الگامبرا

اتاقتى ءال­گام­برا (كەيدە ءالامرا دەپ تە ايتىلادى) جاي­ىندا اڭگىمە قوز­عاعاندا ادەتتە ول ءجو­نىندە مۇلدە ەستى­مەگەندەردىڭ وزىنە بۇل ءسوز جاقسى تانىس دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ويتكەنى ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكين ءوزىنىڭ «ال­تىن اتەش تۋرالى ەرتەگىسىن» الگامبراعا باي­لانىستى العان اسەرلەرى بويىنشا جازعان كورىنەدى. ەرتەگىنىڭ العاشقى نۇسقالارىندا ول ءتىپتى ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن, كەزىندە وسى سارايدىڭ ءبىر بولمەسىندە ءوزى بىرنەشە اي تۇرعان, بەلگىلى امەريكالىق جا­زۋ­شى ۆاشينگتون يرۆينگتىڭ «اراب جۇلدىز­شىسى تۋرالى اڭىزىنداعى» «پاتشا ءوزىنىڭ الدىنا تۇرعان شاحمات تاقتاسى بار ۇستەلدى كوردى...» دەگەن جولداردى دا سوزبە-ءسوز قايتالاعان ەكەن. يسپانيانىڭ ناق ورتاسىندا, رو­مان­تيكالىق گرانادادا وسىناۋ «ءال­گامبرا» نەمەسە «كاسر ءال-حامرا» دەگەن اراب ءسوزى قايدان پايدا بولعان؟ شى­عىس­تىڭ, سونىڭ ىشىندە يسلام الەمىنىڭ كوركەم مۇرالارىنىڭ ەڭ ۇزدىك دەگەن تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – سۇلۋلىعى جا­عىنان باسقا ەشبىر جەردە قاي­تالانبايتىن باقتارى بار سارايدىڭ وسى ەلدە ورنالاسۋىنىڭ سىرى نەدە؟ يسپانيا تاريحىنىڭ كۇردەلى ءارى قاراما-قايشىلىقتارعا تولى بول­عا­نى بەلگىلى. ەۋروپانىڭ شەتكەي با­تىسىندا ورنالاسقان ەلگە شىعىس پەن باتىس مادەنيەتتەرىنىڭ  ءوزارا توعىسىپ, بىتە قايناسقان جەرىنە اينالۋ تاعدىرى بۇيىرعان.  بۇل  جەردە  «باتىس»  جانە «شىعىس» دەگەن ءسوز­دەر­دىڭ شارتتى تۇردە عانا قولدا­نى­لاتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون. شىن­دىعىنا كەلگەندە, ورتاعاسىرلىق حريس­تياندىق ەۋروپا مەن سولتۇستىك افريكاداعى اراب مۇسىلماندارى الە­مى مادەنيەتتەرىنىڭ قوسىندىسى تۋرالى ايتقان الدەقايدا ورىندىراق. ءوز تاريحىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق يسپانيا كارفاگەندەردىڭ, ريمدىك­تەردىڭ, ۆەستگوتتاردىڭ قول استىندا بولىپ ۇلگىرەدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلگەن باسقىنشىلار  وزدەرىنىڭ ءداس­تۇر­لەرىنىڭ, بەلگىلى ءبىر قۇرىلىستارىنىڭ دا ىزدەرىن قالدىرىپ وتىرعان. سولاردىڭ ىشىندەگى وسى ەلدە ەڭ ۇزاعىراق تۇراقتاعانى  يسپانيادا ماۆرلار دەگەن اتاۋدى يەلەنگەن بەربەر-ارابتار بولدى. 718 جىلعا تامان ولار ءوز­دەرىمەن بىرگە سالت-داستۇرلەرىن, ارحيتەك­تۋ­راسىن, كوركەم مادەنيەتىن اكەلە وتىرىپ, ەلدىڭ بۇكىل دەرلىك اۋماعىن جاۋلاپ الادى. يسپانيا تاريحىنداعى «ماۆريتاندىق» كە­زەڭ 700 جىلداي ۋاقىتقا سوزىلىپ, وسى جىل­دار بويىنا «رەكونكيستا»,  ياعني ارابتاردى قۋ جولىنداعى سوعىستار دا ءجۇرىپ جاتتى. وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, يسپان جەرىن جاۋلاپ العان مۇسىلمان-ارابتار باسقىنشى رەتىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا كۇش كورسەتپەگەنى ءوز الدىنا, ءتىپتى ەلدەگى وزگە دىندەرگە دە ەشقانداي قىسىم جاسا­ما­عان. كەرىسىنشە, دىندەر اراسىنداعى ءتوزىم­دى­لىك­تىڭ, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, تولەرانت­تى­لىقتىڭ  ەڭ جوعارى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىر­عان. بۇل جەردە,  ەگەر تاريحي دەرەكتەرگە ءجۇ­گى­نەر بولساق,  «جاۋلاپ الۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە ونشا كەلىڭكىرەمەيتىن سياقتى. بىرىنشىدەن, ارابتار كەلگەن كەزدە ۆەستگوتتار مۇندا ويران سالىپ,  جەرگىلىكتى حالىقتى توناپ, قۋ­عىن­عا ۇشىراتىپ  جاتقان  بولاتىن.  ۆەست­گوت­تاردىڭ سانى 6 ميلليونعا جەتكەن, لاتىن تىلىندە  سويلەيتىن يسپاندىقتارمەن ءتىلى جا­عى­نان دا, مادەنيەتى جاعىنان دا ەش ور­تاق­تىعى بولماعان, ونىڭ ۇستىنە ءوزارا قىر­قى­سۋمەن كۇن كەشكەن باسقىنشىلار تەك قانا قاراقشىلىق ماقسات ۇستانعان. وسىنداي ءسات­تە كەلگەن مۇسىلمان-ارابتار 80 مىڭ ادامنان تۇراتىن ۆەستگوتتار اسكەرىن وپ-وڭاي تاس-تالقان ەتەدى. ەكىنشىدەن, ارابتاردىڭ «جاۋلاپ الۋلارى» مەيلىنشە بەيبىت تۇردە وتكەن. ولار ءوز ماقساتتارىنا  جەكەلەگەن  وبلىستار  مەن  قالالاردىڭ  بيلەۋشىلەرىمەن  كەلىسىمگە  كەلە وتىرىپ قول جەتكىزگەن. مىنە, ءدال وسى كەلىسىمدە ارابتار ءحاليفتىڭ قول استىنا  وتكەندەردىڭ  دۇنيە-م ۇلىكتەرىن  ساقتاپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ولاردىڭ بۇرىن­عى­سىن­شا حريستيان دىندەرىن ۋاعىزداي بەرۋلەرىنە دە تولىق رۇقسات بەرگەن. مۇسىل­مان­داردىڭ دىنگە دەگەن وسىنداي ءتوزىمدى كوز­قاراستارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ  باسىم  بولىگى تارا­پىنان  قولداۋ تاۋىپ, ولاردىڭ ارابتار جا­عىنا شىعۋىنا دا تۇرتكى بولعان. مۇسىلمان-ارابتاردىڭ  ۇزاعىراق  تۇراق­تاعان ورنى اندالۋزيا مەن ونىڭ استاناسى گرانادا بولدى.  سونىڭ  ارقاسىندا  ماۆري­تاندىق  ارحيتەكتۋرا مەن ونەردىڭ كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەرى يسپانيانىڭ كوركەمدىك مۇرا­لارىنىڭ كلاسسيكالىق جيىنتىعىنا بەرىك ەندى. وسىلايشا كوردوۆادا, تولەدودا, سەۆيليادا جانە باسقا دا كوپتەگەن قالالاردا قايتالانباس انسامبلدەر  پايدا بولدى.  وسى­لاردىڭ اراسىندا گرانادا مەن ونىڭ قۋات­تى بەكىنىسى – الگامبرانىڭ الار ورنى ايرىقشا بولەك. زاۆي بەن زيري ءامىر ءحى عاسىردا تاۋەلسىز گرانادا  مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالايدى. ءوزى ءومىر سۇرگەن 500 جىلداي ۋاقىت ىشىندە وندا­عى مادەنيەت پەن ونەر وتە زور جەتىستىكتەرگە جەتكەن. گرانادا 1236 جىلى حريستياندار كور­دوۆا قالاسىن جاۋلاپ العاننان كەيىن ءوزى­نىڭ وركەندەۋ ءداۋىرىن باستان كەشكەن كورى­نەدى. ويتكەنى وسى كەزدەن باستاپ ول يسلام­دىق يسپانيانىڭ استاناسى اتانىپ,  ونىڭ  بيلەۋشىلەرى بۇرىن-سوڭدى ەۋروپادا بولىپ كورمەگەن الگامبرا اتتى سارايلار ءانسامبلىن دۇنيەگە اكەلگەن. ءسويتىپ وسىناۋ عا­جايىپ عيمارات الەمدەگى ەڭ سۇلۋ قۇرىلىس دەگەن اتاققا يە بولادى. ەجەلگى گرانادا سەررا-نەۆادا تاۋىنىڭ ەڭىسىندە ورنالاسقان. «الگامبرا»  اتالاتىن  بەكىنىس  ورىن تەپكەن ۇزىنشا كەلگەن قىرات وسى تاۋدىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگىن الىپ جاتىر. «الگامبرا» ءسوزىنىڭ ماعىناسى قىزىل دەگەندى  بىلدىرەدى.  بەكىنىستىڭ قابىرعالارى مەن مۇ­نارالارى تۇرعىزىلعان تاس كەسەكتەر شى­نىمەن  دە  القىزىل  رەڭك بەرەدى. سونىمەن بىرگە وزگە دە اڭىز بار. ول بويىنشا قۇرى­لىسشىلار تۇنگىلىك الاۋلار جاعىپ قويىپ جۇمىس ىستەگەن, ال ولاردىڭ قىزارعان ۇش­قى­نى قابىرعالارعا ءتۇسىپ تۇرعان كورىنەدى. الگامبرانىڭ ءوزى الكازابا (بەكىنىس), الكازار (ساراي) جانە مەدينە (قالا) اتتى ءۇش بولىكتەن تۇرادى.  ءبىرىنشى كەزەكتە  ءىح عاسىردا, بالكىم ودان دا ەرتەرەك شىعار, بەكىنىس پايدا بولعان. ونىڭ دە لا ۆەلا اتتى ەڭ باستى كۇزەت مۇناراسى قىراتتىڭ ۇشار  با­سىن­دا ورنالاسىپ, الگامبرانىڭ جانە ءبۇ­كىل ەسكى گرانادانىڭ ۇستىنەن اسقاقتاي قاراپ تۇرعان. كەيىن كەلە بەكىنىستىڭ ەتەگىندە تۇر­عىن كۆارتالدار پايدا بولا باستايدى. ال 1238 جىلى ماۆريتاندىق ناسريدتەر اۋلە­تى­نىڭ امىرلەرى بەكىنىستىڭ جانىنان ساراي سالا­دى. دەگەنمەن, سارايدىڭ گرانادا مەن بۇكىل يسپانيانىڭ داڭقىن اسىرعان ەڭ ۇزدىك قۇ­رىلىستارىن ءحىV عاسىردا ءجۇسىپ ءى جانە مۇ­حاممەد V-ءىنشى امىرلەر سالعىزعان كورىنەدى. بۇگىندە قى­راتتىڭ ۇشار باسىن قورشاپ تۇرعان قابىر­عالاردى تۇرعىزۋدى دا وسى كىسىلەر  اياقتاپ شىققان. ماۆريتاندىق مادەنيەتتىڭ وكىلدەرى كۇن شۋاقتى گرانادا جەرىندە جۇماقتىڭ كىشكەنتەي عانا ءبىر بولىگىن ورناتۋدى ماقسات ەتكەن سىڭايلى. وسىلايشا كولەڭكەلى باۋ-باقتىڭ ورتاسىندا اكىمشىلىك ورتالىعى جانە ءامىر­لەر رەزيدەنتسياسى – الگامبرا سارايى پايدا بولعان. سارايدىڭ ءىشى ءبىر-بىرىمەن جا­را­سىمدى ۇيلەسىم تاپقان كىشىگىرىم اۋلالارعا, سۋبۇرقاقتارعا,  سۋى مولدىرەگەن توعاندارعا تولى. ساراي ءىشىن سالقىنداتىپ تۇرۋ ءۇشىن ادەيى ويلاستىرىلعان اعىن سۋلار ءاۋ باستا ءبىز كورىپ جۇرگەن سۋبۇرقاقتارداي ادام­دار­دىڭ كيىمدەرىن سۋلاپ اسپانعا اتقىلاماي, ەدەندەگى جىلعا بويىمەن سىلدىراپ قانا اعىپ جاتاتىن بولىپتى. كەراميكادان جا­سال­عان, تاسقا, اعاشقا قاشاپ سالىنعان سان-الۋان سۋرەت-كەسكىندەر,  وسىمدىكتەردىڭ تاڭ­عا­جاي­ىپ بەينەلەرى, اراب ورنەكتەرى – وسى­لار­دىڭ ءبارى ساراي ءىشىن سانگە بولەپ قانا قوي­ماي,  ەرتەگى الەمىندە عانا كەزدەسەتىندەي ەرەك­شە سيپات تا بەرىپ تۇرعان. مۇنداعى ستالاكتيتتەردى ەسكە تۇسىرەتىن (جوعارىدان ءتو­مەن قاراي سالبىراپ تۇرعانداي اسەر ەتەتىن) اركالار, باعاندار, ويۋ-ورنەكتەرمەن اسپەت­تەلگەن اينەكتەر الگامبرادان وزگە الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە كەزدەسپەيدى دەگەن دە ءسوز  بار. گرانادانى ارالاۋشىلار ءۇشىن ازىرلەنگەن جولكورسەت­كىشتەردىڭ بىرىندە «وسىنداعى كەيبىر اسقاق ونەر تۋىندىلارىن قايتادان جاساپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن دە جازۋ بار ەكەن.  ءاسى­رە­سە جارىق پەن سۋ ورتاق كومپوزيتسيادا ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. باق ىشىندەگى قۇلامادان تومەن قۇلديلاعان سۋلار كوپىر­شىك­تەنىپ, جىل­عالار بويىمەن اعا جونەل­گەندە كۇنمەن شاعىلىسىپ جارق-جۇرق ەتەدى. وسىلاردىڭ  ءبارى كيپاريستى  اللەيالارمەن, اپەلسين  اعاش­تارى­مەن, سان ءتۇرلى تۇسكە ءبو­لەنگەن اسەم گۇلدەرمەن كومكەرىلگەن. شى­نى­مەن دە جەر ۇستىندەگى جۇماققا ۇقسايتىن وسىناۋ كەرەمەت كورىنىس ماڭگى قار باسقان شىڭدارمەن جانە اشىق-كوك ءتۇستى اسپانمەن استاسىپ, كورگەن ادام­نىڭ كوز جاۋىن الادى.  عي­ما­راتتىڭ كۇمبەزىنىڭ ءوزى الىس بيىكتە جىمىڭ قاعىپ تۇراتىن جۇلدىزدى ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن. سون­دىقتان كوپتەگەن ونەرتانۋ­شىلار  الگامبرانى ماۆريتاندىق ونەردىڭ باتىس ەۋروپاداعى ەڭ بيىك جەتىستىگى دەپ باعالاعان ەكەن. كىرەبەرىستەگى ەڭ كىشى ورىن­جاي­لار توبى «التىن زالدار» دەپ اتا­لادى. ولار سوت اكىمشىلىگىنە جانە ادامداردى قابىلداۋعا ارنالعان. بيلەۋشىنىڭ داۋلەتى مەن قۋاتىن بەينەلەيتىن التىن زالداردىڭ قابىر­عا­لارىنداعى ويۋ-ورنەكتەر  كەلۋشىلەردى اركەزدە دە تاڭداندىرىپ, تاڭ-تاماشا كۇيگە بولەپ وتىرعان.  ال ەندى ودان ءارى جالعاساتىن  ەلشىلەر زا­لىنىڭ كەلبەتى قىزىققۇمار قاۋىم­دى  بۇعان دەيىنگى كورگەندەرىمىز  قا­راپايىم  عانا دۇنيەلەر ەكەن عوي دەيتىندەي اسەردە قالدىراتىن بول­عان. قاۋىز بويىن جاعالاتا ءوسىرىلىپ, بۇيىرىندەگى سۋبۇرقاقتاردان ءنار الىپ تۇرعان قوس-قاتار ميرتا اعاش­تارىنا بايلانىستى ميرتا زالى دەپ اتالاتىن ورىنجايدىڭ ەرەكشەلىگى ءوز الدىنا بولەك ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ بولعانداي. سارايدىڭ گرانادا امىرلەرىنىڭ جەكە باس ومىرلەرىنە ارنالعان ءۇشىنشى بولىگىن الگامبرانىڭ ناعىز ءىنجۋ-مارجانى دەپ اتاۋعا بولادى. مۇندا گارەم مەن ءامىردىڭ دەمالاتىن بولمە­سى ورنالاسقان. سارايدىڭ بۇل بولىگى ارىستاندى اۋلا اتىنا ءساي­كەستەن­دىرىلىپ ارىستاندى دەمالىس ورنى دەپ اتالادى. «ارىستاندى اۋلا» اتاۋى سۋبۇرقاق اتقىلاپ تۇرعان ىدىستىڭ 12 ارىستان ءمۇسىنىنىڭ ءۇس­تىنە ورناتىلۋىنا بايلانىستى پايدا بولعانعا ۇقسايدى. ءىس جۇزىندە تا­ما­شانى كوزبەن كورۋ ءۇشىن گراناداعا كەلۋشىلەر دە «الەمنىڭ سەگىزىنشى عاجا­بى» اتانعان ءدال وسى ارىستاندى اۋلا­نى كورگەنشە اسىعادى ەكەن. الگامبرانىڭ كەرەمەتىن دەنە ءمۇ­شەڭنىڭ بارلىق جاقتارىمەن, ياعني  كورۋ ارقىلى دا, ءيىسى ارقىلى دا, ەستۋ ارقىلى دا, سەزىم ارقىلى دا, ءتىپتى ءدامى ارقىلى دا قابىلداۋعا بولادى دەيدى مۇندا كەلۋشىلەر. گرانادانىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى بوابديل (مۇحاممەد ءحى) قالانى فەرديناند كورول مەن ونىڭ ايەلى يزابەللاعا تاپسىرىپ, ءوزى تۋعان-تۋىستارىمەن تاۋعا قاشىپ شىعادى.  اڭىز بويىنشا ول بۇگىندە ەل-سۋسپيرو-دەل-مورو دەپ الاتىن جەرگە ايالداپ, ارتتا قالىپ بارا جاتقان الگامبراعا كوز سالىپ تۇرعان كەزدە وعان قاسىندا تۇرعان اناسى «ەركەك سياقتى قورعاي الماعانىڭدى ەندى ايەلگە ۇقساپ جوقتا!» دەگەن ەكەن دەيدى. جاڭادان كەلگەن قوجايىندار, ياعني كاتوليكتىك بيلەۋشىلەر دە ءوز كەزەگىندە شىركەۋى, كازارماسى, سارايلارى بار فرانتسيسكاندىق موناستىر تۇرعىزادى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى دوڭگەلەكتەنىپ كەلگەن رەنەسسانس ۇلگىسىندەگى اۋلاسى بار مونۋمەنتتى عيمارات – كارل V-ءتىڭ سارايى بولىپ تابىلادى. 200 جىلدان استام ۋاقىت بويىنا سالىنعان ساراي الگامبرا قىراتىنداعى ەڭ ءىرى قۇرى­لىس­تاردىڭ ءبىرى بولىپ شىعادى. بىراق كوركەمدىك ساپاسى  جاعىنان  ول ماۆريتاندىق  قۇرى­لىستاردان  الدەقايدا تومەن دەڭگەيدە  ەدى.  ءال-اندالۋس اتالعان ەلدىڭ  حريستوفور  كولۋمبتىڭ امەريكانى اشقان كەزەڭىمەن ءبىر مەزگىلدە  جويىلىپ كەتكەنىنە  قاراماستان, ول حالىق زەردەسىندە مىقتاپ ساقتالىپ قالعان. اندالۋسيا اتاۋىن بۇگىندە يسپانيا مەن پورتۋگاليانىڭ تاريحي وبلىستارى يەلەنىپ وتىر. سول سياقتى يسپان تىلىندە 4 مىڭنان استام, ال پورتۋگال تىلىندە 1 مىڭنان استام اراب سوزدەرى بار كورىنەدى. ءحۇىىى-ءحىح عاسىرلاردا وسىنداي عالامات بەكىنىس ءوزىنىڭ قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان كەشەدى. ءبىر كەزدەرى كوز جاۋىن الاتىن اسەم عي­ماراتتىڭ بولمەلەرىندە ارزانقول ءدام­حا­نا­لار  ورنالاسىپ,  ءىشى ۇرى-قارىلار مەن قايىر­شىلاردىڭ مەكەنىنە اينالادى. 1808-1012 جىلدارى گرانادادا تۇرعان ناپولەون اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرلەرى دە الگامبراعا وراسان زور نۇقسان كەلتىرەدى. ولار سارايدىڭ بولمەلەرىن  اتقورالار  مەن  كازارماعا  اي­نال­دىرىپ,  كەتەرىندە مۇنارانىڭ ءبىر ءبولى­گىن اتقىلاپ, ءبۇلدىرىپ كەتەدى. تەك 1870 جىلى عانا الگامبرا ۇلتتىق ەسكەرتكىش مارتە­بەسى­نە يە بولىپ, وسى ۋاقىتتاردان ونىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرى باستالادى. بۇگىندە ەۋروپانىڭ ەڭ تاماشا ورىن­دارىنىڭ ءبىرى, تۋريستەر ءۇشىن ءبىر كورۋ ناعىز ارمان بولىپ سانالاتىن الگامبرا يسلام ارحيتەكتۋراسىنىڭ مۋزەيى بولىپ تابىلادى. يسلام مادەنيەتى الەمىندە داڭقى جەر جۇزىنە تاراعان ەسكەرتكىش جالعىز بۇل ەمەس. وعان مىسال رەتىندە ءۇندىستاننىڭ  اگرا قالاسىنداعى ءتاج-ماحال كەسەنەسىن كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر. سەيفوللا شايىنعازى.