ۇلت قورعانى – ۇلتتىق تاريح

الداعى وقۋ جىلىندا جوو-لاردا تاريحشى ەمەس ماماندىقپەن وقيتىن باكالاۆرلار «قازاقستان تاريحىن» كەلتە نۇسقادا, ياعني تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن عانا وقيتىن بولىپتى. رەسمي قاعاز الماسا دا, ءبىراز ينس­تيتۋتتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر قاجەتتى دايارلىق جۇمىستارىن باستاپ كەتكەن سىڭايلى. مۇنداي ۇستانىمداعىلار ءۋاج ەسەبىندە باتىس ەلدەرىنە تيەسىلى وقۋ باعدارلامالارىن ۇلگى تۇتادى. بۇل, جۇمسارتا ايتقاندا, قاتە تۇسىنىك. ءبىلىمنىڭ گۋمانيتارلىق كومپونەنتىنە بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلدى باتىس ەلدەرىمەن تەڭگەرۋگە بولمايدى. دامىعان باتىس جانە شىعىس قوعامدارىنىڭ (ماسەلەن, انگليا, گەرمانيا, فرانتسيا, يران, تۇركيا, جاپونيا, ت.ب.) عاسىرلار بويى مەملەكەتتىلىك ءداستۇرى, مادەنيەتى, حالقىنىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمى ءبىرجولا قالىپتاسقان. ولاردا مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى شەشىلگەن. بىراق, بۇل ەلدەردىڭ ءوزى «بىزدە مەملەكەتتىك بىرەگەيلىك ماسەلەسى ءبىرجولا شەشىمىن تاپقان» دەگەن كوڭىل-كۇيىندە قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان جوق. ءيا, راس, قازاق قوعامى دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى عاسىرعا بەرگىسىز جولدان ءوتتى. قازاقستان الەم تانىعان ەلگە اينالدى. دەگەنمەن, بىزگە توقمەيىلسۋگە ەشقانداي نەگىز جوق. بۇكىل ەلدە, قوعامدا تاريحي ساباقتاستىق نەگىزدە وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك ۇستانىم بەرىك ورنىعۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تىنىمسىز, ماقساتتى تۇردە, سالالى جانە كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل, ەشقانداي دا اسىرا سىلتەۋسىز, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. ويتكەنى, ءاربىر حالىق, ءاربىر قوعام ءوزىنىڭ بىرتەكتىلىگىن ب ۇلىنبەگەن, ساۋ كۇيىندە ساقتاعاندا عانا ءومىر سۇرە الادى. ال, ۇلت, حالىق رەتىندە ءبىزدىڭ بىرتەكتىلىگىمىز پاتشالىق جانە سوۆەتتىك كەزەڭدەردە اۋىر دا ماقساتتى شابۋىلدارعا ۇشىرادى, ۇلتتىڭ ۇيۋ ۇدەرىسى مەملەكەتتىك قامقورلىق جوق جاعدايدا ءجۇردى, ۇلتتىڭ باستاۋشى الەۋمەتتىك كۇشتەرى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. ونىڭ سالدارىن ءبىز ءالى دە ءبىراز ۋاقىت سەزەتىن بولامىز. ياعني ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق بىرتەكتىلىك ءۇشىن كۇرەس قازىرگى ۋاقىتتا دا ءجۇرىپ جاتىر, ءالى دە جۇرەتىن بولادى. قۋاتتى مەملەكەتكە, ۇلتقا اينالۋ ءۇشىن بىزگە كەم دەگەندە ەكى جاڭا بۋىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. سوندا عانا باسقا ەلدەرمەن ەركىن ءارى تەڭ دارەجەدە سويلەسە الامىز. قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قالىپ­تاسقان كۇردەلى احۋالعا الاڭداعان جەر-جەرلەردەگى ارىپتەستەر ءتول تاريحىمىزدىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايدىلىقپەن قاراي الماعاندىقتان بىزگە قوڭىراۋ سوعىپ, حات-حابار جازىپ, جوعارىداعىداي شەشىمنىڭ الدىن الۋعا ءوتىنىش جاساپ جاتقاندارىن ايتۋ پارىز. وتاندىق تاريحناما ەلدىڭ كوپعاسىرلىق شىنايى تاريحىن ەركىن, زامان سۇرانىسىنا لايىق دارەجەدە جانە تولىمدى مازمۇندا قورىتۋ مۇمكىندىگىنە ەندى عانا قول جەتكىزىپ, ونىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى مەن تۇجىرىمدارىن ءبىلىم جۇيەسىنە جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان شاقتا وتان تاريحىن وقۋ باعدارلاماسىنان الاستاۋ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاۋىپ رەتىندە قابىلدانۋعا ءتيىس. ويتكەنى, وتاندى ىشكى جانە سىرتقى كاۋىپتەردەن ساقتاۋ ءىسى ونىڭ ازاماتتارىنىڭ كاسىبي دايارلىعىنا, پاتريوتتىق ۇستانىمى مەن سەزىمىنە, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي تاۋەلدى. مۇنداي رۋحاني قۇندىلىقتاردى ءاربىر جاس مامان ءوز ەلى مەن جەرىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان ءارى تەرەڭ قورىتىلعان تاريحىن بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى عانا يگەرە الادى. مەملەكەت قۇرۋ جانە نىعايتۋ ىسىندە, ارينە, الەمدىك تاجىريبەنىڭ ەسكەرىلگەنى ءجون, دەگەنمەن, بۇل ماسەلەدەگى نەگىزگى قاعيدات مەملەكەت حالقىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرامىن جانە ولاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى تۇيتكىل ماسەلەلەرىن انىقتاۋدان, ولاردى شەشۋ جولدارىن بەلگىلەۋدەن تۇرادى. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ جانە ونى نىعايتۋ ءىسى مەملەكەتتى باسقارۋ رۋحىمەن وزەكتەس بولۋعا ءتيىس. ال, باسقارۋ رۋحى نەدەن باستاۋ الادى؟ ارينە, سول ەلدىڭ ءتول تاريحىنان, انا تىلىنەن, شىندىعىنان. سوندىقتان, بولاشاقتا ەلدىڭ باسقارۋ ىسىنە ارالاساتىن بۇگىنگى ستۋدەنتكە ءبىز ءوز ەلىنىڭ تاريحى مەن شىندىعىن ءتۇسىنىپ, بويىنا سىڭىرە الاتىنداي مۇمكىندىك تۋعىزۋعا مىندەتتىمىز. سونىمەن, وتان تاريحى جوعارى وقۋ ورىندارىندا مىندەتتى تۇردە وقىتىلۋى ءتيىس جانە ول زامان سۇرانىسىنا لايىق تولىققاندى ءپان رەتىندە جاڭا مازمۇندا جۇرگىزىلسىن دەگەندە قانداي ۇسىنىستارعا تابان تىرەپ وتىرمىز؟ مەكتەپ باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان ماتەريالدار جوعارى وقۋ ورىندارىندا قايتالانباۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىستى تولىق قابىل الا وتىرىپ, ءبىز ستۋدەنت جاستارعا وتان تاريحىن العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستان باستاپ, ونىڭ بۇگىنگى كۇنىنە دەيىنگى بارلىق تاريحي كەزەڭدەرى مەن ۇدەرىستەرىن جىكتەپ وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىز. بۇل بۇرىنعى تاريحتى فورماتسيالىق ۇستانىم تۇرعىسىنان وقىتۋدىڭ كورىنىسى. مۇنداي وقىتۋ بارىسىندا ەل تاريحىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان ەڭ نەگىزگى جانە وزەكتى وقيعالار مەن ۇدەرىستەر, بالاما وزگەرۋ جانە ءوسۋ مۇمكىندىكتەرى نازاردان تىس قالا بەرمەك. ياعني, وتان تاريحىن وقىتۋدا بۇگىن ەكپىن ستۋدەنت جاستاردىڭ, جالپى قوعامنىڭ دۇنيەتانىمى مەن تالعامىنا سۇيەنىش بولا الاتىن ۇلت تاريحىنداعى شەشۋشى كەزەڭدەر مەن وقيعالارعا, ونەگەلى ىستەرگە تۇسىرىلگەنى ءجون. قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ونداي وقيعالار مەن كەزەڭدەر, ونەگەلى ىستەر ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا از ەمەس. ەندى, جاڭا جاعدايدا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن «قازاقستان تاريحى» ءپانىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن جانە وقيعالار حرونولوگياسىن ورتا مەكتەپتەگىدەي قايتالاماۋ قاجەت. «قا­زاقستان تاريحىن» وقىتۋدىڭ ادىستە^­مەلەرىن جاڭاشا وزگەرتىپ قانا قوي­ماي, ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق-مەتو­دولوگيالىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەتىندەي, ولاردى ساپالى مامان رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەڭ باستىسى – ساياسي-تەوريالىق تۇرعىدان سانالى ازامات ەتىپ قالىپتاستىراتىنداي باعىتقا باعدارلاۋ قاجەت بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى وقىتۋ ادىستەمەسىن ساپالى تۇردە تەوريالىق-پروبلەمالىق تۇرعىدا وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىن, دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ باعىتىنداعى تاريحي قادامدارىن, ونىڭ باسقالاردان ەرەكشەلەنەتىن وزىندىك قايتالانباس مادەني-الەۋمەتتىك وركەندەۋ جولىن, يدەيالىق-رۋحاني دۇنيەتانىمدارىنىڭ, تۇسىنىكتەرىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق ساتىلارىن, تاعى دا باسقا كوپتەگەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەرىن تاريحي ساباقتاستىق جانە مەتودولوگيالىق تۇرعىدان وقىتۋ ماسەلەسى بۇگىنگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا اسا وزەكتى بولىپ تابىلادى. ءبىلىم جۇيەسىندە وتان تاريحىن وقىتۋ ىسىندە دەرەك كوزدەرىنە جەتە كوڭىل اۋدارىلعانى دۇرىس بولماق. وسى ۋاقىتقا دەيىن دەرەكتىك باستاۋ-بۇلاقتار مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلدى. ستۋدەنت جاستارعا تاريحي وقيعالار مەن ۇدەرىستەردى تاريحي بۇلاقتار ارقىلى وقىتۋ ولاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ, ازاماتتىق ساناسى مەن ۇستانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا پارمەندى ىقپال جاسايتىن, ءوز بەتىنشە, تاۋەلسىز تۇجىرىمدار جاساۋعا جول اشاتىن ءادىس, وقۋ قۇرالى. باسقاشا ايتقاندا, ماقسات جاستارعا دايىن تۇجىرىمداردى بەرۋدەن باس تارتىپ, ولاردى ەركىن, ءوز بەتىنشە ىزدەنۋگە, باتىل شەشىمدەرگە كەلۋگە باۋلۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, ورحون سىنا جازۋلارىنداعى كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان وسيەت-ءسوزىن تۇپنۇسقالىق ماتىندەر ارقىلى وقىپ, ارنايى پراكتيكالىق ساباقتار ارقىلى تالداۋدىڭ ماڭىزىن اسىرا باعالاۋ مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن ەمەس. بۇل تاريحي بۇلاقتاردا بار ىشكى ەنەرگيا ەۋروپا جۇرتىنا انتيكالىق گرەك جانە ريم ۇلگىلەرى بەرەتىن ەنەرگيادان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ پەداگوگتار مەن ادىسكەرلەر ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىستى. سوڭعى جىلدارعا دەيىن, ماسەلەن, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگى» مەن ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇركى سوزدىگى» سياقتى تۇركىلەر وركەنيەتىن جالپىادامزاتتىق كەڭىستىككە الىپ شىققان ۇلى تۋىندىلار رۋحاني اينالىمدا قالتارىستا قالىپ كەلدى. بۇل ەكى ەڭبەك تە ءتولتۋما, جەرگىلىكتى ەتنوس ومىرىنەن باستاۋ الاتىن تۇركى قوعامدىق ويىنىڭ سول ۋاقىتقا دەيىنگى ەركىن ءوسىپ-ءونۋىنىڭ تابيعي جەمىسى, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ, مەملەكەت قۇرۋ جانە مادەنيەت قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسىنىڭ جيىنتىق كورىنىسى, سونداي-اق بۇدان بىلايعى رۋحاني ءوسىپ-ءونۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە الۋعا ءتيىس ورىندارىن ءبىز ازىرگە انىقتاي الماي كەلەمىز. وتان تاريحىن وسى سياقتى تاريحي بۇلاقتار ارقىلى نارلەندىرە وقىتۋ ءبىلىم ساپاسىن ىرگەلەندىرۋگە جاعداي تۋعىزىپ, جول اشپاق. تاريحتىڭ قوزعالىسىنا, قويى­لىمىنا, بولۋ-بولماۋىنا باستى ساحنانى – جەر, التىن ارقاۋدى – ءتىل, ايالى الاقاندى – مەملەكەت ءۇش تۇعىرىنان كورۋى­مىز كەرەك. ءۇش تۇعىردىڭ بەكەمدىگى مەن ءۇي­لەسىمى – تاريحقا بەرىلگەن كەپىل­دىك, ساباقتاستىق پەن جالعاستىقتىڭ وزەگى. ءۇش تۇعىردىڭ بىرەۋىنەن ايىرىلۋ حالىق­تى ءتول تاريحىنان اجىراتادى. ءتىل, جەر, مەملەكەت تاريحتىڭ سۋبستراتى بولا تۇرا, وزدىگىنەن تاريحتى تۇزبەيدى. ويتكەنى, شەشىم قابىلداۋ, شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ, ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ ءتارىزدى فۋنكتسيالار قۇزىرەتى بەرىلمەگەن. بۇلاردى تاريح تەگەرشىگىن اينالدىرۋعا جەگەتىن, تاريحتى تۇزەتىن ءۇش قوزعاۋشى كۇش بار. ءبىرىنشىسى – حالىق, ەكىنشىسى – تۇلعا, ءۇشىنشىسى – بيلىك. تۋراسىنا كەلگەندە, قاي عاسىردى الماڭىز, ۇشەۋىنىڭ ماقساتتى ارەكەتىنسىز ءشيدىڭ باسى دا سىنبايدى. تاريح – بۇل قوعامنىڭ, ونىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ, جەكە اۋلەتتەرىنىڭ جادى. ۇلتتىڭ وبەكتيۆتى عىلىمي تاريحى تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا ەشقانداي دا يدەولوگيالىق شەكتەۋسىز قورىتىلا باستادى. باسقاشا ايتقاندا, باسقا ەلدەردىڭ ۇلت تاريحىن جازۋ ىسىندەگى «التىن عاسىرىنا» ءبىز ەندى عانا اياق باسقانداي كۇيدەمىز. ال, بۇل جۇمىستىڭ مەملەكەتتىڭ جانە قو­عامنىڭ قولداۋىنسىز ءساتتى ءارى ناتيجەلى ءجۇرۋى, ارينە, تىپتەن دە مۇمكىن ەمەس. قىسقاسى, اتقارىلاتىن مىندەت كوپ. جاڭا تيپتىك باعدارلاما, وقۋلىق, حرەستوماتيا ازىرلەنۋى كەرەك. ازىرگە «قازاقستان تاريحى» ءۇش كرەديت كولەمىندە وقىتىلۋدا. بۇدان ءارى ازايتۋعا ەش بولمايدى. ويتكەنى, 1 ملن. جىلدىق وتان تاريحىنىڭ تاعىلىمىن جيناقتاي ايتقاننىڭ وزىندە 40-45 اۋديتوريالىق ساعات ارەڭ جەتەدى. ەڭ باس­تىسى, قازاق ەلىندە «قازاقستان تاريحى» جەتىمدىك كورمەيتىنىنە سەنگىمىز كەلەدى. تالاس وماربەكوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. مامبەت قويگەلديەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى. حانكەلدى ءابجانوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى.  الماتى.