وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كارىموۆتىڭ شاقىرۋىمەن 2016 جىلعى 14-15 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى بولىپ ءوتتى.
سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك جاعدايىندا وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ احۋالى مەن دامۋ كەلەشەگىن, سونداي-اق بىرقاتار حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ساياساتتاعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
مەملەكەت باسشىلارى قول جەتكىزىلگەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىنە قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىرىپ, 1998 جىلعى 31 قازانداعى ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى جانە 2013 جىلعى 14 ماۋسىمداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى مەملەكەتارالىق شارتتاردىڭ اياسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى بارلىق سالالاردا ودان ءارى كەڭەيتۋگە جانە ۇلعايتۋعا ءوزارا ۇمتىلىسىن راستادى.
پرەزيدەنتتەر ەكىجاقتى ساۋدا كولەمىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا, سونداي-اق سىرتقى ساۋدا جۇكتەرى ترانزيتىنە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا ءوزارا نيەتتەستىك ءبىلدىردى.
ەكونوميكا سالاسىنداعى جەمىستى سەرىكتەستىكتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە بىرلەسكەن جانە شەتەلدىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن ايتۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا وزبەكستاندا قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 206 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, ونىڭ 171-ءى بىرلەسكەن كاسىپورىن بولسا, 35 كاسىپورىن 100% قازاقستاندىق كاپيتالدىڭ ەنشىسىندە. ساۋدا, كولىك-لوگيستيكا جانە قىزمەتتىڭ باسقا دا تۇرلەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن جانە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار ءوندىرەتىن سالالاردا قازاقستاندىق 3 كومپانيانىڭ وكىلدىگى ەڭبەك ەتەدى. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وزبەكستاندىقتاردىڭ قاتىسۋىمەن 151 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
وزبەكستان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جەمىس-جيدەك, توقىما ونىمدەرىن, كولىك قۇرالدارىن, تىڭايتقىشتار, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارسا, قازاقستان ءوز كەزەگىندە قارا جانە ءتۇستى مەتالدار, مال جانە ءوسىمدىك مايلارىن ەكسپورتتايدى. مۇمكىندىك تۇرعىسىنان قاراعاندا, بۇلاردىڭ قاتارى الدەقايدا وسۋىنە العىشارت قالىپتاسىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىلارى 2016 جىلعى 11 ناۋرىزدا استانا قالاسىندا 15-ءشى وتىرىسى ءوتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىن وڭ باعالادى. كوميسسيانىڭ ەكىجاقتى سەرىكتەستىكتىڭ باسىمدىعى بار باعىتتارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلداردى ءىس جۇزىندە ۇيلەستىرۋ جانە قارقىنداندىرۋ تەتىگى رەتىندە اتقاراتىن ماڭىزدى ءرولى اتالىپ ءوتتى.
پرەزيدەنتتەر حالىقارالىق ساياساتتاعى باستى ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمدارىنىڭ جاقىندىعىن نەمەسە سايكەستىگىن مالىمدەدى, بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى جاhاندىق جانە وڭىرلىك اۋقىمدا نىعايتۋ ىسىنە ءوزارا اتسالىسۋعا دەگەن ۇمتىلىستارىن اتاپ ءوتتى. بۇۇ, شىۇ جانە تمد, سونداي-اق باسقا دا حالىقارالىق جانە ءوڭىرلىك ۇيىمدار اياسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ نيەتىن راستادى.
بۇل ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.ءا.كارىموۆكە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن قولداعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, بۇل شەشىم ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىق جانە ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر دەپ اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنتتەر حالىقارالىق ىستەردەگى كەز كەلگەن داۋلاردىڭ, قاراما-قايشىلىقتار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ شەشىلۋى تەك ساياسي جولمەن, كەلىسسوزدەر ارقىلى جانە باسقا دا بەيبىت جولدارمەن, بۇۇ جارعىسىندا بەكىتىلگەن نەگىزگى حالىقارالىق نورمالار مەن قاعيدالاردى مۇلتىكسىز ساقتاۋ ارقىلى عانا مۇمكىن ەكەنىن تاعى دا راستادى.
پرەزيدەنتتەر حالىقارالىق تەرروريزمگە, ءدىني ەكسترەميزمگە, زاڭسىز كوشى-قونعا, ەسىرتكى تاسىمالىنا, ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا جانە ەكىجاقتى فورماتتاعى, سونداي-اق حالىقارالىق قۇرىلىمدار شەڭبەرىندەگى باسقا دا سىن-قاتەرلەرگە جانە قاۋىپتەرگە قارسى كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىلارى اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىكتى جانە تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋدى تەزدەتۋگە وزدەرىنىڭ بەيىلدىگىن راستادى. بۇل رەتتە, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قوسقان ۇلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە اتالىپ ءوتىلدى.
پرەزيدەنتتەر ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارى حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى مەن يگىلىگى بولىپ تابىلاتىنىن جانە بۇكىل ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءال-اۋقاتى وسى رەسۋرستاردى اقىلعا قونىمدى جانە ءادىل پايدالانۋعا تاۋەلدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان مەن وزبەكستان سەنىمدى نىعايتۋ, مۇددەلەردى ءوزارا ەسەپكە الۋ, ەنەرگيا مەن سۋدىڭ ءتيىمدى ۇنەمدەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ فورماتتارى مەن تەتىكتەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان ورتاق ۇستانىمداردى, جاڭا يدەيالار مەن باستامالاردى ىزدەۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىن سىندارلى ديالوگقا شاقىردى. ترانسشەكارالىق وزەندەردە جاڭا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەزىندە ترانسشەكارالىق ىقپالى بار جوبالاردىڭ بارلىعىن باسسەين ەلدەرىمەن كەلىسۋدى قاراستىراتىن بۇۇ-نىڭ كونۆەنتسيالارىندا جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇجاتتاردا بەكىتىلگەن حالىقارالىق سۋ قۇقىعىنىڭ جالپى تانىلعان نورمالارىن قاتاڭ باسشىلىققا الۋ, سونداي-اق ءتيىستى تاۋەلسىز حالىقارالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ قاجەت.
ەكى ەل باسشىلارى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى (حاقق) ارال ءوڭىرىن جانە ارال ءوڭىرى ايماعىن ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋعا جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جوبالار مەن باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدى تۇعىرناماسى بولاتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى حاقق-تىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن ۇدايى نىعايتۋ, سونداي-اق قور اياسىندا جوبالار مەن باعدارلامالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ءىس-ارەكەتتەرگە قولداۋ ءبىلدىرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يسلام كارىموۆ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى, سونداي-اق, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, تاشكەنتتە وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعان شىۇ سامميتىنە قاتىستى جايتتاردى تالقىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى تاريحي دوستىق قاتىناستارعا توقتالىپ ءوتتى.
– ءبىز بۇل بايلانىستاردى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ساقتاپ قانا قويماي, مەملەكەتتەرىمىزدى جاقىنداستىرا تۇستىك. بۇل ورايدا, كورشى رەتىندەگى ءبىزدىڭ رياسىز نيەتپەن كەزدەسۋ تاجىريبەمىزدىڭ ماڭىزى زور. مەن سىزبەن دوستىعىمدى, قازاق پەن وزبەك حالقىنىڭ دوستىعىن ماقتان تۇتامىن. ماقسات – وسى قارىم-قاتىناستاردى, ءوزارا سەنىمدى نىعايتىپ, كەلەسى ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرۋ. بارشا قازاقستاندىقتار اتىنان وزبەك حالقىنا تابىس پەن باق-بەرەكە تىلەيمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ي.كارىموۆ ەكى مەملەكەت اراسىندا شىنايى دوستىق قارىم-قاتىناس, قۇرمەت پەن ءوزارا تىلەۋلەستىك بار ەكەنىن ايتتى.
– ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ءدال وسى قاسيەتتەر قاجەت. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل ساپارى قازىرگى جاعدايدا دۇرىس شەشىمدى بىرلەسىپ ىزدەۋ جولىندا پىكىر الماسۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. الەمدىك ەكونوميكادا داعدارىس جالعاسۋدا, دۇنيەجۇزىنىڭ ەشبىر مەملەكەتى قيىندىقتان كەندە ەمەس. ءبىز دۇرىس جولمەن ءجۇرىپ, ءاردايىم باعىتىمىزدى بىرلەسە بايىپتاپ وتىرۋدى قالايمىز, – دەدى وزبەكستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىلارى ەكى حالىقتىڭ مادەني-تاريحي جانە تىلدىك جاقىندىعىن اتاي وتىرىپ, ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق, مادەنيەت, ونەر, تۋريزم, سپورت جانە باسقا سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا بەيىلدىلىگىن راستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشباسشىلارى قول قويىلعان ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى شارتتاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ, مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋدىڭ ىرگەلى نەگىزى بولىپ سانالاتىن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى شارت-قۇقىقتىق بازانى ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كارىموۆكە, بارشا وزبەك حالقىنا جىلى قابىلداعانى جانە قوناقجايلىعى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» – تاشكەنتتەن (وزبەكستان)
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ
