اسىل تۇقىم ماسىل بولماس

ەكونوميكانى تەرەڭ بىلەدى دەگەن مامانداردى تىڭداپ وتىرساڭ, بۇگىنگىدەي شيكىزاتقا ارقا سۇيەگەن ساياسات شاراسىز كۇيگە تۇسكەن زاماندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اتى وزۋى كەرەك ەكەن. ولاي بولسا, اتا-باباسى اتام زاماننان ءتورت ت ۇلىك مالدان نەسىبە ايىرىپ كەلگەن قازاق دەيتىن ەلدىڭ قۇدايىن ءوزى بەرىپ تۇرعان جوق پا؟! دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇندە مال باققاندا الدىما جان سالمايمىن دەگەن قازاقتىڭ الدىندا اسا كۇردەلى ماسەلە تۇر. ول – ءتورت ءتۇ­لىكتىڭ قانىن تازارتىپ, تۇقىمىن اسىلداندىرۋ سىندى ماشاقاتى مول شارۋا. اسىرەسە, بۇل ماسەلە «ساۋساڭ – ءسۇت, جەسەڭ – ەت» زەڭگى بابا تۇقىمىنا كەلگەندە زورايا تۇسەدى... سوڭعى ءتورت جىلدىڭ مۇعدا­رىندا قاراعاندى وبلىسىنا 2283 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا اكە­لىنىپتى. بۇل, ارينە بىزدەگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تازا قان­دى بۇقالارعا دەگەن سۇرانىسىن تولىق وتەي المايدى. قازىرگى تاڭدا مامانداردىڭ ەسەبىنشە, 1100 باس بۇقا جەتپەيدى. زووتەحنيكالىق تالاپتىڭ قاتاڭ زاڭىنا سالساق, ءاربىر 30 سيىرعا ءبىر بۇقادان كەلۋى كەرەك ەكەن. ونىڭ بەر جاعىندا, قان بۇزىلماس ءۇشىن بۇقانى ەكى جىلدا ءبىر اۋىستىرىپ وتىرۋ كەرەك. ال دەر ۋاقىتىندا اۋىس­تىرىلماعان بۇقا نورماتيۆ بويىن­شا «مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن» دەگەن ساناتقا جاتقىزىلادى. البەتتە, جوعارىداعى تالاپ ورىندالماسا مال تۇقىمىنىڭ ازا باستايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل ماسەلەگە مۇقيات قارا­ماۋدىڭ سالدارى ۇلكەن زارداپتارعا اكەلىپ سوقتىرماق. ەڭ باستىسى, مۇنىڭىز ەكونوميكالىق كورسەت­كىشتەرگە كەسىرىن تيگىزەدى. ەت پەن ءسۇتتىڭ ءونىمى ازايادى, ال ول دەگە­نىڭىز, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى وسە تۇسەدى دەگەن ءسوز. تاعى دا ءبىر ەس­كەرەتىن جايت, ەگەر دە بۇقاعا بايلانىستى نورماتيۆ بۇزىلار بولسا, وندا مەملەكەتتىك سۋبسيديا الۋ قۇقىعىنىڭ دا جولى كەسىلەدى. ال ەندى اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الام دەگەن شارۋاعا مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن كومەك قازىر قوماقتى: سۋبسيديا ارقىلى ونىڭ قۇنىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن وتەپ بەرەدى. مىنە, وسىدان كەلىپ, اۋىلدىق اكىمدىكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمدەرى ءۇشىن باسىم باعىتتاعى شارۋانىڭ ءبىرى – وسى نورماتيۆ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋ بولماق. دەگەنمەن, «سىباعا» سايتىنىڭ مالىمەتىنە سەنەر بولساق, قا­راعاندى وبلىسىنىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ شارۋاسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل ءبو­لىنبەي كەلەدى ەكەن. بۇگىنگى كۇندە وبلىستا 245 مىڭنان استام ءىرى قارا بار. ال اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ سانى – 2103. ونىڭ وزىندە بۇلاردىڭ 1006-سى «مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندەر» ساناتىنا جاتاتىن كورىنەدى. ەندى, جالپى جاعدايدى اۋدان­دارعا ءبولىپ, جىلىكتەر بول­ساق, مى­ناداي كورىنىسكە كۋا بولا­مىز. جاڭاارقا مەن شەت اۋدان­دا­رىنداعى احۋال الاڭداۋعا تۇرار­لىق ەكەن. مۇندا سايكەسىنشە, 215 جانە 174 باس بۇقا جەتىسپەيدى. ال وساكاروۆ جانە اباي اۋدان­دا­رىنداعى جاعداي ءبىرشاما ءتاۋىر كورىنەدى. وبلىستىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان اسانوۆ 2015 جىلدى قورىتىندىلاعان ەسەبىندە مىناداي دەرەكتەردى العا تارتادى. «ءىرى قارا مال ەتى ءوندىرىسىنىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن ءارى قاراي ارتتىرۋ ماقساتىندا 2015 جىلى «سىباعا» باعدارلاماسى بويىن­شا 5515 ىقم باسى (5256 باس سيىر جانە 259 باس ءوندىرۋشى بۇقا) جانە شەتەلدىك سەلەكتسيالى 1055 مال باسى اكەلىندى, بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ «جاكە» شق بازاسىندا 3000 باسقا مال بورداقىلاۋ الاڭى سالىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, اباي اۋدانىندا «سارىارقا» ءاوش» جشس-دە «قازاگروونىم» اق-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 3000 باسقا مال بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وساكاروۆ اۋدانىنىڭ «ەڭبەك-95» جشس-ءنىڭ بازاسىندا 600 باس مالعا تاۋ­ارلى ءسۇت فەرماسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە». بۇل جۇ­مىستاردىڭ ءبارى اعىمداعى جىل­دىڭ سوڭىنا قاراي جەمىسىن بەرۋى كەرەك دەپ جوسپارلانعان. «سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە» دەگەن ءسوز بار. مال باسىن كوبەيتكەن دۇرىس. ال ەندى ونى جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءمانىسى قان­داي؟ قاراعاندى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باس­شىسىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە جەم-ءشوپتىڭ ءۇش كوزى بار ەكەن: جايىلىم, تابيعي ءشوپ جانە ەكپە ءشوپ. وكىنىشكە قاراي, وبلىس­تا سوڭعى جىلدارى دالاداعى جەم­شوپتىك داقىل جۇيەسىندە اجەپتاۋىر وزگەرىستەر ورىن العان. ماسەلەن, كوپ جىلدىق جانە ءبىر جىلدىق شوپتەر مەن سۇرلەم ەگەتىن القاپتاردىڭ كولەمى ازايىپ كەتكەن. ماسەلەن, 1991 جىلمەن سالىس­تىرار بولساق, كوپ جىلدىق ءشوپ ەگۋ القابى ەكى ەسەگە جۋىق, مال ازىعى داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇش ەسەگە, ال ءبىر جىلدىق ءشوپ ەگۋ توعىز ەسەگە ازايعان. جاعداي وسىنداي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ماقساتىندا جەمشوپ ءوندىرۋدى دامىتۋ جوسپارى ازىرلەنگەن. بۇل شارۋا بيىلعى جىلدان باستاپ قولعا الىنىپ, 2020 جىلعا دەيىن جالعاسپاقشى. بۇگىنگى كۇندە وڭىردەگى تۇقىم شارۋاشىلىعى كوكتەمگى سەبۋگە دەپ 163 توننا كوپ جىلدىق, 210 توننا ءبىر جىلدىق ءشوپ تۇقىمىن دايىنداپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى 21 مىڭ گەكتار القاپتى قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جەردە ماماندار ءشوپ تۇقىمىنىڭ ساپاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەرىپ جاتىر. كوپ جىلدىق ءشوپ تۇقىمىنىڭ قورىن جاڭارتىپ وتىرۋ – باستى مىندەتتىڭ بىرىنەن سانالادى. تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى ونكۇن­دىگىندە استاناعا قىتاي اگرار­شىلەرى دەلەگاتسياسىنىڭ كەلەتىنىن حاباردار ەتتى. بىزگە جەتكەن اقپارعا قاراعاندا, بۇل ساپار بارىسىندا قىتايعا مال جانە وسىمدىك ونىمدەرىن شىعارۋ تۋرالى شەكتەۋ الىنىپ تاستالۋى بەك مۇمكىن ەكەن. ياعني, قازاقستان تمد كەڭىستىگىندە قىتايعا ەتتى ەكسپورتتايتىن ال­عاشقى ەل بولماق. ال ءبىز بۇل يگى ىسكە قانشالىقتى دايىنبىز؟ 2015 جىلدىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازاقستاندا 930,3 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلىپتى. بۇل كورسەتكىش 2014 جىلعا قاراعاندا 3,4 پايىزعا ءوس­كەن. قاراعاندى وبلىسىندا رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, 2015 جىلى ءىرى قارا مال 1,8 پايىزعا ءوسىپ, 475,7 مىڭ باستى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە سيىر سانى 245,4 مىڭ باسقا جەتكەن ء(وسىم – 2,1 پايىز). ال ەت وندىرىسىنە كەلەر بولساق, 4,2 پايىزعا ءوسىپ, 127,1 مىڭ توننانى قۇراپتى. ياعني, بىزدە ەت ءوندىرۋ ءىسىنىڭ ىرگەتاسى كوڭىلدەگىدەي قالانعان دەپ باتىل تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. تەك وسى قولداعى باردان ايىرىلىپ قالماي, شارۋانى ءارى قاراي دوڭگەلەتە بەرۋ كەرەك. قىتاي نارىعى قول بۇلعاپ شاقىرار بولسا, مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مىقتى سەرپىن بەرەدى دەگەن ءسوز. البەتتە, بۇل يگىلىكتەن ارقاداعى مال باققان اعايىن دا ءوز نەسىبەسىن ايىرادى دەگەنگە سەنگىڭ-اق كەلەدى. تەك ساتاتىن ەتتىڭ ساپالى ءھام مول بولماعى كەرەك. ال ونىڭ ا­ل­­­عىشارتى – مال تۇقىمىنىڭ اسىل­دىعىندا. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.