جاراسىم

قانداي داۋىردە عۇمىر كەشسە دە ادامنىڭ وي-اڭسارى, عۇمىرلىق ماقساتى ماڭگىلىك مۇراتتارمەن بايلانىستى. ادام بالاسىنىڭ ءومىر, قوعام الدىنداعى مىندەتى ۇنەمى جادىندا جۇرەدى. جالپى, ادامنىڭ اينالىساتىن ارەكەتى, قىزىعۋشىلىعى ونىڭ دەربەس, تابيعي قاسيەتتەرىمەن ۇيلەسىپ جاتادى. سونداي بولمىسىنا دارىعان دارىن مەن وي, تانىم تەرەڭدىگى جانات اسكەربەكقىزىنىڭ تابيعاتىندا – اقىندىعى مەن عالىمدىعىندا جاراسىم تاپقان. جاراتىلىستىڭ الۋان ءتۇرلى كورىنىسىن سۋرەتشى بوياۋمەن بەدەرلەپ, اقىن سوزبەن ايشىقتاپ كوركەم دۇنيەلەر جاسايدى. وسى ونەر ۇلگىلەرىندە ناعىز ءومىردىڭ بەينەسى الۋان ءتۇرلى قۇبىلىستار ارقىلى تانىلىپ جاتادى. «پوەزيا – ادام سەزىمىنىڭ ايناسى. ول ادامزاتتى پوەزياعا عانا ءتان بەلگىسىز جۇمباق كۇش پەن سەزىمنىڭ راقاتىنا بولەيدى, جاقسى كورۋ, جەك كورۋ, ءسۇيسىنۋ, قۋانۋ, مۇڭعا باتۋ – وسىنىڭ ءبارى تۇتاستاي العاندا ادام جانىنىڭ تابيعي ءنارى. پوەزيا سەزىنۋگە تاربيەلەيدى, ادام جۇرەگىنىڭ كەز كەلگەن قارا بايىر قۇبىلىسقا ءۇن قوسا بەرمەيتىن نازىك قىلىنا جان بىتىرەدى. پوەزيانىڭ جۇمباق تا كەرەمەت كۇشى, مىنە, وسىندا», دەپ مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتاتىن جايلار دا سول جاراسىمنىڭ ىشىنەن تابىلماق. كوركەمدىك تانىم ۇردىسىندە ۋاقىت پەن كەڭىستىك ارقىلى ءول­شەنەتىن سەزىمدىك-كورنەكى دۇنيە, نەگىزىنەن, اڭداۋ, بايقاۋ, با­يىپ­تاۋ ارقىلى تۇتاس, بىرەگەي كو­رىنىس رەتىندە قابىلدانادى. اقىن جانات اسكەربەكقىزىنىڭ «عارىش بيلەر عۇمىرىمدى» (1999), «قاراكوز بۇلاق» (2001), «قاڭتارداعى قىزىل گۇل» (2001), «كوك تۇرىكتەر اۋەنى» (2001) جىر جيناقتارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە جاراتىلىس پەن ادام بولمىسى اراسىنداعى ۇندەستىك, ادام سىرى, كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق سيپات, كوك پەن جەر اراسىنداعى تىرشىلىك, تىلسىم دۇنيە, سەزىم-كۇي اۋەندەرىنەن تانىلادى. جاناتتىڭ جىرلارىنداعى «ءتانى – تاس, جانى – جاس», «مىستان-پيعىل», «جورعا-سەزىم», «ساعىم-مۇنار», «سايگ ۇلىك-كۇن», «قىراۋلى دەم», «كۇز كەرمەك», «قىزىل ءىڭىر-جالعاننىڭ ۇزىگى», «تىرلىك-اربا», «ساۋكەلەلى ساعىنىش» تىركەستەرى توسىندىعىمەن, دالدىگىمەن قايران قالدىرادى. وسىنداي سان الۋان بەينەلى تىركەستەر اقىن جىرلارىنداعى تۇتاس يدەيانى اشىپ بەرەدى. «قاز قاناتىنداعى عۇمىر» (2007) جيناعىنا اكادەميك ر.نۇرعالي: «...بۇل جەكە ولەڭدەردەن تۇراتىن قالىپتى جيناق ەمەس, ماتىندىك قۇرىلىمى ەرەكشە ويلاستىرىلعان, جەكە بولىمدەر ءبىر-بىرىمەن تەرەڭ باي­لانىستاعى, مازمۇن مەن فورما بىرلىگى تۇتاسا بىتكەن كۇردەلى پوەتيكالىق شىعارما», – دەپ باعا بەرگەن ەكەن. جالپى, اقىننىڭ كوڭىلى كەڭ, ويى تەرەڭ بولعان سا­يىن ءوزى سەزىنىپ, مەڭگەرگەن دۇنيەسى كوپتىڭ يگىلىگىنە كوبىرەك اينالادى. ادام بولمىسى قانشالىقتى كۇردەلى, جۇمباق بولسا دا, اقىن ونىڭ وسى كۇردەلى تابيعاتىنا دەندەي ەنە الادى. 2009 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ولەڭ ولكەسى» (قازاق تابيعات ليريكاسىنىڭ انتولوگياسى) جيناقتى قۇراستىرۋشى رەتىندە جازعان العىسوزىندە جانات: «ا.بلوك تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, جاي ادامنىڭ كوزى اجىراتا المايتىن قىرلاردى شالسا, تابيعاتتىڭ بەرگى قاباتىن عانا كورمەي, ونىڭ ار جاعىنداعى سىردى ۇعىپ, سەزىنسە, سول ادام – سۋرەتكەر», – دەيدى. بۇل پىكىرى جاناتتىڭ ءوز تابيعاتىنا ۇيلەسەدى. ءوزى دە ۇنەمى بەيمالىم, مەڭزەۋلى, استارلى دۇنيەنىڭ سىرىن ىزدەپ جۇرەتىن جاناتتىڭ پوەزياسى دا, عىلىمي ىزدەنىسى دە وسى سيپاتتان قۇرالعان. اينالا قورشاعان جاراتىلىس سىرلارىنا قانىعۋ, ونىڭ تىلسىم سىرلارىنا ءۇڭىلۋ ادام بالاسىنا ونىڭ كورىنەتىن قۇبىلىستاردى عانا ەمەس, كوزگە كورىنبەيتىن تىل­سىمداردىڭ قۇپياسىنا بويلاۋ­دى ۇيرەتتى. سوندا ونىڭ قىزىقتى ءارى شىتىرمان, مەيلىنشە كۇردەلى ەكەندىگى اشىلادى. جاناتتىڭ بولمىسى وسىنداي بەيمالىم, ەلەس دۇنيەلەرگە جاقىن. جاناتتىڭ ەرەكشەلىگى – تىلسىم دۇنيەنىڭ تەرەڭىنە اقىن بولىپ تا, عالىم بولىپ تا بويلاۋى. ج.اسكەربەكقىزىنىڭ «كور­كەمدىك ءورىس» (ە.راۋشانوۆ پوە­زياسىنىڭ نەگىزىندە) (2008) عىلىمي زەرتتەۋىنىڭ العىسوزىندە قالامگەر ءا.كەكىلباەۆ: «...كىتاپ شارشاعانعا ءال, سۋساعانعا ءنار بىتىرە الار ءسوز قۇدىرەتتىڭ كەرەمەتتەي ءورىمى. ولەڭ شىركىننىڭ ءبىزدى قالاي ارباپ, قالاي باۋرايتىنىن جىلىكتەي شاعىپ سارالاپ, ەسەنعالي شايىردىڭ باسقالارعا ۇقسايتىن-ۇقسامايتىن ۇرىمتال دا توسىن تۇستارىن ايىرىپ, دارالاپ بەرۋدى كوزدەپتى. بۇل – ەندى ىلۋدە بىرەۋ عانا ءدات ەتە الاتىن تاۋەكەل. بۇعان دەيىن سىرتتاي سۇق­تانساڭىز دا, قۇنتتاي قويۋ­عا جۇرەگىڭىز داۋالاي الماعان تۇڭ­عيىققا تەرەڭ بويلاپ, قاپىسىز قانىققانداي قايراتتاناسىز, قاناتتاناسىز. سىن كىتابى جىر كىتابىنداي باۋراپ الادى», – دەپ زەرتتەۋدىڭ ەرەكشەلىگىن تاپ باسادى. ادەبيەتتانۋدىڭ ءبىر سالماقتى ارناسىنا اينالعان ميف – عىلىمداردىڭ توعىسىندا قاراستىرىلاتىن الەم. ج.ءاس­كەربەكقىزى ادەبيەت ءۇشىن كور­كەمدىك تە, تانىمدىق تا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان ميفولوگيزم سيپاتىن ورالحان بوكەي پروزاسى نەگىزىندە عىلىمي تالداۋعا وزەك ەتتى, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن (1999) اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءساتتى قورعادى. ميفولوگيانىڭ دامۋ كە­زەڭ­­دەرىن قازاق جانە الەم مي­فى نەگىزىندە ماكروتالداۋعا ۇلاس­تى­رىپ, ادىسنامالىق نەگىزىن ورنىقتىرعان ۇستازى, اكادەميك س.قاسقاباسوۆ كونتسەپتسياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, جانات ميف دۇنيەسىنىڭ فولكلورداعى, جازبا ادەبيەتتەگى فۋنكتسيالارىن سارالادى. ءميفتىڭ قۇبىلمالىلىعى, كوركەم ادەبيەتتىڭ بىلاي دا كور­كەمدىك بولمىسىن ارلەي تۇسەتىن قاسيەتى, ادامعا, جالپى تىرشىلىك يەسىنە ءتان ەرەكشە, تىلسىم بولمىستى جاقىنداتىپ, ادامدى ويعا, ءوزىنىڭ شىققان تۇپكى باستاۋلارىنا ۇڭىلۋگە شاقىراتىن قاسيەتى كوپتەگەن ىزدەنۋشىلەردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ وزەگىنە اينالدى. ءميفتىڭ تەرەڭ, سان ارنالى قاسيەتى ونى ءارى قاراي زەرتتەپ, دايەكتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتتى. جاناتتىڭ «ءميفتىڭ پوەتيكالىق قىزمەتى» (قازىرگى قازاق پوەزياسى ارقاۋىندا) دەپ اتالاتىن دوكتورلىق ىزدەنىسى (2010) ميف دۇنيەسىنىڭ بارشا قىر­لارىن تالداۋعا قۇرىلدى. ميف­تىڭ تانىمدىق قىزمەتىنەن باستاپ, ونىڭ ارقيلى سۋرەتتەۋلەر مەن بەينەلەۋلەر جۇيەسىنە, ولاردىڭ ىشكى جىكتەۋلەرىنە بويلادى. الدىڭعى زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇتاس نەمەسە جالپىلاي قاراس­تىرىلعان ماسەلەلەرىن عالىم دارالاي, جىلىكتەي تالدادى. ىشكى بولىنىستەردى بارىنشا ايقىنداپ, سەنىمدى دايەكتەۋلەر جاسادى. جەكەلەگەن بەينەلەردىڭ سيپاتىن اشتى. «ىشكى الەم», «اسپان شى­راقتارى», «تاۋ», «قۇس», «تۋ­عان جەر» ۇعىمدارىنىڭ ميفو­پوە­تيكالىق, ميفولوگەمدىك سي­پاتتارىن ەگجەي-تەگجەيلى ءدا­لەلدەپ, دەربەس جىكتەۋلەر جاساپ, تۇجىرىمدامالىق دەڭگەيگە كوتەردى. پوەتيكالىق ويلاۋ جەلى­سىندەگى كۇردەلى تانىم مەن قابىلداۋلاردى فيلوسوفيالىق, ميفولوگيالىق سيپاتتا اشتى. ءاربىر كوركەم ءماتىننىڭ ىشكى قا­باتتارىن اقتارۋمەن قاتار, دەربەس ستيلدىك بولمىستارىن اشۋدا ادەپكى ءتىل قولدانىستارىن اي­قىن­داپ قانا قويماي, اۆتورلىق قولدانىستاردى (اۆتومەتافورالار) اجىراتتى. ءسويتىپ, الەم ميفولوگياسىنداعى عىلىمي كون­تسەپتسيالار, وندا ورنىققان قيسىندار نەگىزىندە قازاق ميفولوگياسىنا تىڭ تۇجىرىمدار اكەل­دى, كەيبىر ۇعىمداردى عى­لى­مي اينالىسقا ەنگىزدى. جانات اسكەربەكقىزى ءوزىنىڭ اقىندىق الەمىندە قالىپتاسقان كوركەمدىك-شىعارماشىلىق بەينەلەردىڭ, كور­كەم سۋرەتتەردىڭ عىلىمي مو­دە­لىن جاسادى. وسىدان كەلىپ اقىن­دىق شىعارماشىلىق پەن عىلىمي بول­مىس اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك تۋدى. جاناتتىڭ شىعارماشىلىق وي ۇشقىرلىعى مەن عىلىمداعى العىرلىعى ونىڭ ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان بىرنەشە بۋىن وقۋلىقتارى ارقىلى دا دالەلدەندى. 8-9-10-11 سىنىپتارعا ارنال­عان جاڭا بۋىن باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتارىن, ادىستەمەلىك قۇ­رالداردى ازىرلەدى. ونىڭ ءبىر­قاتارى بۇگىنگى كۇنى رەس­پۋب­­­ليكا مەكتەپتەرىندە قولدا­نىس­قا ەنگىزىلدى. جاناتتىڭ پرو­­­فەسسورلىق-پەداگوگتىق ءتا­جى­ريبەسى ماگيسترانتتار مەن دوك­تورانتتارعا جۇرگىزگەن ءدارى­سىنەن دە بايقالادى. دۋالدى, ديالوگ ءدارىس تۇرلەرىن, جاڭا اۆتورلىق پاندەردى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزدى. رەسەي (قازان), تۇركيا ء(ىزمىر) مەم­لەكەتتەرى جوعارى وقۋ ورىندارىندا مازمۇندى دارىستەر وقىپ, وقۋ ۇدەرىستەرىن ۇيىمداستىرۋ سا­لاسىنان ءتاجى­ريبە ءبولىسىپ وتىرادى. جانات اسكەر­بەكقىزى شى­عارماشىلىق يەسى رەتىندە دە, عالىم رەتىندە دە بىرنەشە بۋىن ءىزباسارلاردى تاربيەلەدى. بۇگىندە جانات اسكەربەكقىزى – اقىن, عالىم, پەداگوگ, انا. ول ءوزى­نىڭ عى­لىمي, شىعارماشىلىق, پە­داگوگتىق ورتاداعى قابىلەت-قا­رى­مىن ودان ءارى باياندى ەتە بەرمەك. قارلىعاش بايتاناسوۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى  استانا