جەمقورلار پيراميداسى

ادامزات تاريح ساحناسىنا شىققان عاسىرلار ۇردىسىندە اقىل-ويدىڭ تەڭدەسى جوق تالاي-تالاي تاماشا ۇلگىلەرىن جاسادى. الايدا, وركەنيەت ورىنە شىققان ادامزاتتىڭ «تامىرىنا بالتا شابا الماي» وتىرعان ءبىر كەسەلى – «سىبايلاس جەمقورلىق» اتتى ىندەت. 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, الەمدىك جەمقورلار رەيتينگىندە زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 168 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستان 123-ءشى ورىندى يەلەنىپتى. Transparency International حالىقارالىق ۇيىمى وتكىزگەن بۇل الەمدىك مەملەكەتتەر رەيتينگىندە 91 بالل جيناعان دانيا كوش باستاسا, 8 بالل جيناعان سومالي جەمقورلار ءتىزىمىنىڭ نۇكتەسىن قويىپتى. سوناۋ 2008 جىلدىڭ قاراشا ايىندا استانادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندە ۇلكەن فورۋم ءوتىپ, ۇلتتىق-ەكونوميكالىق دامۋىمىزعا, حالىقتىق بولمىسىمىزعا قاۋىپ ءتون­دىرگەن قاتەرلى ىندەتتى جويۋدىڭ ناقتى جولدارى ايقىندالعان ەدى. سول فورۋمنان كەيىن ىلە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالىمەن سۇحبات وتكىزىپ, ەندى بۇل قاتەرلى ىندەتكە ەلىمىزدە توس­قاۋىل قويىلاتىنىنا كامىل سەنگەن ەدىك. («ەگەمەن قازاقستان», 2008 جىل, 30 جەلتوقسان). اقيقاتىن ايتساق, بۇل بالالىق ەكەن. سودان بەرگى وتكەن سەگىز جىل ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىق قاسىرەتىنىڭ بەتى قايتپاق تۇگىلى, قازاقي كەڭىستىگىمىزدى جەگى قۇرتتاي جايلاپ كەتتى. اسىرەسە, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا بۇل قاتەرلى ىندەتكە شالدىقپاعان بيلىك تارماعى قالمادى. «تۇيەنى جۇگىمەن, بيەنى تۇگىمەن جۇتا­تىن» اكىم-قارالاردى بىلاي قوي­عاندا, بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءوزى 10 جىلعا تۇرمەگە قامالدى. جوعارىدا ايتقان سۇحباتىندا امانگەلدى ايتالى اعامىز «جەمقور­لاردىڭ دا ءوز پيراميداسى بار» دەگەن قاعيدانى العا تارتقان ەدى. وليگارح كاسىپكەر مەن سالىق اگەنتىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ارقىلى بۇل تۇجىرىمىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ تە بەرگەن. «جەمقورلاردى جەڭەمىز» دەگەن فورۋمنىڭ بۋىنان باس اينالىپ جۇرگەن سول كەزەڭدە بۇل تۇجىرىمنىڭ استارىنا ءمان بەرىپ, تەرەڭ تۇسىنە الماپپىز. «باقسام باقا ەكەن» دەمەكشى, جەم­قورلار پيراميداسى دەگەنىمىز كەيبىر ءىرى شەنەۋنىكتەردىڭ قىزمەت اۋىستىرعاندا بىرگە كوشىپ جۇرەتىن كومانداسى ەكەن. ءسوزىمىز سالماقتى بولۋ ءۇشىن سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزعان ءىرى جەمقورلىق قىلمىستىق وقيعالاردان ءبىر-ەكى مىسالدى سارالاپ كورەيىك. سوت شەشىمى بويىنشا, مەملەكەتكە 71 ميلليارد تەڭگە (2012 جىلعى باعامەن 500 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە) شىعىن شەكتىرگەن اتىراۋ وبلىس اكىمدىگىندەگى قىلمىستىق توپ 35 ادامنان قۇرالعان. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ قۇرعان بۇل قىلمىستىق توپتىڭ 22 مۇشەسى سوت شەشىمىمەن تۇرمەگە توعىتىلدى. باسىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ 10 وقيعاسى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, سوت بارىسىندا قىلمىستىق كودەكستىڭ 307-بابى 3-تارماعى بو­يىنشا, لاۋازىمدىق قىزمەتىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن 3 جىل شارتتى مەرزىمگە كەسىلىپ, سوت زالىنان ەركىندىككە شىعارىلعان پاۆلودار وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ەرلان ارىننىڭ ءىسى بويىنشا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارسلان ابدىقالىقوۆ باستاعان بىرنەشە ادام جازاعا تارتىلدى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق وقيعاسى بويىنشا قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى باۋىرجان ابدىشەۆ باستاعان 20 لاۋا­زىمدى شەنەۋنىك سوتتالدى. مۇنداي ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ ءىرى جەمقورلىق سىبايلاستىعىن سوڭعى ۋاقىتتاعى ەكونوميكالىق قىلمىستىق سوت وقيعالارىنىڭ بارلىعىنان كەلتىرۋگە بولادى. بۇل قىلمىستىق ىستەردى تەكسەرۋ بارىسىندا باسشىلارمەن بىرگە جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بەلگىلى وبلىسقا نەمەسە مەكەمەگە سول باسشىمەن بىرگە كەلگەن «كادرلار» بولىپ شىقتى. ەندەشە, ەلىمىزدە ەرەكشە بەلەڭ الىپ كەتكەن اكىمدەر مەن مينيسترلەر قىزمەت اۋىستىرعاندا وزدەرىمەن بىرگە شۇبىرتىپ الىپ جۇرەتىن كوماندالىق «تاجىريبەنى» نەمەسە ءبىر ازاماتى اتقا مىنسە, ون تۋىسى سوڭىنان ەرەتىن اتقوس­شى اعايىنشىلدىقتى توقتاتۋ كەرەك. ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە وڭ اسەرى بار شەنەۋنىكتەردىڭ كوماندالىق ءتاسىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوپ رەتتە اشىق تۇردە ۇيىمداستىرىلعان قىلمىستىق توپتارعا, ياعني سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ پيراميداسىنا اينالىپ جاتىر. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءتورت اياعىن تەڭ باسا باستاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىنان بەرى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسىپ كەلەمىز. بۇل ورايدا زاڭ قابىل­داۋدان دا, فورۋم وتكىزۋدەن دە كەندە ەمەسپىز. ەندەشە, بۇل ىندەتتىڭ بەتى نەگە قايتپايدى؟ ونىڭ باستى سەبەبى, نەپوتيزم مەن فاۆوريتيزمگە نەگىزدەلگەن قازاقي مەنتاليتەت جانە جەمقورلىق قىلمىستى جازالاۋداعى السىزدىكتە بولىپ وتىر. باتىس ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستانداعى جەمقورلىق فورمۋلاسى نەپوتيزمگە (لاتىنشا nepes, nepotis – نەمەرە, جيەن ياعني اعايىندىق, تۋىستىق-جيەنشارلىق) جانە فاۆوريتيزمگە (سۇيىكتى بولۋ, بىرەۋدىڭ ىعىندا ءجۇرۋ جانە بىرەۋگە ارقا سۇيەۋ دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى) نەگىزدەلگەن. كەزىندە كارل ماركس قوعام ەكى جاعدايدا – ءبىرىنشى, قىلمىس كوپ, جازالاۋ از, ەكىنشى, جازالاۋ كوپ, قىلمىس جوق جاعدايدا عانا ازادى دەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالىپ, جوعارى مەملەكەتتىك بيلىككە دەيىن قاۋلاپ كەتكەن جەمقورلىق قىلمىستاردى جازالاۋ ۇردىسىندەگى جالپاقشەشەيلىك بۇل ىندەتتىڭ اسقىنۋىنا جول اشىپ وتىر. وتكەن جىلى «اتىراۋ جارىق» اق تاراتاتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءتاريفىن ءوسىرۋ ءۇشىن 300 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە پارا العان تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى مۇرات وسپانوۆقا سوت ۇكىمىمەن كەسىلگەن جازا وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. سوت مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ م.وسپانوۆتى 11 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى سۇراعان جازانىڭ ورنىنا وعان 1 ميلليارد 101 ميلليون 60 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, قىلمىسكەردى سوت زالىنان ەركىندىككە شىعاردى. قازاقستاندىق سوت پروتسەسۋالدىق تاجىريبەسىندە العاش رەت كەزدەسكەن بۇل وقيعا ەرىكسىز كۇماندى ويلارعا جەتەلەدى. بىرىنشىدەن, سوت ايىپتالۋشىنىڭ وسىنداي ۇلكەن ايىپپۇل تولەي الاتىن قارجىسىنىڭ بار ەكەندىگىن قايدان ءبىلدى؟ ەكىنشىدەن, جالعىز ايىپتالۋشى تولەي المايتىن مۇنشالىقتى كوپ ايىپپۇل سالۋ ارقىلى سوت ونىڭ جاقىندارى مەن سىبايلاستارىن قارجى تابۋ جولىندا جاڭا قىلمىسقا يتەرمەلەپ وتىرعان جوق پا؟ ادال جولمەن از ۋاقىتتا مۇنداي قارجى تابۋ مۇمكىن ەمەس. قالاي بولعاندا دا, سوت «ۇكىمى» ورىندالدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا م.وسپانوۆ 1 ميلليارد 101 ميلليون 60 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل تولەپ, «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» بولىپ, اقتالىپ شىقتى. تۋرا جولدان تايىپ, اعاتتىقپەن قىلمىس جاساعان ايىپتالۋشىلارعا جەڭىلدىكپەن قاراپ, كەشىرىم جاساۋعا بولاتىن شىعار. بىراق قوعام يگىلىگىنە قول سالىپ, تۋعان مەملەكەتىن توناعان جەمقورلارعا جەڭىلدىك بولماۋعا ءتيىس. ولار مەملەكەتتى سانالى تۇردە توناۋ ارقىلى ونىڭ ەكونوميكالىق ىرگەتاسىن شايقالتىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭىنە بالتا شاۋىپ وتىر. سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا ميلليونداعان قارجىنى قىمقىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىمەن سوتتالعان ءىرى لاۋازىم يەلەرىنىڭ كوپشىلىگى جەڭىل-جەلپى جازامەن قۇتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ە.ارىن سوت زالىنان بوساتىلسا, 6 جىل قاتاڭ رەجىمگە كەسىلگەن قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ءبىر جىلدان كەيىن بوساپ شىقتى. ال مەملەكەتكە 1,1 ميلليارد تەڭگە شىعىن شەكتىردى دەگەن ايىپ تاعىلعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى سايات شاياحمەتوۆ ءالى كۇنگە دەيىن ەركىندىكتە ءجۇر. قالتالى قىلمىسكەرلەرگە سوت تاراپىنان جاسالاتىن مۇنداي كەڭشىلىكتىڭ سىرى نەدە؟ «تاياقتىڭ ەكى باسى بار». كۇنى كەشە قازاقستاننىڭ ميللياردتاعان دوللار قارجىسىن «وفشور» اسىرىپ, ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنە جازىلماس جارا سالعان مۇحتار ابليازوۆقا كەشىرىم جاسالىپ, تۇرمەدەن شىعارىلىپ ەدى عوي. ارتى نە بولدى؟.. جوعارىدا ايتىلعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى سايات شاياحمەتوۆقا تاعىلعان ايىپ – شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سالىنعان كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورتالىعىنىڭ عيماراتى قارجى جەتپەيتىندىكتەن پاي­دالانۋعا بەرىلمەي قالعان. بولىنگەن 5 ميلليارد تەڭگە تالان-تاراجعا سالىندى دەلىنگەن بولاتىن. قازىر سول «سۋ جاڭا» عيماراتتار پايدالانۋعا بە­رىل­مەگەندىكتەن قيراپ جاتىر. ال ەكىباستۇز قالاسىنداعى وڭىرارالىق كادر­لار دايارلاۋ جونىندەگى وقۋ ورتالىعىنىڭ 15 بىردەي عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى 6 جىل بۇرىن سالىنىپ بىتكەن. بىراق مەملەكەتتىك كوميسسيا قابىلداماي, وقۋ كەشەنى يەسىز قالعان. ويتكەنى, 15 عي­مارات تۇگەلدەي باتپاقتىڭ ۇستىنە سالىنعان ەكەن. قازىر قاراۋسىز قالعان عيماراتتار قاڭىراپ جاتىر. قۇرىلىسقا جۇمسالعان 4,5 ميلليارد تەڭگە مەملەكەت قارجىسىنىڭ سۇراۋى قايدا؟ قاي مينيستر جاۋاپ بەرەدى؟ كەيدە جەمقورلىققا جەلەۋ بەرەتىن احۋالدى ۇكىمەتتىڭ ءوزى جاساپ وتىرادى. بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان لوببيستەر مەملەكەتتىك اۋقىمدا جەمقورلىققا جول اشاتىن قولايلى ساڭىلاۋلار جاساۋعا ابدەن توسەلىپ العان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قوعامىمىزعا پايداسى شامالى, كەرىسىنشە, ورىندالۋىنا كوپ قارجى جۇمسالاتىن ءىرى جوبالار ءجيى جاسالادى. ونىڭ استارىندا دا ءىرى جەمقورلىق جاتىر. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اسا ۇلكەن كولەمدە پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى عابدۋللاتيف مىرزاقۇلوۆ تۇتقىندالدى. ول «استانا» ۇلتتىق عارىش ورتالىعىنىڭ عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنىڭ (عاقسك) قۇرىلىسىن سالۋعا بايلانىستى وتكىزىلگەن كونكۋرستا «قۇلاگەر» قك» جشس-ءنىڭ مۇددەسىنە بۇيرەگى بۇرىپ, وسى جشس باسشىسىنان 272 مىڭ دوللار جانە 75 ميلليون 300 مىڭ تەڭگە پارا العان كورىنەدى. قازاقستان مەن فرانتسيانىڭ EADS Astrium كومپانياسى بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس عارىشتىق ءىرى جوبا – عاقسك-نىڭ جالپى قۇنى 34,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ 27,1 ملرد. تەڭگەسى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيسە, قالعان 7,8 ملرد. تەڭگەسى فرانتسۋزدار تاراپىنان سالىناتىن ينۆەستيتسيا بولماق. بۇل كەشەننىڭ قۇرىلىسى 2008 جىلى باستالىپ, 2013 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس بولاتىن. ءتۇرلى كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى 2013 جىلى بۇل قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسى عانا قالاندى. وسىعان وراي قۇرىلىستى اياقتاۋ مەرزىمى 2017 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. «ساقالدى قۇرىلىس» سوزىلىپ, بولىنگەن قارجى «قۇمعا سىڭگەن سۋداي» اعۋدا. سودان بەرى ەلىمىزدىڭ بەدەلى ءۇشىن اۋاداي قاجەت ءىرى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي جاۋاپتى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى دا اۋىسىپ ۇلگەردى. قىرۋار قارجىنىڭ سۇراۋى قايدا؟ ءال­دە «ايران ىشكەندەر قۇتىلىپ, شەلەك جالاعاندار تۇتىلادىنىڭ» كەرى مە؟.. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلامالارى توڭىرەگىندە قوردالانعان بىلىقتى تەكسەرۋگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي قۇزىرلى ورگاننىڭ ءتىسى باتار ەمەس. «جاڭبىردان كەيىنگى قاپتاعان ساڭىراۋقۇلاقتاي» كوپتىگىنەن كوز ءسۇرى­نەتىن باعدارلامالاردان قاراپايىم ادامدار تۇگىلى, بىلىكتى ماماندار دا جاڭىلاتىن بولدى. ماسەلەن, «2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى» باعدارلاماسى, 2012 جىلى باستالعان «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى, «جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسى, «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلا­ما­سى شەڭبەرىندەگى جالعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى» جانە باسقالار بولىپ جالعاسا بەرەدى. اتى باسقا بولعانىمەن بۇل باع­دارلامالار­دىڭ زاتى ءبىر. بارلىعى دا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىسىمەن سالىنىپ, از قامتاماسىز ەتىلگەن الەۋ­مەتتىك توپتار مەن جاس وتباسىلارىنا يپوتەكالىق نەسيەگە نەمەسە جالعا بەرىلەتىن قول جەتىمدى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, «2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى» باعدارلاماسى بويىنشا پاتەر الۋ كەزەگىنە كىرگىزىلىپ, ءالى كۇنگە دەيىن پاتەر الا الماي جۇرگەن جاس وتباسىلار جەتەرلىك. ەندەشە, ءبىر باعدارلامانى تولىق اياقتاماي جاتىپ, ەكىنشى باعدار­لامانى باستاپ كەتەتىندەي نە كۇن تۋدى؟ بۇل ارادا تۇرعان كەرەمەت قۇپيا دا جوق. قۇرىلىسقا مول قارجى الۋ ءۇشىن جاڭا باعدارلامالاردى تۋىنداتا بەرۋ كەرەك. مىنە, تاعى دا 2015 جىلدان باستاپ «2020 جىلعا دەيىن وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى كۇشىنە ەندى. وسىعان بايلانىستى «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنىڭ كۇشى جويىلدى. 2020 جىلعا دەيىن قولجەتىمدى پاتەر الىپ قالارمىن دەگەن مىڭداعان جاننىڭ ءۇمىتى ءۇزىلدى. ال جاڭا باعدارلاما ويلاپ تاپقان شەنەۋنىكتەرگە, «جىمقىرۋ» ءۇشىن مول اقشا ءتۇستى. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دە­مەكشى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءيميدجى ءۇشىن اتقارىلعان ءىرى حالىقارالىق جوبالار دا جەمقورلىق قىلمىستان سىرت قالا الماي وتىر. ماسەلەن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ميللياردتاعان قارجىسىن جۇمساپ, جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەن 2011 جىلعى ازيادا ويىندارىنىڭ ارتى ابىرويسىز اياقتالدى. «2011 جىلعى VII ازيالىق ويىنداردى وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى» اق باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى ايدار مۋسين 800 ميلليون تەڭگە قارجىنى تالان-تاراجعا سالدى دەگەن ايىپپەن سوتتالدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى بەدەلىنىڭ جەمىسى, مەم­لەكەت باسشىسى «ۇلتتىق جوبا» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەكسپو-2017 كور­­مەسىنە دايىندىق بارىسىندا دا كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولدىق. «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق-تىڭ بۇرىنعى باسشىلارى جاۋاپقا تارتىلدى. ءالى تەرگەۋ شارالارى اياقتالعان جوق. الاي­دا, بۇل شەكتەن شىققان سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ قازاقستاندىقتار ۇلكەن ءۇمىت ارتقان حالىقارالىق ءىرى جوباعا كولەڭكە تۇسىرگەنى انىق. تاعى ءبىر ويلاناتىن ءجاي, سوڭعى جىلدارى ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى قۇرىلىس سالۋعا قۇمار بولىپ كەتتى. قارجى تاپ­شىلىعى­نان قوردالانعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى سىرىپ قويىپ, قۇرىلىس سالۋعا بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە بولگىزەدى. ءبىر قاراعاندا يگىلىكتى ءىس بولىپ كورىنەتىن بۇل استارلى ماسەلەنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا ءۇڭىلۋدى الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اسا ءبىر ۋشىعىپ بارا جاتقان جەمقورلىقتىڭ جاسىرىن جۇيەسى – نەپوتيزم, ياعني قىزمەت بابىندا تۋىستىق, رۋشىلدىق, جەرشىلدىك بايلانىستارمەن ءوسۋ. ارينە, اكىمنىڭ نەمەسە ءمينيستردىڭ بالاسى جوعارى قىزمەت اتقارماسىن دەگەن تالاپ جوق. بىراق «بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ», جيىرمادان جاڭا اسقان جىگىتتى اكىم ەتىپ تاعايىنداۋ ۇيات قوي.  اقتوبە وبلىسىندا ءۇي-ىشىمەن ءبىر سالادا ءبىر-بىرىنە باعىنىشتى باسشى بولعاندار دا كەزدەستى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. اكىمدىكتەردە, مينيستر­لىكتەردە, ۇلتتىق كومپانيالاردا كىم­دەردىڭ بالالارى وتىرعانىنان-اق بەتكە ۇرىپ تۇر. ەلىمىزدە نەپوتيزمنىڭ اشىق تۇردە جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزىلگەن بۇل جۇيەسىنىڭ استارىندا ۇلكەن قاتەر جاتىر. سىبايلاس جەمقورلىقتى قاۋلاتىپ وتىرعان نەپوتيزم مەن ءفاۆوريتيزمدى ءبىز زاڭنان تىس قۇبىلىس رەتىندە قابىلداي باستادىق. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» قاعيداسىن كلاندىق, اعايىندىق جانە كوماندالىق توپتىڭ ۇرانىنا اينالدىرىپ, جەمقورلاردىڭ قازاقي پيراميدالارىنا اشىق جول بەردىك. بۇل وتە قاۋىپتى. كلاندىق, كوماندالىق نەگىزدە ۇيىمداسقان بۇل «جەمقورلار پيراميداسىنا» نەگىزىنەن ءبىر رۋدىڭ, ءبىر ءوڭىردىڭ سەنىمدى ادامدارى توپتاسادى. ولار ەندى بەدەل, بايلىق, بيلىك بولىسىندە ەكىنشى تاپتىڭ مۇددەسىنە قارسى شىعادى. ءسويتىپ, «جەمقورلار پيراميداسى» ازعانتاي قازاقتى الا تايداي ءبۇلدىرىپ, ترايباليزم تراگەدياسىنا ۇرىندىرادى. سوندىقتان كوماندالىق توپتاسۋعا, كلاندىق ۇستەمدىككە شۇعىل توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى «نۇر وتان» پار­تياسىنىڭ حV سەزىندە «ساياسي كوشباسشىلىقتىڭ ءپرينتسيپتى ماسەلەسى رەتىندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كۇرەسۋدىڭ ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى» تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان بايلانىس­تى قابىلدانعان باعدارلامانىڭ باستى مىندەتى – قازاقستاندا ماڭىزدى ءۇش ەلەمەنتتەن تۇراتىن جۇيەنى قۇرۋ ەدى. ول – بىرىنشىدەن, ازاماتتارعا قىزمەت ەتەتىن ءتيىمدى مەملەكەت, ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى, ازاماتتىق قوعامنىڭ تىرەگى رە­تىن­­دەگى مىقتى بيزنەس, ۇشىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىكتى ازاماتتىق قوعام. مىنە, باسشىمىزدان باستاپ قوسشىمىزعا دەيىن ەندىگى جۇمىلا اتقاراتىن مىندەتتەر وسى. ايتپەسە, قازاقستاندىق قوعامدى جۇقپالى ىندەتتەي جايلاعان جەمقورلىق جارعا جىعادى. بۇۇ-نىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە ادامزات الدىندا تۇرعان جاھاندىق ەڭ ءىرى ءۇش قاتەر بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى – بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق, ياعني تەڭسىزدىك ەڭ قاۋىپتى شەگىنە جەتكەن كورىنەدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا دا قازاقستان الدىڭعى توپتاعى ەلدەر قاتارىندا. وتكەن جولى «كورپەگە قاراپ كوسىلۋ» اتتى ماقالامىزدا («ەگەمەن قازاقستان» 20.01.2016ج.) قازاقستاندىق بانك باسشىلارىنىڭ جالاقىسى اي سايىن 11-15 ملن. تەڭگەدەن اينالاتىنىن ايتقان ەدىك. ارينە, جەكەمەنشىك بانك (قالاي جەكەشەلەنگەنى باسقا اڭگىمە) توپ-مەنەدجەرى بولعان سوڭ باسقا مامانداردان 2-3 ەسە, ءتىپتى, 5 ەسە ارتىق جالاقى السىن. بىراق 100 ەسە ەمەس قوي! الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان ورتادا جەمقورلىقتىڭ سۋدا جۇزگەن بالىقتاي بولاتىنى تاعى انىق. ال الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ارقاشان تەكەتىرەسكە باستايدى. ەندەشە, جابايى كاپيتاليزمنىڭ جالىنا جارماسىپ, جارباڭداي بەرمەي, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءتىرىلتىپ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىك پەن ادامگەرشىلىك تاربيەنىڭ باستاۋلارىنا بۇرىلاتىن ۋاقىت جەتتى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».