ۇكىلى ءۇمىتتىڭ جەلكەنى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2006 جىلدىڭ قازانىن­دا وتكەن قازاقستان حالقى  اسسەمب­لەيا­سىنىڭ  XII قۇرىلتايىندا «ۇشتۇعىرلى ءتىل» تۋرالى جوبا­نى جاريا ەتكەن بولاتىن. سونى­مەن قاتار, 2007 جىلعى «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» ات­تى حالىققا جولداۋىندا دا  «ءتىل­دەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى» ات­تى مادەني جوبانى كەزەڭ-كەزەڭ­مەن ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى. ياعني, بۇل باعدارلامالاردىڭ باستى يدەياسى قازاقستاندى بۇكىل الەم حالىقتارىنا ءۇش ءتىلدى بىردەي پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىتۋ ەدى. اتاپ ايتاتىن بولساق, ولار: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – قارىم-قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى – دامىعان مەملەكەتتەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قاجەت. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, قازاق ءتىلدى دامىتۋ كەرەك, ورىس ءتىلىن قولدانامىز جانە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەمىز. ەگەر ەلباسىمىز قۇرعان جوسپار حالىق تاراپىنان قولداۋ تاباتىن بولسا, وندا ەلىمىز ۇلكەن جەڭىستەرگە جەتەرى ايدان انىق. بىرىنشىدەن, تىلدەردىڭ بىرلىگى حالىقتاردىڭ بىرلىگىنە الىپ كەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. ەلىمىزدە قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرى تەڭ ۇستالسا, ەلى­مىز ەكونوميكالىق جاعىنان دا بە­لەس­تەردى باعىندىرارى انىق. سوڭعى جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى ەكسپو-2017 كورمەسىنەن كەيىنگى اسەم قۇرىلىستار قايدا قالادى دەپ ويلادىڭىزدار ما؟! ال سول عيماراتتار ازيانىڭ بيزنەس ورتالىعىنا اينالعالى تۇر. ول ورتالىقتىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى بولىپ سانالماق. بۇل ەلىمىزدەگى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا الىپ كەلەر بىردەن-ءبىر جول. ەكىنشىدەن, لينگۆيستيكا عىلى­مىندا, كوپ ءتىل بىلەتىن ادامنىڭ ويلاۋ اۋماعى, وي ءورىسى كەڭ بولا­تىنى دالەلدەنگەن. ادام ءار ءتىلدى ۇيرەنە وتىرىپ سول ءتىلدىڭ مادە­نيەتىمەن, سالت-داستۇرىمەن تانى­سادى. قازاقتىڭ باتىرى, جازۋ­شى باۋىرجان مومىش ۇلى «قانشا ءتىل بىلسەڭ, سونشا رەت ادام­سىڭ», – دە­گەن ەكەن. سول سەبەپ­تى ءار ازامات ءوز­گە تىلدەردى ءوزى ءۇشىن ۇيرەنۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, قازىر ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ زاماننىڭ تالابىنا اينالىپ بارا جاتىر. مىسالى, مەن ءوزىم وقيتىن ءبىزدىڭ مەكتەپتە ءۇش ءتىل تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. ال قازىر قازاق تىلىندە جوق كوپ اقپارات ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە تابىلىپ جاتادى. سول سەبەپتى, «ءتىل – ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى» دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. ۋاقىت وتكەن سايىن ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ تاڭعا­لار­لىق ءجايت بولۋدان قالۋدا. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاقسى بولماسا جامان ەمەس. ياعني, ۇشتۇعىرلى ءتىل ەل ءۇمىتىن العا سۇيرەيتىن جەلكەن! پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دا ۇشتىلدىلىكتى نەگىزگى ماقسات ەتىپ الدى. سەبەبى, اعىلشىن ءتىلى الەمدەگى ەڭ كەڭ تاراعان ءتىل. شامامەن بۇل تىلدە جەر بەتىندە ءبىر ميللياردتان استام ادام سويلەيدى ەكەن. الەم­دەگى ەكونوميكاسى دامىعان مەم­لە­كەتتەر – ۇلىبريتانيا مەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. سونىمەن قاتار, ونداعان مەم­لە­­­كەت­تەردىڭ رەسمي ءتىلى. دۇنيە­­دەگى بارلىق اۋدارما شىعار­ما­لاردىڭ, اقپاراتتاردىڭ 33 پايىزى اعىلشىن تىلىنەن اۋدا­رىل­سا, 15 پايىزى فرانتسۋز ءتىلى­نەن, ال 1 پايىزى عانا نەمىس ءتىلى­نەن اۋدارىلادى. بۇل ستاتيس­تيكالاردان-اق اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, اقپارات پەن ءبىلىمنىڭ بارلىعى دا سول تىلدە ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن ادام جەر جۇزىندە ءبىر ميلليارد اداممەن ەركىن كوممۋ­ني­كاتسياعا تۇسە الادى دەگەن ءسوز. بىراق وزگە ءتىلدى ۇيرەنەمىن دەپ ءجۇرىپ ءوز ءتىلىمىزدى دە ۇمىتۋ دۇرىس ەمەس. قۇرمەتتى اقىنىمىز قادىر مىرزا-ءاليدىڭ: انا ءتىلىڭ – ارىڭ بۇل, ۇياتىڭ بوپ تۇر بەتتە. وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە, – دەگەن تۇجىرىمى بارلىعىمىزعا قويىلاتىن تالاپ. سول سەبەپتى ءتىل – قاي ۇلتتىڭ بولماسىن تاري­حى مەن تاعدىرى, ءتالىمى مەن ءتار­بيە­سىنىڭ ءتۇپ تامىرى ەكەنىن جادى­مىزدا ساقتاۋىمىز كەرەك. ەگەر حالقىمىز ۇشتىلدىلىككە كوشىپ, ەلباسىمىزدىڭ ساياساتىن قول­دايتىن بولسا, قازاقستان­نىڭ دامى­عان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىنا مەن كامىل سەنەمىن. قانات يسابەك, ن.نۇرماقوۆ اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى قاراعاندى