68 جىلدان سوڭ ءوزىن كورمەگەن اكە باسىنا زيارات

ءبارى دە بار, ءبارىن بەرگەن ەل-دانا, ءبىر باقىتتىڭ بارلىعىنا سەندى انا. بايبىشەم بار, ۇرپاعىم بار, دوستار بار – ءبارى دە بار, مەندە جوعى سەن عانا! ادام بو­يىنداعى عۇمىرلىق ارماندى ءتورت جولعا سىيعىزعان اقىن قادىر مىرزاليەۆتىڭ وسى جىر جولدارىن امان اعا ءدال ءوزى ايت­قانداي كورەدى. ءومىرى ءجۇزىن كورمەگەن, داۋىسىن ەستى­مە­گەن اكەگە دەگەن ىڭكارلىكتىڭ, باسىلماعان سا­عى­نىشتىڭ, كوڭىلدىڭ ارعى تۇكپىرىندە جاسى­رىنىپ, بۇيىعىپ جاتقان پەرزەنتتىك سەزىمنىڭ نازىك پەرنەسىن ءدوپ باسقان وسى جىردى كوشىرىپ جازىپ الىپ, ونىڭ 21 جاسىندا قان مايدانعا اتتانىپ, ورالماعان اكە قابىرىنە بارعاندا ءتۇس­كەن فوتوسۋرەتتەرمەن بىرگە ءبىزدىڭ قولى­مىزعا ءتيۋى دە وسىدان بولاتىن. القيسسا, ايتىلار اڭگىمەنى الىستان ورا­عى­تايىق. ەل ىشىندە «ءبىر ءسوزى – ءبىر قويلىق» اتان­عان داڭنىڭ شوبەرەسى, اراز جۇرتتى تا­تۋ­لاس­تىرىپ, بەرەكە ۇيىتقاننان سوڭ ءپىرجان ءاۋ­ليە اتانعان تەكتى اۋلەتتىڭ تامىرى سىر بو­يىندا جاتىر. كوزى اشىق ءپىرجان اقساقالدىڭ ءۇيى كىسى توقتايتىن, اقىلداسىپ تون پىشەتىن بەرەكەلى وتباسى بولدى. سول بەرەكەلىلىگىنەن وسى شاڭى­راققا قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى اتباسىن تىرەيتىن. اتامىزدىڭ ءۇيى قىزىلوردا بولعان­دىق­تان, سول ۋاقىتتا احمەت بايتۇرسىنوۆ جول ءۇس­تىندە ءدام تارتقان ۋاقىتتا ءپىرجان اۋليە ۇيىنە سوعىپ تۇرادى ەكەن. ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ادامدارىمەن سىي­لاس بولعان ءپىرجان اقساقال 4 ۇلى مەن 1 قى­زىنا بار مۇلكىن ءبولىپ, ەنشىسىن بەرىپ, ءوزى شا­عىن مالمەن قالىپ, تۇقىمىن كامپەسكەدەن دە ساقتاپ قالسا, بالاسى ساقتاعان كەرۋەن تارتقان پىسىق, ىسكەر ازامات بولىپ وسەدى. زامان اۋانىن ايتىپ وتىرار ال­دىندا اكەسى, ونىڭ سىيلاس ادامدارى بار ساقتاعان باي­لار­دىڭ مۇلكى تاركىلەنبەستەن بىرنەشە جىل بۇرىن كوكتەم سايىن ەل سارىسۋعا قاراي جايلاۋعا كوشكەندە قاقتىڭ سۋىمەن وزبەكستانعا ءوتىپ كە­تىپ, جىلدا مالدارىن ساتىپ, كەيىن سول جاق­تا جان ساقتاۋعا بولاتىن ورىن ىزدەيدى. ءسويتىپ, اشتىق بەلەڭ الا باستاعان 1931 جىلى ءوز­بەك­ستانعا اعايىن­دارىنان 30-40 ءۇيدى ەرتىپ الىپ كو­شىپ كەتەدى. ال تاشكەننىڭ تۇبىندە اققور­عان-بوكە اۋى­لىندا ءپىرجاننىڭ ساقتاعا­نىنىڭ شاڭى­را­عىندا ءدىنيسلام دۇنيەگە كەلگەندە نا­عىز اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعانداي ۇلكەن قۋا­نىش بولادى. ەتى ءتىرى ساقتاعان سول قيىن كەز­دىڭ وزىندە سوڭىنان ەرگەن تۋىستارىن دالاعا تاستاماي, الدىن الا دايىن­دىعىنىڭ ارقا­سىن­دا جي­نالعان تۇيە­سىمەن كىرە تارتقىزدىرىپ, اشتىقتىڭ اششى قۇي­قاسىن سەزىندىرمەيدى. 5-6 ءتۇ­يەگە ءوزىنىڭ ءبىر جىگىتىن قوسىپ بەرىپ, شەك­ارا­عا باراتىن نەمەسە ودان اساتىن جۇكتەردى تاسىتقىزادى. قىزىل ءاس­كەرلەر كۇزەتىمەن, جۇك تاسيتىن وسى جىگىتتەر كەيدە بىرنەشە ايعا كەتسە, سونىڭ بارلىعىن ءتاش­كەندە وتىرعان ساق­تاعان رەتتەستىرەدى. سوعىسقا دەيىن وسىلاي­شا ماڭايىنا قاراي­لاسقان ساقتاعان مەن ونىڭ بايبىشەسى ءدىلمان­قىزى ارتىقشانىڭ ءولدىم دە­گەندە ومىرگە كەلگەن ءدىنيسلامنىڭ ءاربىر قى­لىعى, باسقان قادامى قاتتى قۋاندىرادى. ءدىنيسلام دا اتاسىنا, اكەسىنە تارتقان العىر جىگىت بولادى. ەركە بالا مەكتەپكە 10 جاسىندا عانا بارسا دا, ءبىر جىلدا ءۇش سىنىپقا سەكىرىپ, مەك­تەپتى بىتىرىسىمەن پەدتەحنيكۋمعا ءتۇسىپ, ونى التىن بەلگىمەن ءتامامدايدى. وقۋىن ۇزدىك بىتىرگەن ەكى ءتۇ­لەككە ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق كور­مەگە تەگىن جولداما بەرىلگەندە, سونىڭ ءبىرى وسى ءدىنيسلام بولادى. وزىمەن بىرگە وقىعان قىز بيبىساراعا ءۇي­لەنىپ, ديپلومىن الىپ مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرىپ, ار­تىن­شا مەكتەپ دي­رەك­تورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىندە سوعىس باس­تالىپ كەتەدى. 1942 جىلى سوعىسقا ءبىز سياقتى كومسومولدار بارماعاندا كىم بارادى, دەپ ءدىنيسلام ماي­دانعا ءوزى سۇرانىپ اتتانعاندا, كەلىنشەگى ءبيبىسارانىڭ قۇرساعىندا 3-4 ايلىق شارانا قالادى. اكەسى امان ورالسىن دەگەن نيەتپەن امان دەگەن ەسىمدى يەلەگەن بوبەكتىڭ اكەسىن ءومىر­لىك كورمەي, ونىڭ زي­را­تىنا بارۋدى, مۇردەسىنە تاعزىم ەتۋدى تەك 68 جىل­دان كەيىن ات­قاراتىندىعىن ول كەزدە كىم بىلگەن. سوعىس كىمنىڭ ارمانىن تارك ەتىپ, كىمنىڭ گ ۇلىن ەرتە سولدىرمادى. جالعىزىن سوعىسقا ات­تان­دىرىپ, اھىلاپ-ۋھىلەپ قالعان اتا-اناعا جا­راتقان يە جۇباتۋشىسى بار دەدى مە, امان تۋ­عاننان سوڭ كوپ وتپەي ءدىنيسلامىنىڭ قازا بول­عاندىعىن جەتكىزگەن قارا قاعاز كەلگەن. ءايت­سە دە كەيدە قارا قاعاز كەلگەنىمەن, ارتى­نان جارىمجان بولسا دا ەلگە ورالعانداردى كور­گەندە, كىشكەنتاي ءسابي اما­نىن مەدەت قى­لىپ وتىرعان قاريالار يسلام­دارىنان كۇدەر ۇزبەيدى. كەلىنى ءبيبىسارا دا سول ۇمىتپەن سوعىس اياقتالعان سوڭ 2 جىلداي كەبەنەك كيىپ كەتىپ ەدى عوي دەپ جارىن كۇتكەن. بىراق ءۇمىت ءجىبى دە ءۇزىل­گەندەي. امال جوق, ەندىگى تىلەگى امان­دارىنا اۋعان اتا-انا كەلىندەرىنە: «قارا­عىم, باسىڭ جاس, ەگەر اماندى جەتىمسىرەتپەيمىن دەسەڭ, ءۇيىڭ وسى, بىراق باسىم جاس, تۇرمىس قۇرامىن دە­سەڭ رۇقسات. بىراق ءبىز اماندى بەرە الماي­مىز», دەيدى. بالانى ءوز تۋعان وتانىندا قال­دى­رىپ, جىلاي-جىلاي ءبيبىسارا اتتانادى. وسى­لايشا, سوعىس ءبىر ءۇمىتىن قيعان جاس كەلىنشەك ىلگەرى تىلەۋمەن وزگە جانمەن باس قوسادى. جار قۇ­شىپ, بالا سۇيەدى. ال وزدەرىن وزبەك جەرىنە باستاپ بارىپ, اشتىق پەن قيىندىقتان قۇتقار­عان ساقتاعاندى قادىرلەگەن اعايىن-تۋىس اماندى ساقتاعان مەن ارتىقشانىڭ بالاسى دەپ قابىلدايدى. امان اعا ايتادى: «قانشا قۋانىشتى, با­قىتتى, ۇلاعاتتى ءومىر ءسۇردىم دەسەم دە, ءومىر­دىڭ وكى­نىشسىز بولمايتىنىنا كوز جەتكىزدىم. بىرەۋ­لەر اكەم­نەن 5 جاسىمدا قالدىم, 3 جاسىمدا عانا قال­دىم دەپ جا­تادى عوي, ال ماعان ەلەس بولاتىنداي دا بەينە جوق. راس, اتام مەن اجەم ايالادى, 10 جاسىما دەيىن اتامنىڭ ارقاسىندا ءجۇردىم, بۇكىل اۋىل-ايماق ساكەڭنىڭ بالاسى دەپ توبەسىنە كوتەردى. بىراق مەنىڭ اكە دەيتىن ەشكىمىم بولمادى, اتا, اجە دەپ ءوستىم. تار­شىلىق كورگەن جوقپىن, الايدا مەنىڭ كوڭى­لىمدەگى وسى ولقىلىقتى كىم تولتىرعانداي؟! سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ءبىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا كوشىپ كەلدىك. مەن 1951 جىلى جۋانتوبە ورتا مەكتەبىنە ءبىرىنشى سىنىپقا باردىم. ول كەزدە اجەم 50-دەن اسىپ, اتام 55-كە كەلگەن ەدى. سودان, مەن جالعىز بولعان سوڭ, اتام ەكىنشى رەت ۇيلەندى. ول نەكەدەن 3 ۇل, 3 قىز ومىرگە كەلدى. ال 1961 جىلى مەكتەپ بىتىرىسىمەن شىمكەنتتەگى كەڭ­شار­لارعا بۋحگالتەرلەر دايارلايتىڭ 1 جىلدىق كۋرستى وقىپ, ەڭبەك جولىمدى ەسەپشىلىكتەن باستادىم. 1963 جىلى ناۋرىز ايىندا رايامەن ەكەۋمىز وتاۋ قۇرعاننان كەيىن, ارتىقشا اجەم ءبىزدى الىپ بولەك شىقتى. توپىراعىڭ تورقا بولعىر اجەم 82 جاسىندا 1982 جىلى دۇنيە سالدى. ارۋلاپ جەرلەپ, ماڭگىلىك تىنىستايتىن مەكەنىنە تاپ­سىردىم. ال سوعىستان ورالماعان اكە ارۋا­عىمەن و دۇنيەدە ءبىر-اق تابىساتىن شىعارمىن دەپ جۇرەتىنمىن. اتام اجەمنەن كەيىن قايتتى, 1987 جىلى 90 جاستا باقيعا اتتانعاندا, ارتىقشا اجەمنىڭ قاسىنا قويىپ, ەكەۋىنىڭ سىرتىنان ءبىر ورام جاساتتىم. الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستي­تۋ­تىندا سىرتتاي وقىپ, 1974 جىلى ديپلوم الىپ شىقتىم. قىزىلوردا وبلىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقارماسىندا باس بۋحگالتەر, وبلىستىق قارجى بولىمىندە باستىق بولدىم. سول جۇمىستان زەينەتكەرلىككە شىقتىم. اكەم دۇنيەدەن قىزىق كورمەي, بالاسىنىڭ داۋىسىن ەستىمەي قازا بولدى. ءتىپتى قاي جەردە قانى توگىلىپ وپات بولعانىن دا بىلمەدىك. 1967 جىلى ارتىقشا اجەمنىڭ قۇندى زاتتارىن ساق­تايتىن قوبديشاسىنان اكەمنىڭ 1943 جىلعى 13 شىلدەدە جازعان حاتىن وقىدىم. №34523 دا­لا پوشتاسى دەگەن جازۋدى كورگەسىن ءماس­كەۋ­دەگى پودولسك ارحيۆىنە حات جازدىم. 1968 جى­لى يسلام پيردجانوۆ 1943 جىلى 19 شىلدەدە ستالين وبلىسى ستەپانوۆكا سەلوسىندا قازا بولعان دەگەن جاۋاپ كەلدى. سودان سول جىلى قاراشانىڭ 15-ىندە اكەمە ارناپ اس بەردىك. جالپى, اكەمنىڭ ەسىمى و باستا ءدىنيسلام قو­يىلعانىمەن, قۇجاتىندا يسلام بولىپ جا­زى­لىپ كەتكەن. سودان العاشقى قىزىمىز رايحان دۇنيەگە كەلگەندە ونىڭ تۋ تۋرالى كۋا­لى­گىنە يسلاموۆا رايحان امانقىزى دەپ جاز­دىر­تىپ, اجەم ارتىقشانىڭ قولىنا ۇستاتتىم. جۇ­قا عانا قا­عازدى ايالاي سيپاعان اجەمنىڭ ءدىر-ءدىر ەتكەن قول­دارى كوز الدىمدا. ودان كەيىن تۋعان ءدىن­مۇ­حاممەدتى دە يسلاموۆ دەپ جاز­دىردىم. ودان سوڭ نۇرىمبەت, زامزاگۇل, ءنار­گۇل, ارىس ومىرگە كەلدى. قازىر رايا ەكەۋمىز ءشوپ­شەگىمىزدى ءسۇيىپ وتىرمىز. اكە كورمەگەن قىزىقتىڭ ءدامىن تاتىپ وتىرعان جاي بار. قا­زىر استانادا تۇرا­مىز, قولىمدا كىشى ۇلىم ارىس بار. امان اعا اڭگىمەسىن اياقتاعانداي. ەسەپشى بولعاندىقتان با ەكەن, اڭگىمەنى دە كوسىلە ايتپاي, اراسىندا ساۋال قويىپ وتىرماساڭ, توقتاپ قالادى. بىراق از ايتىلعان اڭگىمەنىڭ ارتىندا اكەگە دەگەن قانشا ساعىنىش جاتقاندىعىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. داۋىس قۇرعىر كەيدە سىر بەرىپ, دىرىلدەپ كەتەدى. – اعا, ەندى 67 جىلدان سوڭ اكە قابىرىن قا­لاي تاپتىڭىز؟ – دەپ تاعى دا امان اعانى ءاڭ­گىمەگە جەتەلەدىم. – وعان وسى وزدەرىڭنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» سەبەپشى بولدى. سىزدەردىڭ گازەتتەن «مەموريال» اتتى ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعان­دار­دىڭ قاي جەردە ەكەنىن انىقتايتىن سايت بار­لىعىن وقىپ, بالالارىما ايتىپ ەدىم, ولار ينتەرنەتتەن پيردجانوۆ يسلام ۋكراينانىڭ دو­نەتسك وب­لىسىنىڭ سنەجيانسكي اۋدانىن­دا­عى, ستەپانوۆكا دەگەن سەلودا باۋىرلاستار زي­راتىندا جەر­لەن­گەن دەگەن اقپاراتتى تاۋىپ ال­دى. با­لالارىم: «اكە, اتامىزدىڭ باسىنا با­رىپ قاي­تايىق», دەگەندە شىنىمەن تولقى­دىم. سو­دان ۇلىم نۇرىمبەت ۋكرايناداعى ءبىزدىڭ ەل­شىلىكتەگى جىگىتتەرمەن حابارلاسقان ەكەن, ولار ۋكراينانىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم مي­نيس­ترلىگىنە حات جازىپتى. مينيسترلىكتەن: «...پو دوكۋمەنتام دونەتسكوگو وبلاستنوگو كوميسسارياتا زا 1950 گ. نا تەرريتوري ستەپانوۆسكوگو سەلسكوگو سوۆەتا سنەجيانسكوگو رايونا دونەتسكوي وبلاستى زناچيتسيا براتسكايا موگيلا نا حۋتورە ساۋروۆكا, گدە پوحورونەنى وفيتسەرسكي ي ريادوۆوي سوستاۆ 295 ي 293 سترەلكوۆىح پولكوۆ 5 ۋدارنوي ارمي, پوگيبشي ۆ يۋلە-اۆگۋستە 1943 گ. وبششەە كوليچەستۆو پوحورونەن­نىح–132 چەل. فاميلي نەيزۆەستنى. تاك جە سو­وبششاەم, چتو نا داننوە ۆرەميا سەلو ساۋروۆكا وتنوسيتسيا ك ستەپانوۆسكومۋ سەلسكومۋ سوۆەتۋ. ۆ سەلە ەست براتسكايا موگيلا, كوتورايا ناحوديتسيا نا گراجدانسكوم كلادبيششە. كونتاكتنىي تەلەفون ستەپانوۆسكوگو سەلسكوگو سوۆەتا...» دەپ جازىلعان حات كەلدى. ال بۇل حات بويىنشا اكەم جاتىر دەگەن ناقتى دەرەك جوق. بىراق, قوي, بارايىق, دەدىم. سودان دىنمۇحاممەدىم دەما­لىسىن الىپ, ەكەۋمىز ءجۇرىپ كەتتىك. اۋەلى كيەۆكە, ودان دونەتسك اسىپ دىتتەگەن جەرىمىز – ستەپانوۆكاعا دا جەتتىك. كەلسەك, 2000-داي ادام جاتقان باۋىرلاستار زيراتى بار ەكەن. وندا اكەمنىڭ اتى جازىلماپتى. سودان جاڭاعى كەنتتىڭ ادامدارى وسىدان 20 شاقى­رىم جەردە دە با­ۋىرلاستار زيراتى بار دەگەنگە سوندا تارتتىق, وندا دا جوق. بىراق, جوعا­رى­دا­عى سايتتان الىنعان دەرەك بويىنشا سول كۇنگى ۇرىستا اكەممەن بىرگە قازا بولدى دەگەن ادام­دار­دىڭ اتى-جوندەرىن العاشقى 2000 ادام جات­قان زيراتتان تاپتىق. سودان ۇلىم تۇرىپ: «اتاممەن بىرگە قازا بولعان جاۋىنگەرلەر وسى جەردە جاتىر, ەندەشە, مەنىڭ اتام دا وسىندا بولۋى ءتيىس», دەگەن ۋاجگە توقتاعان جەرگىلىكتى باسشىلىق تاسقا قاشاتىپ اكەمنىڭ دە اتىن جازدىردى. قاسىندا سنەجنوە دەگەن قالا­شىق­تا مۇسىلمان مەشىتى بار ەكەن سودان مولدا الدىرىپ, قۇران قاتىم شىعارتتىق. الدىندا اس­تانادان اتتاناردا دا «نۇر استانا» مەشىتىنەن قاليجان قاجى زاڭقوەۆ ىنىمە بارىپ قۇران شىعارتقانبىز. سوندا ول كىسىدەن: «جات جەردە قالعان اكە رۋحى تۋعان جەردى اڭساپ جاتقانداي, قا­زاقستاننان توپىراق اپارىپ, اتا-اجەمنىڭ زيرا­تىنا سول جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ كە­لىپ سالۋىما بولا ما؟» دەپ سۇرادىم. قاليجان قاجى اللا رازى بولسىن, بۇل ىستەرىڭىزدە ساۋاپتان وزگە ايىپ جوق دەگەن ەدى. سودان ەلدەن اپارعان توپىراقتى اكەم جاتقان جەرگە سالىپ, قالتامداعى قۇتىعا سول جەردەن توپىراق الىپ جاتقانىمدا كوڭىلىم الاي-تۇلەي بولىپ, جانارىم جاسقا تولدى, شىراعىم. اكە رۋحىمەن 68 جىلدان كەيىن تىلدەسىپ, اياعىمنىڭ استىندا جاتقان توپىراققا قاراپ, بالكىم ءدال وسى جەرگە اكەمنىڭ تابانى تيگەن شىعار دەپ تولقىدىم. ءوزىم اكە, اتا بولسام دا سول جەردە مەن پەرزەنت ەدىم. ەلگە كەلدىك. قىزىلوردا وبلىسى, سىر­داريا اۋدانى ايدارلى اۋىلىنداعى اتام مەن اجەم جاتقان جەرگە اكەلىپ ۋكراينا توپىراعىن سالدىم. ولاردىڭ كوكتاسىنىڭ الدىنا, اكە-شەشەسىنەن ءسال الاسالاۋ ەتىپ اتى-ءجونىن, تەگىن جا­زىپ, اكەمە دە بەلگى ورناتتىم, شىراعىم. ەكىنشى شەشەمنىڭ كوزى ءتىرى, ول دا بالا-شا­عا­سىنىڭ ورتاسىندا. الداعى جاز, اللا اماندىق بەرسە, اكەمە ارناپ اس بەرمەكپىن. مەنەن وسىدان باسقا نە كوردى اكەم. حاديس شاريفتە: «اكە شەشەسىنىڭ نەمەسە ەكەۋىنىڭ ءبىرىنىڭ قابىرىنە زيارات ەتكەن ادامنىڭ كۇنالارى كە­شى­رىلەدى. اقىلارىن وتە­گەن بولادى», دەپ جا­زى­لىپتى. اكەمە كورسەتكەن قۇرمەتىم وسى بولدى. ال ومىرگە الىپ كەلگەن ءبيبىسارا اناما دا قۇرمەتىمدى كورسەتكەن ەدىم. زايىبىم ەكەۋمىز قايتىس بول­عانىندا بارىپ, جونەلتىستىك. ول تۇرمىس قۇرىپ, ودان بىرنەشە پەرزەنت ءسۇي­گەن كىسى عوي. بىراق ارتىقشا اجەم ول قايتىس بولعاندا: «سەن مىندەتتى تۇردە بار», دەپ جىبەرگەن ەدى. «جالعىزدى جالعىز دەمە, جالعىزدان جاساقتى ەل وسەدى», دەيدى حالىق دانالىعى. اكەسى 21 جاسىندا مايدانعا اتتانعاندا, ومىرگە كەلمەگەن جالعىزدان جاساقتى ەل تاراپتى. بۇگىندە 48 جىل وتاسقان جارى رايامەن بىرگە نەمەرە, شوبەرە, ءشوپ­شەك ءسۇيىپ وتىرعان امان اعا ۋكرايناعا بارعان سول ساپارىندا ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمەن قاتار, اتا-اجەسىنىڭ دە ارمانىن جۇزەگە اسىرىپ, ولارعا يسلامىنان توپىراق بۇيىرتتى. انار تولەۋحانقىزى. استانا.