ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاريحي تاعدىرىنا سەنەمىز. مەن قازاقستاندىقتاردى ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە رەفورمالاردى ءجۇرگىزۋگە بارىنشا بەلسەندى قاتىسۋعا, ولار اشاتىن مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا شاقىرامىن. ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ارمانىمىزدىڭ ورىندالۋىنا جانە قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە سەنىمدى تۇردە قول جەتكىزەتىن بولامىز!», – دەپ بۇكىل قازاقستاندىقتاردى ورتاق ىسكە جۇمىلۋعا, كۇشتى بىرىكتىرۋگە, يگى باستامالاردى ءبىرلەسە اتقارۋعا شاقىرعان بولاتىن.
ەلباسىنىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىك سامميتىندە جاريالاعان مانيفەسىن حالىقارالىق قوعامداستىق, كۇللى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىمەن قاتار, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ازاماتتارى دا ەرەكشە سەرپىلىس, زور قۇرمەتپەن قابىلدادى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا وزىندىك دامۋ باعىتىن, ساياسي ۇستانىمىن ايقىنداپ الدى. قازاقستان – ەجەلدەن بەيبىتشىلىك سۇيگەن, ىرىسىن ىنتىماقپەن ارتتىرعان ەل. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق ەلباسى – ۇستانعان ساياساتىمەن الەم نازارىن وزىنە اۋدارا بىلگەن تۇلعا. ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى ساقتاي وتىرىپ, باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋ الاڭىن قالىپتاستىرۋعا دا ەلباسىمىزدىڭ بار كۇش-جىگەرىن سالىپ جۇرگەندىگى دە الەم جۇرتشىلىعىنا ءمالىم. الەمدىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى بۇل سامميت قازاقستاننىڭ جانە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بۇل سالادا الەمدىك قوعامداستىق الدىندا اسا زور ابىروي-بەدەلگە يە ەكەندىگىن كورسەتتى.
جۇماحان مىرحالىقوۆ,
مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
