«مەنىڭ اعالارىم» سەرياسىنان
– بولا الاسىڭ با؟
ايبىنى بەت قاراتپايتىن دەكاننىڭ داۋىسى ەرەكشە سۇستى ەستىلدى. اۋديتورياداعى بارلىق كوگەنكوزدەردىڭ مويىندارى بەرى قاراي بۇرىلىپ, جانارلارى ماعان قادالسا دا, الگى ءامىرلى سۇراقتىڭ وزىمە ارنالعانىنا سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەگەن كۇيدە اڭىرىپ قالعانىمدا, قاسىمداعى كورشىم شىنتاعىمنان ءتۇرتتى. ۇرەي بيلەگەن بويىمدى ءاپ-ساتتە تىكتەپ:
– بولا الامىن, – دەپ ورنىمنان اتىپ تۇردىم.
– داۋىسى مىعىم-ەي مىنانىڭ. بولساڭ بولارسىڭ. وتىر, – دەدى تۇمسىعىنا تۇسكەن كوزىلدىرىگىنىڭ ۇستىنەن تەسىلە قاراپ.
بۇل 1977 جىلعى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا بولعان وقيعا ەدى. ابيتۋريەنتتىك كەزەڭدى ارتقا تاستاپ, ستۋدەنت اتانعان بىزدەردەن دەكانىمىز ەكى توپ جاساقتاپ, ستاروستا سايلاۋعا شاقىرعان بولاتىن. ستاروستا قويادى دەگەن ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن مەن ارتقى پارتالاردىڭ بىرىنە جايعاسىپ, جاڭا تانىسقان دوستارمەن قىزۋ اڭگىمەگە كىرىسىپ-اق كەتكەن ەدىم. قاي قىلىعىممەن جاققانىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن, سول كۇنى دەكانىمىز مەنى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ 102-توبىنا ستاروستالىققا قويدى. اتاعى جەر جارعان پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆپەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, جاقىن تانىسۋىمىزدىڭ باسى وسى بولاتىن.
جەتپىسىنشى جىلدار قازاق عىلىم-ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن اتاقتى كازگۋ-ءدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەز ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتى قازاقتىڭ ۇلى ازاماتى, اكادەميك ومىربەك ارىستان ۇلى جولداسبەكوۆ باسقاردى. ارىستان ۇلى دەسە دەگەندەي-اق ەدى جارىقتىق: قازانداي ۇلكەن باس, ۇشى ارىستاننىڭ جالىنداي بۇيرالانىپ تۇراتىن كومىردەي قارا شاش, جۋان مويىن, سوم تۇلعا, شالقاق كەۋدەلى ومىربەك اعا شىندىعىندا ازاماتتىڭ ارىستانى وسىنداي-اق بولار دەيتىن تۇلعا ەدى. ەلۋىنشى جىلدارى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا جانە قولدانبالى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا وداقتاعى ماشينا مەحانيزمدەرىنىڭ تەورياسى بويىنشا ساناۋلى عالىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلعان ارىستان ۇلى سول كەزدە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەتكە رەكتور بولعاندا 39-داعى قىلشىلداعان جىگىت قانا ەكەن.
ومىربەك ارىستان ۇلى جولداسبەكوۆ كازگۋ-ءدىڭ ومىرىنە تىڭ تىنىس, سونى سەرپىلىس اكەلدى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتىنىڭ ەڭ اسەم جەرىنەن ويىپ وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالۋعا 90 گەكتار جەر الدى. وعان بيىكتىگى جونىنەن الماتىنىڭ ايگىلى «قازاقستان» قوناق ءۇيىن عانا الدىنا سالاتىن 17 قاباتتى باس كورپۋستان باستالاتىن بىرنەشە وقۋ عيماراتتارىن, سول كەزدە قازاقستاننىڭ وزگە وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ ءوڭى تۇگىل تۇسىنە دە كىرمەگەن وسى زامانعى ارحيتەكتۋرالىق تالاپتارعا ساي وننان استام جاتاقحانالار سالىپ, از عانا ۋاقىت ىشىندە تۇتاس ءبىر قالاشىققا اينالعان كازگۋ-گرادتى جايناتىپ-اق جىبەردى. مىنە, سول ارىستان رەكتور كوتەرگەن ازاماتتار قاتارىندا ونىڭ سەنىمدى سەرىگى, ادال ارىپتەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ساتيراسىنىڭ جالعىز جوقشىسى, ساتيريكتەردىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا «جاتتىقتىرۋشىسى» تەمىربەك قوجاكەەۆ بولدى.
تەماعاڭ – كوزى تىرىسىندە-اق اڭىزعا اينالعان ادام. ول كىسىنىڭ كول-كوسىر قاجىر-قايراتى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ارناسىنان اسىپ-توگىلىپ, جانارتاۋداي اتقىلاپ جاتۋشى ەدى. سودان بولار, ول ءسوز ونەرىن ءپىر تۇتقان قازاقتىڭ تالاي تالانتتى جاسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ, جانامىن دەگەن تالاي جۇرەككە وت بەردى.
ول كەزدە تاريحشى, فيلولوگتاردى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا دەرلىك اشىلعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتاردا, ودان قالسا كازگۋ, كازپي, جەنپي-ءدىڭ وسىنداي فاكۋلتەتتەرىندە دايارلاي بەرەتىن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى ومىربەك ارىستان ۇلى باسقارعان جىلدارى وداقتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ العاشقى بەستىگىنەن بەرىك ورىن العان كازگۋ-دە عانا بولدى. سودان بولار, قالام ۇستاعان تالاپكەر جاستىڭ ءبارى كازگۋ-گە اعىلاتىن. سول جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تاريحىن تەمىربەك اعا قوجاكەەۆسىز ەلەستەتۋ قيىن-اق. ويتكەنى, ول وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءدال وسى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن 1953 جىلدان بەرگى سوڭعى دەمى بىتكەنگە دەيىنگى جارتى عاسىرلىق عۇمىرىن تەك وسى فاكۋلتەتتە وتكىزدى. ول اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان سياقتى فاكۋلتەتتەگى ۇستازدار قاۋىمى اتقاراتىن قىزمەتتەردىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. ءوزى دە ءوستى, وزىمەن بىرگە فاكۋلتەتتى دە ءوسىردى.
قازىر باعامداپ وتىرسام, كەڭەس وداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ باعدارلاماسى وسىندا جاسالعان ەكەن. بۇل – مەرەيتوي ۇستىندە ايتىلا سالاتىن اشەيىن ءسوز ەمەس, كەيىن ءوزىم وسى فاكۋلتەتتە ۇستازدىق ەتكەن كەزدە ارنايى زەرتتەۋ, سالىستىرۋ جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن تۇجىرىم.
ءسوز جوق, سول كەزدەگى ەڭ ۇزدىك جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى ماسكەۋ مەن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بولدى. بىراق ونىڭ وقۋ باعدارلاماسى نەگىزىنەن جۋرناليست ماماندىعىن دايارلاۋعا قاجەتتى پاندەردەن جاسالدى جانە ولار ءباسپاسوز, تەلەۆيزيا, راديو, فوتوجۋرناليستيكا, باسپا ءىسى سياقتى تازا جۋرناليستيكا ماماندارىن دايارلادى. ال كازگۋ-ءدىڭ باعدارلاماسى بۇكىل گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتتەردىڭ نەگىزگى پاندەرىنەن قۇرالعان امبەباپ باعدارلاما ەدى. ارينە, ونىڭ باستى سەبەبى جۋرناليستيكا ماماندارىنىڭ ازدىعىنان تۋىندادى. ءماسەلەن, قازاقستانداعى راديو, تەلەجۋرناليستيكا بويىنشا العاشقى دوكتور مارات بارمانقۇلوۆ ديسسەرتاتسياسىن 1981 جىلى قورعاسا, ودان كەيىنگى وسى سالاداعى بەلگىلى عالىم نامازالى وماشەۆ دوكتورلىعىن اراعا جىلدار سالىپ, 1992 جىلى قورعادى. ورىستاردا: «نە بىلو بى سچاستيا, دا نەسچاستە پوموگلو», دەگەن ءسوز بار. سول ايتقانداي, وسىنداي كادر تاپشىلىعى دەكان تەمىربەك قوجاكەەۆتى امبەباپ باعدارلاما جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى. بۇل جۋرفاك ستۋدەنتتەرىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى فيلولوگيا, تاريح, فيلوسوفيا-ەكونوميكا, زاڭ فاكۋلتەتتەرىندەگى وسى سالانىڭ كوريفەيلەرى سانالاتىن اتاقتى عالىمداردىڭ لەكتسياسىن تىڭداپ, ءتالىمىن الۋعا مول مۇمكىندىك جاسادى. ماسەلەن, الەم ادەبيەتى انتيكالىق داۋىردەن باستالىپ, وسى زامانعى شەتەل ادەبيەتىنە دەيىن وقىتىلاتىن. سونداعى ۇستازدارىمىز س.م.ساگالوۆيچ, م.ۆ.مادزيگون, ۆ.ف.جەلەزنوۆتىڭ اسەرلى لەكتسيالارى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمىزدا. ەجەلگى ءرۋستىڭ جىر-اڭىزدارىنان باستاپ, كەڭەس وداعى ادەبيەتىنە دەيىنگى كەزەڭدى قامتىعان ورىس ادەبيەتىنەن پروفەسسورلار ق.ش.قانافيەۆا-كەرەەۆا, ۆ.ح.ميششەنكو, ل.ن.سوروكينا لەكتسيا وقىپ, سەمينار ساباقتارىن جۇرگىزدى.
قازاق ادەبيەتىنەن فيلولوگيا فاكۋلتەتىندەگى ۇستازداردىڭ ۇلىسى اكادەميك ز.قابدولوۆ باستاعان عالىمدار توبى: اكادەميكتەر ر.نۇرعاليەۆ, ر.بەردىباەۆ, پروفەسسورلار ب.شالاباەۆ, ح.سۇيىنشاليەۆ, ول كەزدە ماروككودا قىزمەت ىستەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ كەلگەن جاس عالىم, كەيىن ءماشھۇر ارابتانۋشى بولعان ءا.دەربىساليەۆ ءدارىس وقىدى. ءتىل ۇستارتام دەگەن جاستارعا اكادەميك م.سەرعاليەۆ, پروفەسسورلار ت.سايرانباەۆ, ر.سارسەنباەۆ, ح.كەرىموۆ, ب.ماناسباەۆ «پراكتيكالىق ستيليستيكا», «ادەبي وڭدەۋ» جانە «ادەبي-كوركەم سىن» اتتى ارنايى كۋرستار وتكىزدى. مۇنىڭ ءبارى بولاشاق جۋرناليستەردىڭ قازاق, ورىس, شەتەل ادەبيەتى بويىنشا فيلولوگتارمەن بىردەي ءبىلىم الۋىنا مول مۇمكىندىك تۋعىزدى.
تاريحتان تۇرىك دۇنيەسىنىڭ ۇلى قالامگەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اكەسى تورەقۇل ايتماتوۆپەن بىرگە ماسكەۋدەگى ايگىلى قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعان پروفەسسور س.ەرعازيەۆتان باستاپ, اكادەميك ءا.تۇرسىنباەۆ, پروفەسسور ا.ابدۋلپاتتاەۆقا دەيىن ءدارىس بەردى. فيلوسوفيادان اتى الەمگە تانىمال اكادەميك ا.ح.قاسىمجانوۆ جانە پروفەسسور ن.سارسەنباەۆپەن قاتار ول كەزدە جاس عالىم, بۇگىندە ايتۋلى پروفەسسورلارعا اينالعان ر.ءابساتتاروۆ, ج.مولدابەكوۆ ساباق بەردى. بۇعان قوسىمشا لوگيكا, پسيحولوگيا, ەتيكا, ەستەتيكا سياقتى پاندەر قوسا وقىتىلدى. ءتىپتى سول كەزدەگى ەندى-ەندى ەكسپەريمەنت رەتىندە فيلوسوفيا فاكۋلتەتتەرىندە وقىتىلا باستاعان «قولدانبالى سوتسيولوگيا» سياقتى جاڭا كۋرستار دا جۋرناليستەردىڭ وقۋ باعدارلاماسىنان ورىن الدى.
ت.قوجاكەەۆ بارعان باتىل قادامداردىڭ ءبىرى – فاكۋلتەتتە پروفەسسورلار ە.قاناتباەۆ پەن ب.بولسانبەكوۆ ءجۇرگىزەتىن ءداستۇرلى ساياسي ەكونوميادان باسقا ەكونوميستەرگە عانا ارنالعان ەكونوميكا نەگىزدەرى مەن كاسىپورىنداردىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ ءاناليزى, حالىق شارۋاشىلىعىن جوسپارلاۋ مەن باسقارۋ نەگىزدەرى سياقتى تازا ەكونوميكالىق پاندەر وقىتىلىپ, ولاردى ۆ.يا.كاپۋل, ق.ن.نۇرعاليەۆ, ل.ب.گورەنمان سياقتى وقىمىستى ەكونوميستەر جۇرگىزدى.
جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.ا.بيندەر باستاعان كەڭەستىك قۇقىق عىلىمى, اۆتورلىق قۇقىق پاندەرى دە باعدارلاماعا ەنگىزىلىپ, بولاشاق جۋرناليستەر قۇقىقتىق ىلىمدەردەن دە مول حاباردار بولىپ شىقتى. ستۋدەنتتەرگە شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋگە دە تولىق جاعداي جاسالىپ, ءداستۇرلى اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىمەن قوسا اراب ءتىلى دە وقىتىلدى.
قازاقتىڭ ماڭدايىنا باسقان جۋرناليستەر دايارلايتىن جالعىز فاكۋلتەتى بولعاندىقتان دەكان ت.قوجاكەەۆ كاسىبي قالامگەر دايارلاۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە بيىك تالاپ قويا ءبىلدى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ونىڭ قاز تۇرىپ, قالىپتاسۋىنا اسا زور ەڭبەك سىڭىرگەن ايتۋلى عالىمدار ح.بەكحوجين, ت.اماندوسوۆ, ز.تۇراربەكوۆ, ءا.ىدىرىسوۆ, ف.ورازاەۆ, م.دميتروۆسكي, ا.-ح.مارحاباەۆ, س.س.ماتۆيەنكومەن قاتار, سولاردىڭ جولىن جالعاعان م.بارمانقۇلوۆ, س.قوزىباەۆ, ن.وماشەۆ قىزمەت ىستەدى. ءدال وسى كەزەڭدە عىلىمعا ەندى عانا قوسىلعان ل.احمەتوۆا باستاعان جاستار جاعى فاكۋلتەتتىڭ داڭقتى ءداستۇرىن لايىقتى جالعاستىرىپ, كەيىن وزدەرى دە عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ۋنيۆەرسيتەت پرورەكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى.
وزىنە دە, وزگەگە دە تىنىم بەرمەيتىن تەگەۋرىندى دەكان تەوريالىق كەمەل ءبىلىمدى پراكتيكامەن شەبەر ۇشتاستىرۋ ءۇشىن سول كەزدە رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى باسپا جانە ءباسپاسوز مەكەمەلەرىنىڭ تاجىريبەلى باسشىلارى ك.سمايىلوۆ, ن.ورازبەكوۆ, ش.ەسمۇرزاەۆ, س.ءابدىرايىموۆتى سەمينار ساباقتارىن وتكىزۋگە شاقىرىپ, كاسىبي شەبەرلىكتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. كەيىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىر بولىگى سول سەمينار ساباقتارىندا تانىسقان ۇستازدارىنىڭ مەكەمەسىنە قىزمەتكە دە تۇردى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ بولاشاق جۋرناليستەرگە بۇكىل گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتتەردىڭ وقۋ باعدارلاماسىنىڭ بار ماڭىزىن قالقىپ اپەرىپ, بالقايماعىن ىشكىزدى. ستۋدەنتتەر بولسا الۋان عىلىمنىڭ تۇنىعىنا قانىپ, تەرەڭىنە سۇڭگىدى. سودان بولار, كەيىن فاكۋلتەت تۇلەكتەرى اراسىنان تالاي-تالاي فيلولوگيا, فيلوسوفيا, تاريح, زاڭ, ەكونوميكا سالاسىنان كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىمدار شىقتى.
تەمەكەڭ تۋرالى اكادەميك ز.قابدولوۆ «مىقشەگە» دەپ قاتىرىپ-اق ايتقانداي, ۇستازىمىز تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ادامى ەدى. ءبىر-ەكى ولەڭى گازەتكە شىعىپ, العاشقى اڭگىمەسى باسىلۋىنىڭ بۋىنا ءپىسىپ, بۋىنى بوساپ جۇرگەندەردى لەزدە تاۋبەسىنە كەلتىرەتىن. شىندىعىندا ق.مىرزا ءالى جازسا جازعانداي, ول ۋاقىتتا شاراپقا شالقىپ, سىراعا بوگىپ, اراققا شوگىپ جۇرگەن اعا بۋىننىڭ «اراق – كول, سىرا – دارياسىنا» بىردە سۇڭگىپ, بىردە تۇنشىعىپ جۇرەتىندەر جاس اقىندار مەن جازۋشىلار اراسىندا از بولماۋشى ەدى. تەمەكەڭ شاكىرتتەرىن وسىنداي «بولماي جاتىپ تولۋدان» قىزعىشتاي قورىدى. وندايلاردى تەمىر قالىپقا سالىپ, جىپتىكتەي ەتىپ شىعارۋشى ەدى. تەمىر اعا فاكۋلتەتتە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتتى. سوندىقتان ول باسقارعان فاكۋلتەتتىڭ ارقاشان كورىگى قىزىپ, جالىنى بەت قاراتپاي تۇردى.
ۇستاز ورنىقتىرعان سول ءتارتىپ مەنى دە شىڭدادى, شىنىقتىردى. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن ەسكە تۇسىرە كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
بۇل كەڭەس قوعامىنداعى «توقىراۋ» دەگەن اتپەن الەم تاريحىنا ەنگەن كەزەڭنىڭ مەيماناسى تاسىپ تۇرعان كەزدە بولدى. 1982 جىلى بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى قازاق حالقىنا وتارشىلدىق قامىتىن كيگىزگەن, بىراق سول زامان تاريح عىلىمىندا «قازاقستاننىڭ ءوز ەركىمەن روسسياعا قوسىلۋى» دەپ ات بەرىلىپ, ايدار تاعىلعان وقيعانىڭ 250 جىلدىق تويىن اتاپ وتۋگە دايىندالدى. الماتىداعى باس الاڭدا قالانىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن عالامات تەاترلاندىرىلعان كورىنىس دايىندالا باستادى. وقيعاعا «كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى, دۇنيە ءجۇزى كوممۋنيستىك قوزعالىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى, قىمباتتى لەونيد ءيليچتىڭ» ءوزى قاتىسادى دەپ كۇتىلدى. بۇل شاراعا دايىندىق جۇمىسى شىرقاۋ بيىگىنە شىققان كەزدە مەن جىگىتتىكتىڭ جەلىگىمەن ءبىر جىگىتپەن شەكىسىپ قالدىم. «شەكىسۋدىڭ» سوڭى اجەپتاۋىر توبەلەسكە ۇلاسىپ, وعان جاتاقحانانىڭ ءبىراز ستۋدەنتتەرى قاتىستى. كەزەكشى مۇعالىم جابۋلى قازاندى جابا سالماي, ءتۇن ىشىندە تەمەكەڭە حابار جەتكىزەدى. اق «ۆولگاسىن» ويقاستاتىپ تۇندەلەتە جەتكەن تەمەكەڭنىڭ قاھارى ءۇي جىققانداي قاتتى ەدى. ەرتەڭىندە-اق كابينەتىنە شاقىرىپ العان قاتال ۇستاز:
– سەندەي حۋليگانعا پارتيالىق فاكۋلتەتتە ورىن جوق. جولىڭ انە, – دەپ ەسىكتى نۇسقادى. مەن ۇستاز كابينەتىنەن سۇمىرەيىپ شىقتىم. ىلە-شالا كوكجال دەكاننان ارىستان رەكتورعا مەنى وقۋدان شىعارۋ جونىندە قاتىناس قاعاز ءتۇستى. نەسىن جاقاۋراتايىن, مەن سول كەزدە اعامىزدىڭ ارەكەتىن اسا قاتالدىققا بالاپ, قاتتى نالىدىم. كەيىن ويلاسام, ءبارى بەكەر ەكەن. ەگەر ول كەزدە تەمەكەڭنىڭ ورنىندا ءوزىم بولسام قايتەر ەدىم؟ برەجنەۆتىڭ ءوزى قاتىساتىن ۇلكەن ساياسي وقيعا كەزىندە جاتاقحانادا قىپ-قىزىل توبەلەس بولادى. ول پالە ىزدەگەن «سوتسياليزم جاۋلارىنىڭ» قۇلاعىنا شالىنسا: «ويباي, ستۋدەنتتەر اراسىندا ۇلكەن تولقۋ بولىپتى. ولار قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعىن تويلاۋعا قارسى باعىتتالعان ەكەن. ءتىپتى برەجنەۆتىڭ كەلۋىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپتى», – دەگەن لاقاپ تاراپ, سوزدەن داۋىل تۇرعىزىلسا, مەنى قويىپ, دەكاننىڭ, قالا بەردى رەكتوردىڭ دا جاعدايى ەكىتالاي بولماسىنا كىم كەپىل ەدى؟
بىراق مەنى دە القالايتىن پەرىشتەم بار ەكەن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاربيە جونىندەگى پرورەكتورى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى س.ن.ساۆيتسكي مەنىڭ ءبىر ءتورتى جوق سىناق كىتاپشاما قاراپ, باسىن شايقاپ ءبىراز وتىردى دا, ءىستىڭ ءمان-جايىنا قانىققان سوڭ: «سەن ەرتەڭ ءبىر اينالىپ سوق. رەكتورمەن دە, دەكانىڭمەن دە ءوزىم سويلەسەمىن», – دەپ شىعارىپ سالدى. الدىڭنان جارىلقاعىر ارداگەر بۋىننىڭ ادالدىعى دا قوسا جۇرەدى عوي قاسىندا. سول ساۆيتسكي مەنى كەيىنگى ءومىرىمدى كۇرت وزگەرتۋى مۇمكىن وسى كەلەڭسىزدىكتەن اراشالاپ الىپ, دەكانىما جىبەردى. «ءوزىم دە وسىلاي اياقتالارىن ءبىلىپ ەدىم», دەگەن جۇزبەن قارسى العان تەمەكەڭ مەنى بىردەن ۇيىرگە قايتا قوستى.
ءبىز امان-ەسەن سوڭعى كۋرسقا وتتىك. ۇستازبەن اراداعى سىزدىڭ ءىزى دە قالعان جوق. ديپلوم جازۋعا كىرىستىك. مەنى دەكان شاقىردى.
– سەنى ارابشا تانيدى دەيدى عوي. سول راس پا؟ – دەدى سۇراقتى بىردەن تىكەسىنەن قويىپ. مەن: «ءيا» دەپ باسىمدى يزەدىم.
– ولاي بولسا ءجۇر, كەتتىك, – دەپ مەنى ەسىك الدىنداعى سول باياعى اق «ۆولگاعا» وتىرعىزدى.
ەكەۋمىز ا.س.پۋشكين اتىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ قولجازبالار مەن سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار بولىمىنە كەلدىك. ول الدىما ابدەن سارعايىپ, ۇگىتىلۋگە اينالعان ەسكى جۋرنالدىڭ تىگىندىسىن جايىپ سالىپ:
– قانە, كورسەت ونەرىڭدى, – دەدى قۋاقىلانىپ. بۇل كەزدە مەن اراب حارپىمەن جازىلعان ەسكى قولجازبالاردى وقۋعا اجەپتاۋىر ماشىقتانعان ەدىم. ەپتەپ, جۇگىرتىپ وقي باستادىم.
– جەتەدى, بىلەدى ەكەنسىڭ. بۇل سەنىڭ ديپلوم جۇمىسىڭ بولادى. قازىردەن باستاپ كىرىسە بەرۋىڭە رۇقسات, – دەپ مەنى وقىرماندار زالىنا قالدىرىپ, ءوزى شىعىپ جۇرە بەردى.
مەن وسىلايشا تەمەكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۆەرنىي قالاسىندا و.جاندوسوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جارىق كورگەن ساتيرالىق «ساداق» جۋرنالىنان (بەيىمبەت شىعاراتىن قولجازبا «ساداقتان» باسقا) ديپلوم جۇمىسىن قورعاپ شىقتىم.
ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعاننان سوڭ دا ۇستازبەن شىعارماشىلىق بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. سونىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە ول ماعان ءوزىنىڭ 1983 جىلى جارىق كورگەن «ساتيرالىق جانرلار» اتتى كىتابىن: «مۇحتار! ساتيرا جانرلارى مەن ساتيرالىق جۋرنالداردىڭ جوقشىسى ەكەنىڭدى ەسكەرىپ, شىن كوڭىلدەن ۇسىنامىن. اۆتور. 15.05.83.» دەگەن اۆتوگرافپەن سىيعا تارتتى.
ءسويتىپ جۇرگەندە قاھارلى 86-شى جىل كەلدى. ۇستاز ت.قوجاكەەۆ پەن ارىستان رەكتور ءو.ا.جولداسبەكوۆتىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى. قىزمەتىنەن الىندى, ۋنيۆەرسيتەتتەن قۋىلدى, ەڭ قيىنى, پارتيادان شىعارىلدى. تەمەكەڭنىڭ ەرلىگى دە ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن. پارتيادان شىعاراتىن جينالىس ۇستىندە ۋنيۆەرسيتەت پارتكومى چەسنوكوۆقا:
– مەنىڭ پارتيالىعىم سەنىڭ قولىڭدا بولسا, ۇستاپ تۇرعان تاۋىڭدى تاستاپ جىبەر, – دەپ ەسىكتى تارس جاۋىپ جونەلە بەرگەن عوي سابازىڭ.
ءبورى ارىعىن بىلدىرمەگەنى بولماسا, بۇل ۇستاز ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا ەدى. سەبەبى, پارتيادان شىققان ادامعا بارلىق ەسىك ءبىر مەزگىلدە جابىلاتىن. مۇنداي سوققىنى كوتەرە الماي «ءجۇرىپ» كەتەتىن جاندار دا از ەمەس. بىراق تەمىر اعا بارلىق قيىنشىلىقتارعا ناعىز ەرلەرگە ءتان قايسارلىقپەن توتەپ بەردى.
سونداعى ت.قوجاكەەۆكە تاققان ايىپتارى: «جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە نەگىزىنەن وڭتۇستىكتىڭ جاستارى وقيدى, فاكۋلتەت ۇلتشىلدىقتىڭ, رۋشىلدىقتىڭ ورداسىنا اينالدى» دەگەن مۇلدە نەگىزسىز, قيسىنسىز, ويدان شىعارىلعان ساندىراقتار بولاتىن.
ەگەر 50-60-شى جىلدارى سولتۇستىك وبلىستاردا 600-دەن استام قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, وڭىردە ورىستاندىرۋ وتە جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلسە, وندا ت.قوجاكەەۆتىڭ قانداي جازىعى بار؟ ءبىر كەزدە ى.التىنسارين سياقتى دالا قوڭىراۋى, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ سياقتى ۇلت ۇرانشىلارى شىققان قوستاناي قالاسىندا 70-ءشى جىلدارى جالعىز قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى عانا قالدى. سوندىقتان قازاق مەكتەپتەرى ساۋساقپەن سانارلىق قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, كوكشەتاۋ, تسەلينوگراد, پاۆلودار وبلىستارىنان قازاق بولىمىنە كەلىپ تۇسەتىن ستۋدەنتتەر سانى از بولۋى زاڭدى ەدى. بىراق وعان ت.قوجاكەەۆ ەمەس, وسىنداي سۇرقيا ساياسات جۇرگىزگەن كومپارتيانىڭ ءوزى كىنالى بولاتىن.
ال فاكۋلتەت شىندىعىندا بولاشاقتا انا ءتىلى, اتا ءداستۇرى ءۇشىن وتقا تۇسكەن ۇلتجاندى ازاماتتار شىققان ايگىلى ۇستاحانا بولدى. ءدال وسى ءۇشىن ت.قوجاكەەۆكە وشىگۋدىڭ ورنىنا, ونى ءوسىرۋ كەرەك ەدى.
ۇستاز جانى جابىرقاۋ تارتقان ءساتتەردىڭ بىرىندە مەنى ۇيىنە شاقىردى. بۇل 1987 جىلدىڭ سوڭى بولاتىن. ول ۇلى مادەت ەكەۋمىزدى ەكى جاعىنا الا وتىرىپ, باسەڭ داۋىسپەن ءسوز باستادى.
– ەكەۋىڭ دە بالامسىڭدار. مادەت مەنىڭ ۇرپاعىمدى, ال مۇحتار سەن عىلىمداعى جولىمدى جالعاستىرار دەپ ءۇمىت ەتۋشى ەدىم. ينشاللا, سولاي بولار دا. بىراق «قۇلان قۇدىققا قۇلاسا, قۇلاعىندا قۇرباقا وينار» دەمەكشى, كەشە ماڭىمنان جۇرە المايتىن مىسكىندەر بۇگىن جابىلا تالاۋعا كوشتى. مۇحتار, سەنىڭ ادالدىعىڭا سەنەمىن. دەگەنمەن جاسسىڭ عوي, الدانىپ قالما؟ – دەپ اڭگىمەنى ارىدان باستادى. مەن ۇستاز ويىنىڭ ار جاعىن ايتپاي-اق ءتۇسىندىم.
شىندىعىندا سول كەزدە زامانى ءجۇرىپ تۇرعان شيەبورىلەر جارالى ارىستان مەن قانسىراعان كوكجالدى تالاۋعا كوشكەن بولاتىن. سونداي ارام پيعىلدى جاندار مەنى دە جاعالاپ: «كەزىندە سەنى جازىقسىز قۋعىندادى. ديپلوم جۇمىسىڭدى پايدالانىپ, كىتابىنا شىعاردى. سونى جازىپ بەرسەڭ بولعانى», – دەپ قارماق سالعان. مەن ولارعا: «ت.قوجاكەەۆتىڭ مەنى ءوز قولىمەن وقۋعا قابىلداپ, ءبىلىم بەرىپ, ديپلوم قورعاتقانىنان باسقا جازىعى جوق. ال ديپلومدى بىرلەسىپ جازعانبىز», – دەپ اۋلاق ءجۇرۋىن وتىنگەم. وسى اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن تەمەكەڭە جەتكىزدىم. ونىڭ جۇزىنە شۋاق ورناپ:
– باسە, ايتتىم عوي, سەنىڭ ادال ازامات ەكەنىڭدى باياعىدا-اق بىلگەم, – دەپ ورنىنان تۇرىپ, ساتيرالىق جۋرنالدارعا ارنالعان تاراۋىندا «ساداق» تۋرالى مول مالىمەتتەر بەرىلگەن «ساتيرا – كۇشتىلەر قارۋى» اتتى مونوگرافياسىن «كەشەگى شاكىرت, بۇگىنگى تالانتتى زەرتتەۋشى مۇحتار ىنىمە. اعالىق اق كوڭىلدەن», – دەگەن قولتاڭبامەن سىيعا ۇسىندى.
شىندىعىندا جازعان مەن دەمەسەڭ, ەڭبەك تەمەكەڭدىكى ەدى. جۋرنالدى تاپقان دا, تاقىرىپتى انىقتاعان دا ءوزى. ءتىپتى, ديپلوم جۇمىسىن باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ, تۇزەپ, كۇزەپ, عىلىمي, ادەبي ءوڭدەۋدەن وتكىزگەن دە ۇستاز بولاتىن. ديپلومدى ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرۋشى جەكە دارا قورعايتىندىقتان وندا مەنىڭ فاميليام عانا كورسەتىلگەنى بولماسا, كىتاپتىق نۇسقادا ونى ەكى اۆتوردىڭ دا پايدالانۋىنا تولىق حاقىسى بار دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ ۇستىنە مەن ول كەزدەردە ادەبي زەرتتەۋلەردەن ءبىرجولاتا الىستاپ, اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاڭا ديسسەرتاتسيا جازۋعا كىرىسكەن بولاتىنمىن.
رەسپۋبليكا بيلىگىنە كولبين كەلگەن سوڭ ىلە-شالا قوعامدى «ۇلتشىلداردان» تازارتۋعا ارنالعان كىشى رەپرەسسيا بەلەڭ الدى. سول تۇستا 4-تومدىق «قازاق سسر» قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسى دايارلانىپ جاتقان. ورتالىق كوميتەتتەگى «قىراعىلار» وسى باسىلىمنىڭ 1988 جىلى جارىق كورگەن عىلىم, بىلىمگە ارنالعان 3-ءشى تومىنان ءو.جولداسبەكوۆ, ت.قوجاكەەۆ, ن.مامىروۆ سياقتى عالىمدارعا ارنالعان ومىرباياندىق ماقالالاردى الىپ تاستادى. قازاق ەنتسيكلوپەديانىڭ باس رەداكتورى اكادەميك ر.نۇرعاليەۆتىڭ: «اپىراي, ءبىر كەزدەرى ساباعىمنان ىلميگەن «ءۇشتى» ارەڭ الاتىن شالاساۋاتتىلار ماعان اقىل ۇيرەتەتىن بولدى-اۋ», – دەپ قاتتى اشۋلانعانى ەسىمدە.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت – نۇرى تاسىسىن», دەگەندەي باس رەداكتورىمىز ارىپتەستەرىن ەنتسيكلوپەديادا قالدىرۋ ءۇشىن بارىن سالدى. سول كەزدە ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنان, بارلىق سىيلىقتارىنان ايرىلىپ, ۇيقاماقتا وتىرعان اكادەميك ا.ساحاروۆتى كرەملدەگىلەر «ۇلكەن كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنان» شىعارا الماعان. ونىڭ جىل سايىن دەرلىك شىعاتىن ءبىر تومدىعىندا اكادەميكتىڭ ءومىربايانى ابدەن «كۇزەلىپ-تۇزەلسە» دە ايتەۋىر جارىق كورىپ تۇراتىن. بىراق اكادەميك ر.نۇرعاليەۆتىڭ بۇل ۋاجىنە ءبىزدىڭ ورتالىق كوميتەتتەگىلەر قۇلاق اسا قويمادى.
كولبين بيلىكتەن كەتكەن سوڭ جازىقسىز قۋدالانعان ازاماتتاردىڭ كوبى اقتالا باستادى. ۇزاق جىلدار ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, احمەت بايتۇرسىنوۆ حالقىمەن قايتا تابىستى. ءدال سول جىلى جارىق كورگەن قىسقاشا ەنتسيكلوپەديانىڭ 4-ءشى تومىندا ءا.بوكەيحانوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.دۋلاتوۆ باستاعان الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ءو.جولداسبەكوۆ, ت.قوجاكەەۆ, ن.مامىروۆ سياقتى عالىمدارعا ارنالعان ەسىمنامالىق ماقالالار دا قوسا جاريالاندى.
بۇگىنگى زامان بيىگىنەن قارار بولساق, ادامزات دامۋىنا وراسان زور وزگەرىستەر اكەلگەن حح عاسىردىڭ باسىندا-اق بەل العان قازاقتىڭ باس كوتەرەر زيالى قاۋىمىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋ ءىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسقان ەكەن. سونىڭ ەڭ سوڭعى جازالاۋ ناۋقانىنا ۇشىراعان دا پروفەسسور ت.قوجاكەەۆ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن 1987-1989 جىلدارى تۋرا كەلگەن قاتەرگە قاسقايا قارسى تۇرىپ, ءوزىنىڭ قايتپاس قايسارلىعى, بولاتتاي بەرىكتىگىنىڭ ارقاسىندا قيىندىقتىڭ ءبارىن جەڭىپ شىقتى.
ۇستاز جازۋعا كىرىستى. وسى جىلدارى ول كۇن سايىن دەرلىك باياعى ا.س.پۋشكين كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبالار مەن سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار بولىمىندە وتىراتىن. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى ۇستازعا مەن دە قوسىلامىن. ويتكەنى, ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى «ورىس ەنتسيكلوپەديالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ پروبلەمالارى» بولعاندىقتان مەن ۇنەمى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدارمەن جۇمىس ىستەيتىنمىن. ال ولار سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار رەتىندە سول بولىمدەگى سورەلەردە تۇراتىن.
پروفەسسور تاڭعى شايىن اسىقپاي ءىشىپ, ساعات ون بىرلەر شاماسىندا كىتاپحاناعا كەلەتىن. سودان تابان اۋدارماي كەشكى 5-6-لارعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن. كەيدە كىتاپحانادان مەنى دە ەرتە شىعىپ, قۇرمانعازىنىڭ بويىمەن اياڭداپ, ءوزىنىڭ دوستىق داڭعىلىنداعى ۇيىنە دەيىن جاياۋ جەتەتىن. «جاز, جازا بەر. سەنىڭ ناعىز جازاتىن كەزىڭ», – دەپ مەنى ۇنەمى جىگەرلەندىرىپ وتىرۋدى ۇمىتپاۋشى ەدى قايران ۇستاز. بۇل شىعارماشىلىق تۇرعىدان العاندا اعامىز ءۇشىن وتە ءونىمدى جىلدار بولدى.
ول كوز مايىن تاۋىسىپ, «قازاق», «الاش», «سارىارقا» گازەتتەرى مەن «ايقاپ», «اباي» جۋرنالدارىنىڭ سارعايعان بەتتەرىنەن سارىلا ىزدەپ ب.ءسۇلەەۆ, ك.توقتاباەۆ, ى.جايناقوۆ, ب.سىرتانوۆ, م.سەرالين, ق.كەمەڭگەروۆ, ن.تورەقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, ع.توعجانوۆ, ش.توقجىگىتوۆ, م.جولدىباەۆ, ت.ب. قازاق زيالىلارىنىڭ 20-30-شى جىلدارداعى ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇرالارىن زەرتتەپ, عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار سەرياسىن جاريالادى.
قايسار قازاق شىعارماشىلىق قىزمەتپەن بىرگە شىندىق ءۇشىن كۇرەسىن دە ءبىر ساتكە توقتاتپادى. قاشاندا ادىلدىكتىڭ جولىنان تابىلاتىن عابباس قابىشەۆ باستاعان ساتيريك اقىن-جازۋشىلار توبى ۇستاز تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ, جوعارى ورىندارعا حات جازدى. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇستازىنىڭ جازىقسىز جازالى بولعانىنا نارازىلىق بىلدىرگەن شاكىرت حاتتارىنىڭ لەگى دە تولاستامادى. ءسويتىپ جۇرگەندە كەلىمسەك كولبين كەتىپ, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ن.ءا.نازارباەۆ كەلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەلتوقساندا جازىقسىز جاپا شەككەن و.جولداسبەكوۆ, ن.مامىروۆ, ت.قوجاكەەۆ سياقتى كوپتەگەن قازاق عالىمدارىن اقتاپ, ولارعا عىلىم اكادەمياسى جۇيەسى مەن رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى.
ۇستاز ءۇشىن شۋاقتى كۇندەر, قايىرلى جىلدار باستالدى. ول 40 جىل ءومىرىن وتكىزگەن تۋعان ۋنيۆەرسيتەتىنە قايتىپ ورالدى. سودان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سۇيىكتى كاسىبى – ۇستازدىقپەن اينالىستى. بۇرقىراتىپ جازدى, دۇركىرەتىپ شىعاردى. اعايىن-تۋىس, دوس-جاراننىڭ ورتاسىندا جارقىلداپ ءجۇرىپ 70 جىلدىعىن وتكىزدى. سول مەرەيتوي قارساڭىندا «اتامۇرا» باسپاسىنان قاينار ولجاي ەكەۋمىز قۇراستىرعان «تۇعىرلى تۇلعا» اتتى كىتاپ جارىق كورىپ, ونى شىندىققا سۋساعان ۇستاز شاكىرتتەرى پىشاق ۇستىنەن ءبولىپ اكەتتى. بۇل جىلدارى تەمەكەڭ دە بىرنەشە كىتاپ شىعارىپ, ءوز شىعارماشىلىعىن تاعى ءبىر بيىككە كوتەرىپ تاستادى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.قوجاكەەۆ ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تىڭعا تۇرەن سالىپ, قازاق ساتيراسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جالعىز زەرتتەگەن سارابدال عالىم بولدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى ءوز كەزىندە اكادەميكتەر م.قاراتاەۆ, م.عابدۋللين, ە.ىسمايىلوۆ, ت.نۇرتازين, ز.قابدولوۆ, ر.نۇرعاليەۆ تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ۋنيۆەرسيتەت دالىزىندە قايتا توعىستى. ول ادەيىلەپ مەنىڭ لەكتسيالارىما قاتىسىپ, ۇستازدىق تاجىريبەسىن ءبولىستى. مىقشەگەلىگىنەن, تۋراشىلدىعىنان تايعان جوق.
ۇستاز جاڭا مىڭجىلدىقتى دا جاقسى كوڭىل-كۇيمەن قارسى الىپ, قالامى قۇرعاماي جازىپ تۇردى. ءبىز ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرۋىمىزدىڭ 20 جىلدىق تويىنا شاقىرىپ, قۇرمەتتى ۇستازىمىزعا قۇراق ۇشا قىزمەت ەتتىك. «بۇل كەزدەسۋلەرىڭ – بىلگەن كىسىنىڭ كەزدەسۋى. كىشىلىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ كەزدەسۋى. وزگەلەرگە وي سالاتىن, ساباق بولاتىن كەزدەسۋ», – دەپ اعامىز بىزبەن بىرگە جيىرما جىلعا جاسارىپ, بارىمىزگە اق باتاسىن بەردى. تەمەكەڭنىڭ جىگەرلى ءسوزى, شيراق قيمىلىنا قاراپ ونى قاۋمالاعان شاكىرتتەرى ۇستازدارىن سوڭعى رەت كورىپ تۇرعاندارىن اڭعارعان دا جوق.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىل-دارىنداعى بەس اقپارات ءمينيسترىنىڭ تورتەۋى پروفەسسور ت.قوجاكەەۆتىڭ تاربيەسىن كورگەن شاكىرتتەرى ەكەن. ۇلاعاتتى ۇستازىمىزدىڭ بيىك رۋحى الدىندا باس ءيىپ: «جانىڭ ءجانناتتا بولسىن, جان اعا», دەيمىز.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
