ايگولەك

شىلدە تۇسكەلى بەرى الماتىنى بۋلىقتىرا بۋعان, تىمىرسىعان, تىنىس تارىلتقان قا­پىرىق ەدى ول. كەشەلى بەرى سول قاتالاتقان اپتاپتىڭ بەتى قايتتى. قوڭىر سالقىن سامال لەبى ءبىلىندى. اۋىق-اۋىق وتكىنشى جاڭبىر دا جاۋىپ وتەدى. اسپان كوك تەڭىزدەي كوگەرىپ, ءبىر ءسات شاڭقيىپ تۇرىپ اشىلادى. ەندى بىردە كۇن كوزىن اق تۇبىتشە سوزىلعان اقشا بۇلتتار جا­بادى. نايزاداي شانشىلعان كوك تەرەك­تەردىڭ باسى باياۋ عانا تەڭسەلەدى, شاڭنان تازارعان جاپىراقتار سىبدىرلايدى, ءدىرىل قاعادى. ءۇي ىرگەسىندە دامىلسىز جۇگىرگەن ار­ىقتاعى سۋ­دىڭ سىلدىرلاعان كۇمىس ءۇنى, شى­رىل­داعان تورعايلاردىڭ بىرقالىپتى ۋ-شۋى… جاۋىن­نان كەيىن كوتەرىلگەن ىپ-ىستىق بۋ… وسى قۇبىلىستىڭ بارىنە تەرەزەدەن كوز سالعان باقىتجان ءبىر ءجاننات باقتىڭ تورىندە وتىر­عانداي قۇمارلىق وتىنا بالقىدى. «ە, بۇل «ايگولەگىڭ» ەندى قانداي-قانداي جەرلەردى شارلايدى دەيسىڭ, باقىتجان!» ول لەبىنەن جالىن ۇرعان قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ تەبىرەنىستى لەبىزىن ەستىپ وتىردى. تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى. باقىتجان ترۋبكانى كوتەردى. – اللو, بۇل كىم ەكەن؟ – بايقاداموۆتىڭ ءۇيى مە؟ – ءيا. بەيتانىس قوڭىر ءۇن ءسال بوگەلىپ, كۇر­سىنگەندەي بولدى. كۇدىكشىل, سەكەمشىل باقىت­جان اڭ-تاڭ. – اللو… اللو! باقىتجان دەگبىرسىزدەنە تۇتىعىپ: – بۇل كىم؟ – دەدى جۇقالتاڭ سىرىڭكە ءجۇزى دۋىلداپ. – ۇيىڭدە تەلەفونىڭ بار ەكەن… – ءيا, ءيا.. – بۇل مۇحتار اۋەزوۆ! – م…مۇ- حا-ا؟ مۇحتار اعا-ا! – سەن ءوزىڭ وتىز سەگىزىنشى مەكتەپتە مۇعا­لىمسىڭ عوي؟ – ءيا, مۇحا-ا… – ءوزىڭ نەشە جانسىڭ؟ – ون ءبىر جانبىز. ءۇي تار. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسى… تەلەفون وسى. ءوزىم ماتەماتيكپىن. في­زيكادان دا ساباق بەرەمىن. – ءۇنىڭ ءبىر ءتۇرلى عوي ءوزى. الدە اسىعىپ تۇرسىڭ با؟ – جو-وق, مۇحا-ا. – تەلەفون سوققانىم – جازعان مۋزىكاڭ جايىندا… مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ساپ-سالقىن ءزىلدى ءۇنى باقىتجاننىڭ مىسىن باسىپ بارا جاتتى. ول ءتىلى كۇرمەلىپ, تۇلا بويىن بىرەسە ىستىق تەر, بىرەسە سۋىق تەر بۋدى, ترۋبكانى ۇستاعان قولى دىرىلدەپ, مۇحتاردىڭ ءسوز سىڭايىن كۇتتى. – ءىھىم, ءىھىم… ءيا, اۋەلى ءوز اۋلەتىڭدى ايتشى؟ ەپتەپ حابارىم دا بار ەدى, – دەپ مۇحتار تاعى دا ىركىلە توقتادى. باقىتجان بىردەن نە دەرىن بىلمەي, ۇندەمەدى. – تۇقىمىڭدا ونەرلى ادامدار بار ما ەدى؟ – شەگەتاي دەگەن اجەم ءانشى ەدى, مۇحا, – دەدى باقىتجان. – قانداي اندەرى ەسىڭدە؟ ءاندى ەسكىلىكتى كىسىلەر ساقتايدى عوي. – و, اندەرى كوپ ەدى. مىسالى, «تويبازار» ءانى… – ءوز شەشەڭ شە؟ ءۇرزيپا جەڭگەمىزدى ايتامىن… – ءا, ءان سالادى, دومبىرا تارتادى. تورعايدا العاش رەت كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا, اكەم ەكەۋى ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىن ۇيىم­داس­تىرعان. اكەم دە دومبىراشى, ءانشى… ءالى ەسىمدە, احمەت اعا…– دەپ باقىتجان ەپتەپ شەشىلە باستادى. – قاي احمەت؟ – بايتۇرسىنوۆ احمەتتى ايتام, مۇحا, – دەي بەرگەنى سول ەدى, مۇحتار ج ۇلىپ العانداي قاتقىل ۇنمەن: – اكەڭ بىلەتىن اندەر! – دەپ وقىس بۇرىپ كەپ جىبەردى. سۇستى ۇننەن ساسقالاقتاعان باقىتجان احمەت اعا اكەمنەن «حاراراۋ» ءانىن, ال اكەم احمەت اعادان «اققۇمدى» ولەردەي قىزىعىپ تىڭداعان. ەكەۋى «و, شىركىن, ارقانىڭ ءان­دەرى!» دەسىپ, تولعانىپ وتىراتىن-دى. اكەم­نىڭ داۋىسى ليريكالىق باريتون ەدى, مۇحا. – «ايگولەكتەن» بۇرىن ءان جازىپ پا ەڭ؟ – «پيونەر مارشى» دەگەن ءانىم بار. – تاعى… ودان باسقا… – ودان كەيىن «ستالين تۋى استىندا» دەگەن ءانىم… – ءىھىم, – دەدى مۇحتار ىڭىرانا, – «ايگولەكتىڭ» ءسوزىن كىم جازدى؟ – نىعىمەت بايمۇقامەدوۆ. – سەن… – مۇحا… تىڭداپ تۇرمىن ءسىزدى… – سەن … – دەدى كۇرسىنە قينالعان مۇحتار, – ماقتانىش ءۇشىن بالالىق جاساپ… ءوزىڭ جەڭىلتەك ەكەنسىڭ… الگى ءبىر كىسىنىڭ… ءتۇسىنىپ تۇرسىڭ با؟ نەگە ۇندەمەيسىڭ؟ بۇل ءسوز زەر­دەڭە جەتپەدى-اۋ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەسىمىن اۋىزعا الا بەرمە… ال جاقسى, – دەدى مۇحتار سالقىن عانا مىرس ەتىپ, – جاقسى! تۇككە تۇسىنبەي دال بولعان باقىتجان قىل ۇستىندە قىلتىلداپ ەسى شىقتى. – «جاقسى» دەپ تۇرعانىم – ۇلكەن جۇرەك ءسۇيىنىشىم. كوپ-كوپ ويلاپ, ايتسام با, دەپ جۇرگەن ويىم ەدى, باقىتجان ءىنىم. سەن بالا ەمەسسىڭ, ءومىردىڭ نە ەكەنىن بىلە باستادىڭ, اڭعالدىعىڭ دا بار شىعار. وعان مىنەزىڭ, جاستىعىڭ كىنالى… – ءيا, مۇحا, ءيا… – كوپ بەيباق ءوز جولىن تابا الماي سەندەلەدى. شاتپىراقتاپ دىڭكەلەيدى. ءسويتىپ, ول ونەرپاز بولسا كانى… ءارى-ءسارى بوپ, ساندالىپ ورتا جولدا قالادى. سەن ءوز جولىڭا ءتۇسىپسىڭ, باقىتجان, ول – وڭاي جول ەمەس. بۇل تاڭداۋدى ساعان ساۋلەلى مۋزىكا ارقىلى ءتاڭىردىڭ ءوزى بەرىپتى. مۋزىكانت بوپ, مۋزىكامەن ءومىر ءسۇر­گەنگە نە جەتسىن. سونىڭ نۇرى, سونىڭ لەبىمەن اياعىڭدى ەركىن, نىق باس. تالتىرەكتەمە. جان-جاعىڭا جالتاقتاما. حاس جۇيرىك تەك الدىنا عانا قارايدى. توتەنشە پالەدەن امان ءجۇر, اينالايىن… – مۇحا, ءبىر كومەگىڭىز… – ءيا… – مۇحا… مىنا تەلەفون سور بولدى ماعان. شىلدىرلايدى. زارەم قالمايدى. قورقام. «بۇل كىم؟… بايقاداموۆ پا؟» وسى ءبىر سۋىق ءۇن… – بىلەمىن ول جايدى, – دەپ مۇحتار ونىڭ الدىن كەسە سويلەدى. – مەنى نكۆد… – وتە جاقسى بي – «ايگولەك»! – اكەم ءۇشىن نكۆد… – ەندى شارانىڭ انسامبلىنە دە جول اشىق! ول «ايگولەكپەن» جاينايدى. قانداي كوركەم بي! دۇنيە شارانىڭ ۇيىرىلە تولقىعان لەبىمەن دوڭگەلەنىپ جاتادى. «ايگولەگىڭ» شاتتىق شا­پاعى بوپ شاشىلا بەرسىن, باقىتجان! – مەن سىزگە اكەمنىڭ جايىن ايتايىن دەپ… – مەن نە دەپ تۇرمىن؟ سەن نە دەپ تۇرسىڭ؟ تالانت پەن تۇيسىك ەكى دۇنيە مە؟ بىردەن ءسوز ۇق­پايتىن نەسىڭ ءوزىڭ؟ ساعان ەندى نە دەۋىم كەرەك؟ – ولەتىن بولدىم, مۇحا… مۇحتار كوكىرەك كەرە كۇرسىندى. ۋھىلەپ تۇرىپ شارشاۋلى ءسوزىن قايتا جالعادى: – كوپ ءومىر الدا, وعان كەلە-كەلە كوزىڭ جەتەدى ءالى. سە­نىڭ سىباعاڭ – ونەردە. وندا ءوز ۇلەسىڭ بار. ونەر جولى – قاق­تى­عىس… تارتىس... ەگەس… ءارى راحات! ءبار – بارىنە «اي­گو­­ل­ەگىڭدەي» جارقىن مۋزىكاڭ جار بولا ءجۇرسىن, اي­نالايىن. شارانىڭ نازارىنا قالاي جاقسى ىلىك­كەنسىڭ. ءجون-اق! مەن سەنى ءوزىم ىزدەيمىن. ءبار-ءبا­رىن اقىلعا جەڭدىرگەيسىڭ. وسىمەن ءسوز ءتامام… باقىتجان دا كوكىرەگىن قىسقان وكسىكتەن ءسال جەڭىلدەگەندەي بوپ, ايتسە دە تاڭعالىستى كۇيدە ترۋبكانى جايلاپ ورنىنا قويا بەردى. ءجۇزى سۋىڭقىراپ ويعا باتتى. «وتە جاقسى بي – «اي­گولەگىڭ»! وسى ءسوز سالقىن تارتقان جۇرەگىنە دىز ەتكىزىپ قان قۇيدى. مۇنداي تولعانىس ۇستىندە وي دا جۇيرىك. ءبىرى ۇستاتپاي قاشادى, ءبىرى ءۇيىرىلىپ ءوزى كەلەدى. ول ءسال ەزۋ تارتىپ, الدەنەگە سۇيسىنگەندەي بولدى. بىراق, كوز الدىنا تاعى دا مۇڭ پەردەسى تارتىلا قالدى. «جوق, سەن ەندى جاسقانىپ, تارتىنا بەرمە, باقىتجان! وۋ, مەن دە بىردەمەنى سەزەمىن. مەندە دە ءان ۇعاتىن تۇيسىك بار. مىنا «ايگولەك» ءوز جۇرەگىڭنىڭ ءلۇپىلى. بۇل باياعى اجەلەر ايتاتىن «ايگولەكتىڭ قۇلپىرعان, وزگەشە تۇرلەنىپ, جاڭارعان ءتۇرى. سەن مۇنىڭ قولتىعىن سوگىپ, ادىمىن ۇزارتىپ, ايدىنىن كەڭەيتىپ جىبەردىڭ. بۇل سەنىڭ ءوز «ايگولەگىڭ!» كىم؟ كىم ايتۋشى ەدى بۇل ءسوزدى؟ باقىت­جاننىڭ كوزىن ىستىق جاس كۇيدىرىپ ءوتتى. كەشە عانا سوناۋ ورال وبلىستىق كومسومول كوميتە­تىنىڭ حاتشىسى بولىپ, جايناپ ءوسىپ كەلە جاتقان جەزدەسى, دانابيكەنىڭ جان جولداسى ارىسلان قوجاحمەتوۆ وسىلاي دەمەۋشى مە ەدى. مىنە, ءۇشىنشى جىل… ارىسلان جەزدەسى جوق ەندى. «قارعىس اتقىر وتىز جەتىنشى جىل!». باقىتجان ورنىنان تۇرا بەرگەندە سىرتتان دانابيكە اپاسى جۇلقىنا سويلەي كىردى. – ادىلەت بار! ول جوق بولسا مىنا دۇنيە تۇل بولار ەدى. اقتىق دەمىم بىتكەنشە ارپالىسىپ كورەيىن. ولگەن اكەم تىرىلمەيدى. بىراق, ارۋاعىن ولتىرە قويماسپىن! دانابيكە رەڭى قاشىپ, سوستيىپ تۇرعان باقىتجانعا ءبىر قاراپ قويدى دا قالشىلداعان كۇيى كەرەۋەتتىڭ شەتىنە وتىرا كەتتى. باقىتجان نە بولعانىن ءبىلدى. نكۆد-عا بارعان كۇنى دانابيكە ءدال ءوستىپ قانى قارايىپ, ءب ۇلىنىپ كەلەدى. «بۇگىن دە نكۆد…» دەدى سارىلا ۋايىم شەككەن باقىتجان. وعان باقىتجاننىڭ ءوزى دە ءجيى-ءجيى شاقىرىلىپ جۇرگەن-ءدى. ەسىل اكە… بايقادام قارالدين! تورعاي ەلى­نىڭ ءبىر مارعاسقاسى! كەشەگى امانگەلدى باتىر­دىڭ جان سەرىگى! ەندى سول بايقادام قارالدين «حالىق جاۋى!» 1880-92 جىلدارى تورعاي ءوڭىرىن ەكى رەت سۇراپىل جۇت تۇرالاتتى. قاراتورعاي بولىسى بايمۇرات پەن ونىڭ ۇلى ايتقۇل بي – بۇلار بايقادامعا شوبەرە بوپ كەلەدى. ايتقۇل مەن بايقادام مالدان باسقا ەش قارەكەتى جوق بەيعام ەلگە ەگىن ەگۋدى ۇيرەتىپ, قىرىقتان استام اۋلەتتى اشتىقتان قۇتقاردى. دالا قازاعىنىڭ ومىرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن وسىنداي ىستەرى ءۇشىن ايتقۇل مەن بايقادام كۇمىس مەدال الدى. بايقادامنىڭ ءبىر «كىناسى» وسى! 1904 جىلى 12 ماۋسىم كۇنى بايقادامنىڭ باسشىلىعىمەن تورعاي وزەنىنە كوپىر سالىندى. بۇل پاتشا ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن ىستەلگەن ءىس ەدى عوي. ال, 1909 جىلى تورعاي مەن سىرداريا وب­لىستارىنىڭ جەر-سۋىن, جايىلىم-قىستاۋىن زەرت­تەگەنى ءۇشىن گۋبەرناتور ستراحوۆسكي باي­قادام قارالدينگە العىس جاريالادى. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن پالەقورعا بۇل – بايقا­دامنىڭ ەكىنشى «كىناسى». 1910 جىل, 5 قاراشا. بايقادام قارالدين قابىرعا وزەنىنىڭ ۇستىنەن البار بوگەت سۋ جۇيە­سىن تارتتى. ەگىن جايقالدى. ورىنبور گۋبەرنا­تورى ەۆارسماننان تاعى دا ءبىر العىس. بۇل – ءۇشىنشى «كىنا». 1910 جىلدىڭ 20 قاراشاسىنان بايقادام تورعاي ۋەزدىك باسقارماسىندا كوللەدجدىك رەگيستراتور. ءتىلماش! ورايىن كەلتىرسە بۇل دا «كىنا» ەكەن. ال 1928 جىلدىڭ 30 قازانى كۇنى باتپاققارا اۋدانىنداعى ەكىنشى اۋىلدىڭ ازاماتى بايقا­دام قارالديندى باي دەپ مال-مۇلكىن كونفيسكىلەدى, وعان امانگەلدى باتىردىڭ ولىمىنە كىنالى دەگەن ايىپ تاعىپ, جالعان قاۋەسەت تاراتىلدى. ارادا التى جىل ءوتتى. باقىتجان جەتىنشى جىلى كازپي-ءدى ءبىتىردى. الماتىنىڭ كىتاپحانا تەحنيكۋمىندا ساباق بەرىپ ءجۇرىپ, قىزمەتتەن قۋىلدى. ودان وتىز سەگىزىنشى, وتىز توعى­زىن­شى… مىنە, قىرقىنشى جىل… ءالى ۇرەيلى. نكۆد-عا بىردە دانابيكە, بىردە باقىتجان شاقىرىلادى… ال, ءومىردى قارا! ونىڭ ءوز زاڭى, ءوز اۋەنى بار. پولشاسىنان بەزىپ, شەرمەندە بوپ ءجۇرىپ, قاسى­رەتتى جانارىنان ۇزىلگەن ىستىق تامشى قۋا­تىمەن نەبىر نۇرلى مۋزىكا توككەن شوپەن ءتا­رىزدى وسىلايشا ءبىر ءسۇيسىندىرىپ, ءبىر كۇيىندىرگەن اۋمالى-توكپەلى كۇندەردە بۇل باقىتجان «اي­گولەگىمەن» دۇنيەنى تاڭ شاپاعىنا بولەگىسى كەلەدى. ءا, ول سولاي بولدى دا عوي. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاڭاعى ءبىر ءسوزى! ونى ول كۇتىپ پە ەدى؟ ەكىنىڭ ءبىرى نانا ما سوعان؟ «جو-جوق, ومىردە ز ۇلىم­دىقتان باسقا جاقسىلىق بار, ماحاببات, مەيىرىم بار. مۇحتار اعاي سياقتى زيالى جاندار بار». «ايگولەك» – ءدال وسى تۇنجىراتقان اۋىر ساتتە دە ونى سەرگىتىپ, ەسىن جيعىزدى. تەلەفون بەزەك قاقتى. ەكەۋى ونشا قوزعالا قويمادى. ارقايسىسى ءوز ويىمەن الەك. – بار. تىڭداشى, باقىتجان! باقىتجان ءتۇرى بۇزىلا ءتۇ­­رەگەلىپ بارىپ تەلەفون ترۋب­كاسىن كوتەردى: – ال… نە؟ – دەپ ايعاي سالدى. دانابيكە سەلك ەتە قالدى. – ءوي! ەسىڭ دۇرىس پا؟ قىزارىپ كەتكەن باقىت­جان دانابيكەگە كوز قيىعىن سالعان دا جوق. ترۋبكانى سى­عىمداي ۇستاعان كۇيى: «تاعى تەرگە! اپار دا جاپ!» – دەگەن كۇيى قالش-قالش ەتكەن ونىڭ جۇزىنە كەنەت قىزىل بوياۋ جۇگىردى. – ا؟ قۇداي اتتى مەنى, اعا… قۇرمانبەك اعاسىز با؟ وۋ, قۇرەكە… مەن ءسىزدى الگى ءبىر قىلي كوز تەرگەۋشى مە دەپ… سول عوي باسقان ىزىمە شى­راق الىپ ءتۇسىپ... اللا-اي, ءۇنىڭىز قاتتى ۇق­ساي­دى ەكەن. ول دا قىرىلداپ سويلەيدى, ءپات­شاعار… – كەشىرىڭىز, رەپەتيتسيا دەيسىز بە؟ بارام. كەشكى جەتى. ءالى ەكى-ءۇش ساعات بار. مۇحتار اعا دا رەپەتيتسياعا كەلە مە؟ عاجاپ-اي! ماعان مۇحتار اعا تەلەفون سوقتى. الگىندە عانا… ءوزى بوگەلىپ-بوگەلىپ سويلەيدى ەكەن. العاشىندا ءتىپتى كىم ەكەنىن تانىماي… تاعى دا نكۆد-نىڭ بىرەۋى مە, سىز­داپ تۇرعان دەپ, زارەم كەتىپ… جوق, بىرتە-بىرتە جۇمساق قوڭىر ءۇنى اشىلا ءتۇستى. مۇحتار اعا ەكەنىن ءبىلىپ, ۋھ دەدىم ىشىمنەن. «ايگولەكتى» جاق­سى كورىپ دەيسىز بە؟ ءيا, مۇحاڭ ونىسىن ايتتى. دانابيكە باقىتجانعا تەسىلە قادالعان كۇيى جەتەدى دەگەندەي ىڭعاي تانىتتى. – ءبىزدىڭ داناش اپاي مەنى كوپ سويلەپ كەتتىڭ دەپ ۇرسىپ تۇر, – دەپ لاق ەتكىزگەن باقىتجان قۇرمانبەكپەن سويلەسىپ ءبىتتى. دانابيكە ەكەۋى بىرازعا دەيىن ءۇنسىز ءتۇيىلدى. – جاڭا عوي, مۇحتار اۋەزوۆ تەلەفون سوقتى دەسەم, نانباس ەدىڭ, داناش, – دەدى باقىتجان. – قوسىپ جىبەرەتىن ادەتىڭ بار. كەي سوزىڭە سەنبەيتىنىم راس, – دەپ دانابيكە زورلانا ەزۋ تارتتى. – مۇحاڭنىڭ پەيىلى دۇرىس ەكەن ماعان, – دەدى باقىتجان دانابيكەگە جىعىلا سويلەيتىن ادەتىمەن. – ءبىز قاجىدىق دەيمىز ال. مۇحاڭنىڭ تاۋ­قىمەتى… زامان ءتۇزۋ بولسا مۇحاڭداي ادام­نىڭ ءار ءسوزى ءدارۋ بوپ, بولاشاق ءۇشىن ىسكە اسىپ جاتار ەدى عوي. شارانىڭ ءانسامبلى ءۇشىن دە سويلەسىپ كورىپ ەدى, جوعارعى جاقپەن, ءسوزى وتپەدى. سوعان قينالعانىن كورسەڭ. بىراق, كۇڭىرەنە كۇن كەشكەن مۇحاڭ سىندى دانالاردىڭ كورەگەن ويىنىڭ باعىن اشاتىن وڭتايلى ءسات تۋار ءبىر. ىشتەي سو­نى تىلەيىك دەگەن دانابيكە ەندى ءبىر ءسات باقىت­جانعا ەمىرەنە كوز سالدى. و, ەبەلەكتەي ەلپىلدەگەن ق ۇلىنىم! مۇحاڭ… كۇلاش… شارا… قۇر­مانبەك… وسى كىسىلەردىڭ كولەڭكەسىندە جۇرسەڭ, تارىعا قويماسسىڭ. بار, بۇگىنگى رەپەتيتسياعا! شارانىڭ ءار ءبيى ءبىر عاجايىپ ءومىر ەمەس پە؟! باقىتجان تاعى دا «ايگولەكتىڭ» پارتيتۋ­راسىن الدىنا جايىپ سالىپ, ويعا شومدى. وعان ءار نوتا جۇلدىز بوپ جارقىرادى, تاڭعى شىقتاي مولتىلدەدى. پارتيتۋرادان الماتىنىڭ گۇلدى الاڭىنىڭ جۇپارىن جۇتىپ, الاتاۋدىڭ مىڭ بۇرالعان وزەندەرىنىڭ ەركە تولقىنىن كوردى. باقىتجاننىڭ كوكىرەگى بي الەمى بوپ ءدۇبىر­لەدى. «ايگولەكتىڭ» پارتيتۋراسىنا تاعى ءبىر ۇڭىلە بەرىپ ەدى, قۇرمانبەكپەن, شارامەن ءجۇز­دەسكەن كۇنى ەسىنە ءتۇستى. الماتىداعى امانگەلدى اتىنداعى وتىز سەگىزىنشى ورىس-قازاق ورتا مەكتەبى… ءبىر كۇنى, ءيا, وتىز توعىزىنشى-قىرقىنشى وقۋ جىلىنىڭ با­سىن­دا قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ تاپ­سىر­ماسى بويىنشا كۇلاش بايسەيىتوۆا, شارا, قۇر­مانبەك جانداربەكوۆتەر كەلىپ, وقۋشى­لار­دىڭ ونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ جۇمىسىنا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن-ءدى. باقىتجان وسى مەكتەپتە مۇ­عالىم, وعان قوسا وقۋشىلار حورىن, وركەسترىن باسقارادى. كەزەكتى ءبىر ازىرلىكتىڭ اياقتالعان كەزى. ءبىر توپ قىز «ايگولەككە» بيلەپ ءجۇردى. سالدەن سوڭ ارتىستەر دە, بالالار دا ءجون-جونىنە تارادى. ءبىر كەزدە جۇرتتىڭ سوڭىن الا شىعا بەرگەن قۇر­مانبەك: – باقىتجان ءىنىم, سەن ەرتەڭ كەشكە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, ءبىر شاي ءىشىپ كەتشى, – دەدى. ءسال اڭىرىپ قالعان باقىتجان: – جاقسى, اعا! كەلەم! – دەدى ىڭعايسىزدانا قىسىلىپ. ەرتەڭىندە باقىتجان فۋرمانوۆ پەن كالينين كوشەسىنىڭ قيىلىسقان جە­رىندەگى ءزاۋلىم سۇر ۇيدە شارا مەن قۇر­مان­بەكتىڭ سىي-قۇرمەتىن كورىپ, جيھاز تولى ءساۋ­لەتتى كەڭ زالدا كوڭىلى ءوسىپ وتىردى. سىرتتا قاڭتار ايىنىڭ سىقىرلاعان ايازى. ءدام ۇستىندە قۇرمانبەك باقىتجاندى بىردەن سوزگە تارتتى. – سەنىڭ ءبىراز اندەرىڭ بار ەكەن, باقىتجان. مۋزىكادان دا ءبىلىمىڭ جاپ-جاقسى سياقتى. – ورىنبوردا ءالىبي جانگەلدين اشقان ۇلگى-تاجىريبە مەكتەبىن ەستۋىڭىز بار شىعار, سول مەكتەپ 1926 جىلى قىزىلورداعا قونىس اۋداردى. – بىلەم. – وسى مەكتەپتە ۆلاديمير پەرشين دەگەن مۋزىكانتتان ساۋات اشتىم. ءوزى وتە قايىرىمدى, ىزەتتى, ەلگەزەك جان ەدى. شەكتى اسپاپتار وركەسترىندە وينادىم. حورعا قاتىستىم. الگى كىسى ماعان بار التىن ۋاقىتىن ءبولىپ, مۋزىكا تەورياسىنان دا ءدارىس بەردى. – «ايگولەگىڭ» جايلى ايتشى, – دەدى وسى ءسات شارا اڭگىمەگە ارالاسىپ. – «ايگولەكتى» مەن وتىز جەتىنشى جىلدىڭ اياعى, وتىز سەگىزىنشى جىلى ءبىراز ويلاپ ءجۇرىپ… ودان وتىزىنشى جىلى اتىلعان اكەمنىڭ «كىنا­سى» ءۇشىن ءبىز قۋعىنعا ءتۇسىپ… سونداي جاعدايدا وتىز توعىزىنشى جىلى اقىرى ءان عىپ شىعار­دىم. ونى اۋەلى ءوزىمنىڭ ەكى قارىنداسىم كۇنىم­جان مەن ايسۇلۋعا ۇيرەتتىم. ەكەۋى دە ءوزىم ىستەپ جۇرگەن وتىز سەگىزىنشى مەكتەپتە وقيدى, – دەدى باقىتجان مۇڭايا سويلەپ. – ءا, ءىنىم, ءوتتى عوي ءبىر كۇندەر. قۇداي ەندى ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن, – دەپ كۇرسىندى قۇر­مانبەك. ۇشەۋى ءۇن-ءتۇنسىز سارعايدى. – سەن «ايگولەكتى» ءان دەيسىڭ, – دەپ مىلقاۋ تىنىشتىقتى بۇزعان قۇرمانبەك – ال, مەن… – مەن دە! – دەدى ك ۇلىم قاققان شارا جەڭىل كۇرسىنىپ قويىپ. – ءبىز… قۇرەكەڭ ەكەۋىمىز «اي­گو­لەكتى» بي دەيمىز! بي! توگىلىپ, ءۇيىرىلىپ تۇر ءوزى. – قانە, ەپتەپ  ايتىپ كورشى «ايگولەكتى»… باقىتجان قيپاقتادى. ءجۇزى ورتەندى. ەكى يىعىن ەبەدەيسىز قوزعاپ قويدى. شارانىڭ وتتى جانارى شىداتپادى. جايلاپ ورنىنان تۇردى. شامى جارقىراعان كەڭ زالدا قالى كىلەم ءۇس­تىندە قامشىداي قاتقان قاعىلەز جىگىت قاراتورى ءجۇزى الاۋلاعان كۇيى ساۋساقتارىن سىرتىلداتا ويناتىپ, قۇشاعىن جايا اندەتىپ, بيلەي جونەلدى. ءاننىڭ ەكىنشى شۋماعىندا قۇرمانبەكتى شا­بىت قىستى, «ايگولەكتىڭ» ءۇشىنشى شۋماعى شا­رانى دا تىنىش وتىرعىزبادى. ەندى ءبىر ساتتە ەلىكتىڭ لاعىنداي لىپ-لىپ ەتىپ, اق ءشايى كويلەگىنىڭ ەتەگى ۇرشىقتاي ۇيىرىلە جازىلىپ, ەكى كوزى جاقۇتتاي جالتىلداعان شارا بيلەپ بارا جاتتى, باقىتجانمەن قاتارلاسىپ. – مىنە, جىگىت! ماعان ۇقسايتىن جەرىڭ وسى! – دەپ قۇرمانبەك ساق-ساق ك ۇلىپ, ەكى الاقانىن شاپالاقتاپ, جەر-كوككە سىيماي قۋاندى. شارا مەن باقىتجان «ايگولەكتى» قايتا-قايتا بيلەدى... وتىرىس سوڭىندا قۇرمانبەك ويلانىپ-تولعانىپ سويلەدى: – بۇل قاڭتار ايى, باقىتجان. ورتالىق كوميتەتتەگى جاۋاپتى كىسىلەر ءبىزدىڭ ويىمىزدى ەندى تۇسىنگەن سياقتى. ايتقان ءۋاجىمىزدىڭ ءبا­رىن قۇپ الدى. بايقايمىن, مۇحتار اۋەزوۆ اعاڭ­نىڭ ىقپالى بولدى-اۋ دەيمىن. وزىنەن سۇراۋعا باتپاي ءجۇرمىن. مۇندايدى ءوزى دە ايتا بەرمەيدى. بىراق, ءىشىمىز بىلەدى. ءبىر نيەتتەمىز. ءىسىمىز وڭعا باسقان سياقتى. ارمەنيادان اسا بىلىكتى بالەتمەيستەر يليا ارباتوۆ شا­قىرىلىپ وتىر. ول كىسى شارانى بۇرىننان بىلەدى. شارانىڭ ءبىراز بيلەرى قازىردىڭ وزىندە ءازىر عوي. ۇلكەن تەاتر بالەتىنىڭ ءسوليسى الەكساندر ارتەمەۆيچ الەكساندروۆتى ەستۋىڭ بار ما؟ شاراعا حورەوگرافيا ەسىگىن اشقان وسى كىسى. – وي, قۇرەكەم-اي, ءبىلىمپاز بالەتمەيستەر مەن ءۇشىن ءتاڭىر عوي, – دەدى شارا جانارى جارق-جۇرق ەتىپ. – البەتتە, شارا! مىنە, باقىتجان, «بىل­­­قىلداق», «بالبىراۋىن», «كەلىنشەك», «اي­جان­قىز», «قاراجورعا»… تاعى نە بار؟ ە, «سا­داق» ءبيى. ەندى سەنىڭ «اي­گولەگىڭ»! وي, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇعان دەگەن ىقىلاسى. كەي­دە ول كىسى بالا بوپ كەتە مە, قىزىق. سەنىڭ وسى انىڭە قانداي-قانداي اسىل سوزدەرىن توك­تى! كەز كەلگەن زيالى جانداردان ەستي بەرەمىز بە مۇنداي كوڭىل حوشىن, ا؟! ءجا… ءبىراز جاي ايتىلدى. العاشقى پرەمەرا – ناۋرىز ايىندا! كوكتەم شىعا الماتىدا فيلارمونيا زالىندا شارا ءانسامبلىنىڭ پرەمەرا كونتسەرتى بولدى. دۇنيەگە ءبىر-اق رەت كەلگەن سۇلۋلىق پەرىشتەسى سىندى شارا اق بىلەگى اق شاباقتاي ويناپ, ايدىن كول­دى سىزعان اققۋشا قانات جايىپ, «اي­گولەكتىڭ» بىلق-بىلق ەتكەن ەركە نازدى اۋەنىمەن سىناپتاي سىرعىدى; شاراسى كەڭ جاقۇت جانارىنا جايناعان جالعان­دى جارقىراتا سىيعىزىپ, ۇلى تىرشىلىككە شۋاق تاراتىپ, وي, ءبىر تولىقسىدى-اي توگىلىپ! تولىقسىدى-اي! كولدەي شالقىپ جاس ءومىر, تاسىپ جاتقان شاعىندا, كەمەرىنەن شالىقتاپ, اسىپ جاتقان شاعىندا, ويىن ويناپ, ءان سالماي, وسەر بالا بولار ما, كۇمىس كۇلكى كورمەي ول, كەمەلىنە تولار ما, ايگولەك-اۋ, ايگولەك, ايدىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك. ايگولەك, دەپ ءان شىرقا, ەل بوبەگى, كەل, بوبەك! – دەگەن ولەڭ جولدارىنا ىشتەي قو­سىل­عان جۇرتشىلىق شارامەن بىرگە ىرعالدى. كونتسەرت ءبىتتى. ساحناعا جاپاتار­ما­عاي جۇگىرە شىعىپ, شارانى قۇتتىقتا­عان جانداردىڭ دابىر-ءدۇبىرى باسىلىپ, زال بوس قالعان ساتتە ءبىرىنشى قاتاردا باعانالى بەرى سابىر ساقتاپ تۇرعان ۇلكەن شوعىر – مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, احمەت جۇبا­نوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, كۇلاش, قانابەك بايسەيىتوۆتەر, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ پەن با­قىتجان بايقاداموۆ… جانە شاراعا ىقىلاس­ت­ى وپەرا تەاترىنىڭ بيشىلەر توبى جۇزدەرى گۇل-گۇل جايناپ, جۇرەكتەرى لۇپىلدەپ تۇردى. وسى كەزدە مۇحتار اۋەزوۆ: – شارا, سەن ەندى مىنا باقىتجانعا بۇرىل. ءبىزدىڭ باقىتجان ءىنىمىزدى ءدال قا­زىر ءوڭ مەن ءتۇس اراسىندا دەسەك بولادى. ءالى تول­قۋلى. بايبىشەلەردىڭ سوناۋ باعزى زاماندار­دان بەرى بالالاردى وبەكتەپ, ەركەلەتە وينا­تاتىن قاراپايىم عانا ءانىنىڭ ەسكى جۇرناعى بوپ جەتكەن كەلتە قايىرماسىنان قانداي تاماشا ءان ءورىپ شىعارعان, بۇل باقىتجان! ونى سەن, شارا, قانداي كوركەم بي ەتىپ شالقىت­تىڭ بۇگىن! مەزگىل سىنىنا ءتوزىپ باققان شىنايى ونەر ەش ۋاقىتتا ولگەن ەمەس. «اي­گولەك» سونىڭ جارقىن دالەلى, – دەدى تولعانا ىركىلىپ. – ال باقىتجانعا ءار شىعارماڭدى حا­لىقتىڭ ءتول اۋەزىمەن تامىرلاس قىپ, سوعان, ءتىپتى, ۇقساس ەتىپ… كەيبىر ءجۇنى جىعىلىپ, باعى اشىلماي جۇرگەن جۇپىنى نۇسقالاردىڭ رەڭىن قۇلپىر­تىپ, مۇشە-مۇشەسىن جەتىلدىرىپ, وزگە اندەرمەن يىعىن تەڭەستىرىپ, بويىن تۇزەپ, جەتەر جەرىنە جەتكىزىپ, ونى قايتا ءتىرىلتىپ, وسىلايشا شىعارا بەر, دەپ تىلەك بىلدىرەمىن. شارا توگىلتە بيلەگەن سايىن «ايگو­لەك­تىڭ» راحاتىن كوردى, تالاي ەلدىڭ ساحناسىنا شىراي بەرىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبيىنىڭ كلاس­سيكالىق قۇدىرەتىن تانىتىپ, مەرەيىن كوتەردى. بۇعان قىرۋار مىسالداردىڭ ىشىنەن بىرەۋىن-اق ايتسا دا جەتكىلىكتى. قىتاي حالىق رەس­پۋبلي­كا­سى­نىڭ استاناسى پەكيندە بولاتىن رەسمي سالتا­ناتتى جيىنداردا شىڭجان ولكەسىندەگى قازاق­تاردىڭ ونەر جۇلدىزدارى ازىرلەگەن كونتسەرتتەردە اباي مەن مايرانىڭ اندەرىنە قوسا, مىندەتتى تۇردە «ايگولەك» ءبيىن ورىنداۋ ادەتكە اينالعان. ويتكەنى, قىتاي حالقىنىڭ ۇلى كو­سە­مى ماو تسزە دۋن «ايگولەكتى» ەرەكشە سۇيگەن. …1960 جىلدىڭ اقپانىنىڭ جيىرما­سىن­شى جۇلدىزىندا باقىتجاننىڭ اكەسى بايقا­دام قارالدين اقتالدى. سول جىلدىڭ جاز اي­ىندا مۇحتار اۋەزوۆ امەريكا قۇراما شتات­تارىندا بولىپ قايتقان ساپارىن جەر-جەردە سەل-سەل اڭگىمە ەتىپ, ءجيى-ءجيى كەزدەسۋلەر ءوت­كىزدى. مەرەيى تاسىعان سول كۇندەردىڭ بىرىندە ول باقىتجانعا تەلەفون سوعىپ: – شىركىن, ءومىر! قالاي-قالاي قۇبىلادى, ءا؟ سول ءبىر ۇرەيلى, قاتەرلى جىلداردا سۇيىكتى اكەڭنىڭ قايعىلى تاعدىرىنا كۇيىپ ءجۇرىپ, ءار نوتا­سى­نا كوز جاسىڭ تامعان «ايگولەگىڭنىڭ» شات­تىق ءبيى بوپ شىعاتىنىن ويلادىڭ با, ويلامادىڭ با, ول ءوزىڭنىڭ جان قۇپياڭ. سوندا نە قۇدىرەت بۇل؟! جازمىش تالكەگىنەن جەڭىلمەيتىن, شەگىنبەيتىن جاننىڭ الۋەتى, پارمەنى مە؟ كەيدە ادامنىڭ جىلاپ وتىرىپ كۇلەتىنى راس بول­عا­نى ما, باقىتجان ءىنىم؟ سۇلۋلىق ولمەيدى. ادىلەت ولمەيدى. «ايگو­لەك» مەنىڭ جۇرەك ءسۇيىنىشىم. شارا قارتاي­ماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن! – دەدى. بۇل – «ايگولەككە» ىڭكار كوڭىلمەن شەكسىز بەرىلگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوڭعى ءسوزى بولدى. يليا جاقانوۆ.