الەمدى اقىلعا شاقىرعان ءادىل ءسوز

ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتكە قاتىسقان ەلباسى نازارباەۆ ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن ۇسىندى. بۇل جەر جۇزىندەگى تىنىش ءومىردى قالايتىن ادامزاتتىڭ بارلىعىن دا بەي-جاي قالدىرماعانى ايان. ءبىز ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سافار قولدىباەۆتان وسى ماڭىزدى قۇجات تۋرالى پىكىرىن سۇراعان ەدىك. – سافار ابدىعالي ۇلى, كومپيۋتەر, ۇزدىك تەحنولوگيالار زامانىنا اينالعان ءححى عاسىر ادامزاتتىڭ ارمانىن باسقا ارناعا بۇرعانداي. يادرولىق سوعىس قاۋپى ادامزاتتى عانا ەمەس, جەر پلانەتاسىنىڭ ءوزىن قۇرتىپ جىبەرەردەي, اجداھا كۇشكە اينالىپ كەلەدى. نەگە بۇلاي؟ – ءححى عاسىردا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر, وقيعالار, ساياسي كوزقاراستار جەر بەتىن­دەگى ادامزاتتىڭ الاقانىندا سەكىلدى. ءويت­كەنى, تەحنولوگيالاردىڭ دامىعانى سونشا, جەر­دىڭ انا ماتەريگىندە بىرەۋ تۇشكىرسە, وزگە ماتەريك­تەگىلەر ەستىپ وتىر. كۇندە قان توگىس, لاڭ­كەستىك جايلاپ بارادى. يادرولىق قارۋى بارلار قوقان-لوقى كورسەتەدى. وكتەمدىكتىڭ لايىقتى قايتارىمى دا بولماي قويمايدى. وكىنىشكە قاراي, وسى كورىنىستىڭ ورالىمى كۇشەيىپ, عىلىمنىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى قارۋلانۋعا باتىل ەنگىزىلۋدە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى امەريكا قۇراما شتاتتارداعى ساياسي, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا ءسوي­لەگەن سوزىندە مۇنى ايتىپ ءوتتى. يادرولىق قارۋدى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارى تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋ قاۋپى عىلىمنىڭ قارۋعا قىزمەتىن كورسەتپەي مە؟ ادامداردىڭ بويىن تۇيمەنى باسىپ قالسا جۇدىرىقتاي جەردىڭ كۇل-تالقانى شىعارداي عالامدىق ۇرەي بيلەيدى. يادرولىق قارۋعا تىيىم بولماسا ۇرەي­دىڭ شىندىققا اينالارى دا حاق. مۇنىڭ بارلىعى دا, بىرىنشىدەن, دۇنيەنىڭ تۇتقاسىن ءوزى عانا ۇستاعىسى كەلە­تىن ەكونوميكالىق, عىلى­مي جاعىنان وتە دامىعان دەرجاۆالاردىڭ وك­تەم­دىگىنەن ورىن الىپ وتىر. ال وكتەمدىك پەن ادىلەتسىز­دىك قاشاندا قارسى كۇشتى تۋعىزادى. حالىق­ارالىق قىرعي-قاباقتىقتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ەكى ۇلكەن دەرجاۆا – رەسەي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى كەلىسە الماۋ­شىلىق ەكەنى دە بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا كەڭەس وداعى تاراپىنان ايتىلعان «قىرعي-قاباق سوعىستى», يادرولىق جانتالاسا قارۋ­لانۋ­دى قويايىق دەگەن مامىلەگە امەريكا جا­عى كەلىسكەن بولاتىن. الايدا, الىپ ەلدىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىقپادى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا حالىقارالىق ساياسي قايراتكەرلەر جانتالاسا قارۋلانۋدى توقتاتۋ, «قىرعي-قاباق سوعىستى» بولدىرماۋ تۋرالى جاقسى جۇمىس ىستەپ, پاتۋاعا كەلدى. 1975 جىلى حەلسينكيدەگى كەلى­سىمنەن كەيىن دۇنيەجۇزىندەگى بەس يادرو­لىق دەرجاۆا اتوم قارۋىن سىناۋ مورا­توريىن جاريالاپ, سوزدەرىن ۇستادى دا. سو­نىڭ ارقاسىندا الەم قىرىق جىلدان استام ۋاقىت يادرولىق قاۋىپسىز جاعدايدا ءومىر ءسۇردى. قازىر ونىڭ كۇشى السىرەپ, الەمدە «يادرولىق قىرعي-قاباق سوعىس» قاۋپى باس كوتەرە باستادى. ونىڭ سەبەپتەرىن ايتتىم. – قايتا باس كوتەرگەن «قىرعي-قاباق سوعىس­تىڭ» قاۋپىن ازايتۋدا ءىV قورى­تىن­دى ءسامميتتىڭ ماڭىزى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟ – جالپى جاھاندىق قانداي دا پروبلەما­لاردىڭ شەشىمىن ىزدەگەندە قولىندا مۇمكىن­دىكتەر مەن ءتۇيىندى ارەكەت الەۋەتى بار كوش­باس­­شىلار مەن ساياسي قايراتكەرلەردىڭ, اسكەري ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ باس قوسۋى قاجەتتىلىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسىن­داي القالى توپ الدىندا «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جاريالاۋى وسى ءساميتتىڭ ەرەك­شەلىگى بولدى دەپ بىلەمىن. ەلباسى جەر جۇزىندەگى يادرولىق قارۋلانۋدى, ونىڭ قاۋ­­پىن ناقتى سيپاتتاپ قانا قويماي, ونى توق­­تا­تۋ جولدارىن دا كورسەتىپ بەردى. وسى­دان 25 جىل بۇرىن جاس تاۋەلسىز مەملەكەت يادرو­لىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋ­دان باس تارتتى. بۇل – جەر بەتىندەگى مەم­لەكەتتەرگە ۇلگى بولارلىق ءىس. دۇنيەدە قازاق­ستاننان وزگە وسىنداي باتىل قادامعا بارعان ەل جوق. ەندى قازاقستان اۋماعىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان وتىن بانكى قۇرىلدى. بۇل دا قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك ءۇشىن تاعى ءبىر باتىل باستاماسى بولادى. – مۇنداي قادامعا دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قارۋى بار دەرجاۆالاردىڭ كوزقاراستارى بىردەي بولا ما؟ – قازىر جالپى, يادرولىق قارۋعا ءتۇرلى كوزقاراستىڭ بارى دا راس. كەيبىر ەلدەر يادرولىق قارۋدى بەيبىتشىلىك كەپىلى دەپ بىلەدى. مەملەكەتتىڭ قارۋى بولسا, وعان ەشكىم تيىسە المايدى, ياعني ەلدىڭ تىنىشتىعى قورعالادى دەپ ويلايدى. بۇل تۇبىرىنەن قاتە تۇسىنىك ەكەنىن ساياساتكەرلەر تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. يادرولىق قارۋ قولدانعاندا جەڭىمپاز بولمايدى, ول ءتىرى جاننىڭ بارلىعىن جويادى. تىرشىلىكتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى. مۇنى ءبىر جاعىنان امەريكا دا, قىتاي, وڭتۇستىك, سولتۇستىك كورەيا – بارلىعى بىلەدى. بىراق يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ جاتقان ەشقايسىسى كورىنبەيدى, ويتكەنى, ءوزارا سەنىم جوق. ەلباسى ءوزىنىڭ مانيفەسىندە يادرولىق قارۋدىڭ تاراۋ, ونىڭ لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسۋ قاۋپىن دە ەسكەرتتى. – تەرروريزم قازىر يادرولىق سوعىس قاۋپىن ۇرلەي تۇسەتىن ءتارىزدى. – تەررور, لاڭكەستىك ادامزات قوعامىنا وتە قاۋىپتى قۇبىلىس بولىپ تۇر. ونىڭ كورىنىس تابۋ سەبەبى تۋرالى پىكىر دە ءار الۋان. قازىر ونى دۇنيەجۇزىندە كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ ساياسي ماقساتىنا پايدالانادى, سول ءۇشىن مىڭداعان ادامنىڭ قانىن موينىنا جۇكتەپ, قولداپ وتىر دەگەن پىكىر ۇستەم. قانداي بولعاندا دا ولاردىڭ قولىنا يادرولىق قىرىپ-جوياتىن قارۋ ءتۇسىپ قالماۋىنىڭ الدىن الۋ كەرەك. – جاھاندى يادرولىق قاۋىپ تىعىرى­عىنان الىپ شىعار جول بار ما؟ – بار. ءبىر عانا جول بار. ونى ءبىزدىڭ مەملە­كەت باسشىمىز كورسەتتى. ول –اقىلعا كەلۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم ساياساتكەرلەرى مەن اسكەري بلوك, ۇيىمدار باسشىلارىن اقىل-پاراساتقا شاقىردى. بۇلاي بولمايىنشا, ادامزات ءوزى ويلاپ تاپقان يادرولىق قارۋ شەڭگەلىنە ءوزى ءتۇسىپ قالادى. اشۋمەن دە, قارۋمەن دە شەشىلگەن ءتۇيىن جەر بەتىندە بول­عان ەمەس. بۇگىن قارۋىن قايدا سايلارىن ءبىل­مەي وتىرعاندار ءتۇبى وسى جولمەن عانا جۇرە­تىن بولادى. باسقا جول تىعىرىققا تىرەيدى. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.