قاعازباستىلىقتان ارىلۋ جۇمىس ساپاسىن ارتتىرادى

2011 جىلى قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ مىندەتى الدا تۇر. بۇل جونىندە ادىلەت مينيسترلىگىندە وتكەن القا ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ۇكىمەت باسشىسى مەن ادىلەت مينيسترلىگى اراسىندا سالا الدىنا قويىلاتىن 2011 جىلدىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارى مەن كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالۋىنا مىندەتتەيتىن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇدان سوڭ ءسوز العان ادىلەت ءمينيسترى راشيد تۇسىپبەكوۆ ۇكى­­مەت باسشىسىنا مينيسترلىك الدىنا قويىلعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس مەم­لەكەت قىزمەتىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءمىن­دەت­تەردىڭ تولىق ورىندالعانىن اتاپ ءوتتى.  “قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” پرەزيدەنت جارلىعى­نىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن زاڭناما­لىق قامتاماسىز ەتۋدە ءجۇر­گى­زىلگەن اۋقىمدى جۇمىستار ات­قارىلدى, اتاپ ايتساق, 17 زاڭ جوباسى ىسكە اسىرىلدى, دەدى ول. قابىلدانعان بارلىق زاڭناما­لىق شارالار قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇق­تارى­نىڭ ءادىل جانە ناقتى قور­عالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. 2010 جىلى ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا “ەلەكتروندى نوتاريات جۇيەسى” ەنگىزىلدى, ول نوتاريۋستارعا مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىنان شى­نايى جانە وزەكتى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, نوتاريالدىق مامىلەلەر جاساۋ كەزىندە الاياق­تىققا جانە وزگە دە زاڭ بۇزۋشى­لىقتارعا جول بەرمەۋگە كەپىلدىك بەرەدى. ادۆوكاتتىق قىزمەتتى رەت­تەۋ سالاسىنداعى پروبلەما­لاردى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك اعىمداعى جىلى ءتيىستى زاڭ جو­باسىن ازىرلەۋدى جوسپارلاۋدا كو­رىنەدى, ونىڭ نەگىزگى باسىمدىق­تارى ادۆوكاتتىق قىزمەتتىڭ قول­جەتىمدىلىگى جانە ساپالىلىعى بول­ماق, دەدى مينيستر. وتكەن جىلى ادىلەت مينيسترلىگى بيزنەس قۇرۋ ءراسىمىن وڭاي­لاتۋ جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ جونىندە اۋقىمدى جۇ­مىس اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, شا­عىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتى­لە­رىن تىركەۋ مەرزىمى 1 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلدى. شاعىن كاسىپكەر­لىك سۋبەكتىلەرىن تىركەۋ كەزىندە قۇرىلتاي قۇجاتتارىن نوتا­ريال­­دى كۋالاندىرۋ قاجەتتىگى جو­يىل­دى, قۇرىلتاي قۇجات­تارى­نا زاڭدى تۇلعانىڭ ورنالاسقان جەرى, سون­داي-اق جارعىلىق قىز­مەت تۇرلەرى وزگەرگەن جاعدايدا قۇرىلتاي قۇ­جات­تارىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى تىركەۋ ءراسىمى جو­يىلدى. بۇل شارا­لاردىڭ بار­لى­عى قازاقستاننىڭ ء“Doىng ءBusى­ness” رەيتينگىندە جەت­كەن جەتىستىگىنە تىكەلەي وڭ اسە­رىن تيگىزدى. سونداي-اق 2010 جىل­دىڭ جەل­توقسان ايىنان زاڭدى تۇلعا­نى ونلاين رەجىمىندە تىركەۋ ءمۇم­كىن­دىگى ىسكە اسىرىلۋدا. ەندىگى جەردە ازاماتتار كاسىپورىندى تىركەۋ ءۇشىن حقكو-عا بارماي-اق, ەلەك­تروندى ءوتىنىش بەرسە جەتكىلىكتى. راشيد تۇسىپبەكوۆتىڭ ايتۋىن­شا, جىلجىمايتىن م ۇلىك سالا­سىن­دا دا جاقسى وزگەرىستەر ورىن العان كورىنەدى. جىلجىمايتىن ءمۇ­لىكتى تىركەۋ مەرزىمى 15-تەن 5 جۇمىس كۇنى­نە دەيىن قىسقارتى­لىپ­تى. ەلى­مىزدىڭ بارلىق ءوڭىر­لەرىندە جىل­­­جىمايتىن م ۇلىكتىڭ بار-جوعى تۋ­رالى انىقتامالاردى ەلەكترون­دى فورماتتا بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇرىن ولار قاعاز ار­قىلى 3 جۇمىس كۇنى ىشىندە بەرىلسە, ەندىگى جەردە انىقتامالاردى الۋ ۇزاقتىعى 30 مينوتتەن اسپايدى. ەلەكتروندى ساندىق قولتاڭ­باعا يە ازاماتتارعا جىلجىماي­تىن م ۇلىك جونىندەگى انىقتامانى “ەلەكتروندى ۇكىمەت” پورتالىندا دەربەس ينتەرنەت ارقىلى الۋعا بو­لادى. بۇل قىزمەت ءوتىنىش بەرۋ­شىنىڭ حقكو نەمەسە تىركەۋشى ورگان قىزمەتكەرلەرىمەن تىكەلەي بايلانىسىن بولدىرمايدى, ءناتي­جەسىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اناعۇرلىم ءتيىمدى شارا بو­لىپ وتىر. مينيسترلىكتىڭ باستا­ما­سى بويىنشا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جەدەلدەتىپ تىركەگەنى ءۇشىن الىناتىن الىم مولشەرى 5 ەسەگە دەيىن تومەندەتىلىپتى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى -2020” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە جىلجىمايتىن م ۇلىككە كەپىل شارتتارىن بەرۋ مەرزىمى دە 5-تەن 3 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىس­قارتىلدى. ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قارجىلىق شى­عىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا جىل­جىمايتىن م ۇلىك­تى مەملەكەتتىك تەحني­كالىق تەكسەرۋ قىزمەتىنە باعا­لار تومەندەتىلدى. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانى ىشىندە جىلجىماي­تىن م ۇلىكتى تەح­نيكالىق تەكسەرۋدە ءار شارشى مەترگە جاڭا باعالار ازىرلەۋدى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ سالا­سىندا تولقۇجاتتاردىڭ ۋاقىتىلى شىعارىلماۋىنا بايلانىستى ءما­سە­لەلەر ءوز شەشىمىن تابۋدا. ءتول­قۇجاتتار مەن جەكە كۋالىكتەردى جاساۋ بويىنشا جاڭا قۇرال ساتىپ الىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ناتيجە­سىندە دايىندالماعان قۇجاتتار­دىڭ قالعانى 2 ەسەگە, ياعني 300 مىڭعا دەيىن ازايىپتى. 2010 جىلى مينيسترلىكتىڭ قۇ­قىق­تىق ناسيحاتتى ۆەدومستۆوارا­لىق ۇيلەستىرۋ جانە زاڭنامانى ءتۇ­سىندىرۋگە قاتىسۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا جۇمىسى ايتارلىقتاي جان­­داندى. قۇقىقتىق-اقپاراتتىق قىز­مەتتىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ, 2010 جىلى 245 مىڭ ازاماتقا ءارتۇرلى قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا كەڭەس بەرىلگەن.  ال بيىل بۇل قىز­مەتكە قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ەلدى مەكەنىنەن بىرىڭعاي 119 ءنو­مىرى بويىنشا تەگىن قوڭىراۋ شالۋعا بولادى. وتكەن جىلى سوت-ساراپتاما ور­تالىعىنىڭ اۋماقتىق ءبولىم­شەلەرى شامامەن 74 مىڭ ساراپتاما جۇرگىزگەن, بۇل 2009 جىلعى كورسەتكىشتەن 2,8 %-عا كوپ كورى­نەدى. سونىمەن بىرگە, سالادا بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الىپ وتىر. ر.تۇسىپبەكوۆ ماسەلەنى  شەشۋ ءۇشىن  قاجك اكا­­دە­مياسى نەگىزىندە سوت ساراپ­تاما­سى كافەدراسىن قۇرۋدى ناق­تى­لاپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. بۇدان سوڭ پرەمەر-مينيستر ءسوز الدى. ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى­نىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرى­سىندا سالادا جۇرگىزىلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا بايلا­نىس­تى جاۋاپ­تى ورگانداردىڭ ەل­با­سىنىڭ وڭ باعاسىنا يە بول­عان­دىعىن جەتكىزدى. ونىڭ اي­تۋىن­شا, پرەزيدەنت 2010 جىلى ات­قارىلعان جۇمىس­تار­دى وڭ باعا­لاپ, ولار رەفور­ما­لاۋدىڭ ال­عاش­قى قادامدارى بو­لىپ وتىر­عانىن, بولاشاقتا جال­عا­سىن تا­با­تىن ءىس ەكەنىن ايتقانىن جەتكىزدى. وسى ورايدا پرەمەر-مينيستر ەل­باسى بەرگەن ءبىر­قاتار تاپسىرما­لاردى ايتىپ ءوتتى. كارىم ءماسىموۆ ءوزىن تولعان­دىر­عان ماسەلەلەرگە دە توق­تال­دى. سالادا اتقارىلار ءىستىڭ با­سىم باعىتتارى 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق  ساياسات تۇجى­رىم­دا­ما­سىندا بەلگىلەنگەن. ال ولار ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوس­پا­رىن نەگىزگە الادى. وسىعان قوسا, ەلىمىزدە بولىپ جاتقان بارلىق ءىس-شارالاردىڭ قۇقىقتىق-زاڭنا­ما­لىق تۇرعىدان قۋاتتالىپ وتى­رۋى وتە ماڭىزدى. ەلباسى جانە ۇكى­مەت قول­داۋىمەن زاڭ جوبالاۋ ينس­تيتۋتى قۇرىلدى. ونىڭ الەۋەت­­تىك كۇشى مەن قۇزىرەتى جوعارى. سون­دىقتان ەندىگى جەردە ينستيتۋت قابىل­داناتىن زاڭ جو­بالارىن وتە دۇ­رىس, ساۋاتتى اكە­لۋ­گە تىرىسۋى كەرەك, دەدى پرەمەر-مينيستر. سونداي-اق حقكو-نى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قۇزى­رەتىنە بەرۋى ولار­دىڭ جۇ­مىسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزگەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وكى­نىشكە قاراي, مەنىڭ پىكىرىم بو­يىنشا حقكو-نى ادىلەت مينيسترلىگى قۇ­زى­رەتىنەن الىپ, اي­ماق­تىق اكىم­­­دىكتەرگە بەرۋ حقكو جۇ­مىسىنا تەرىس اسەر ەتتى.   ادامدار حقكو-عا كەلگەندە ولار ءۇشىن ونىڭ كىمگە قارايتىنى ماڭىزدى ەمەس, ما­ڭىز­دىسى وعان ساپالى ءارى تەز قىز­مەت كورسەت­كەنى, دەدى ول. پرەمەر-مينيستر­دىڭ پىكىرىنشە, حقكو-نىڭ جۇ­مىسىن ءتيىمدى ۇيىمداس­تىرۋدى ەندىگى جەردە ەلەكتروندى ۇكىمەت مۇمكىن­دىك­تەرىن بارىنشا قول­دانا وتى­رىپ شەشۋ كەرەك. باي­لانىس ءجا­نە اقپارات مينيسترلىگىنە وسىن­داي تاپسىرما بەرگەندىگىن اتاپ وتكەن ول بۇل تاقى­رىپقا قايتا سوعۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق 2012 جىلدان باس­تاپ, قىز­مەت­كە كىرىسەتىن ءبىر­تۇتاس ەكو­نومي­كا­لىق كەڭىس­تىك جۇ­مى­سىنا جان-جاق­تى دايىن بولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بەلارۋس مەملەكەتى بەك-كە بايلا­نىس­تى كەلىسىمدەردى قابىلداپ قوي­سا, رەسەي فە­دەراتسياسى بۇل شارا­لارعا ەندى كىرىسىپ جاتىر. بىزگە دە وسى ماسەلەلەردى ۋاقى­تىندا جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك, دەپ قاداپ ايتتى پرەمەر-مينيستر. سونى­مەن قاتار, كاسىپكەر­لىكتى دامىتۋ­عا بايلانىستى ات­قا­رىلعان جۇ­مىس­تارعا وڭ باعا­سىن بەرىپ, ەۋرازەق-قا بايلا­نىستى قول قويىلعان كوپتەگەن قۇجات­ تاردى راتيفيكا­تسيالاۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. جالپى ال­عان­دا, ادىلەت مينيسترلىگى ءوت­كەن جىلدى جاقسى اياقتادى, دەپ ءسوزىن قورىتتى ۇكى­مەت باسشىسى. ۆەنەرا تۇگەلباي.