ونەرسۇيەر قاۋىم وكىلدەرى ءۇشىن ماسكەۋگە كەلىپ تۇرىپ, ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگى ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى مەن وعان جاپسارلاس ورنالاسقان بۋلگاكوۆ اتىنداعى تەاترعا سوقپاي كەتۋگە بولماس ەدى. وسىنداي مۇمكىندىك رەسەي استاناسىندا ءوتىپ «التىن ماسكا» تەاتر فەستيۆالىنىڭ اقىرعى بولىگىنە ارنايى ات باسىن بۇرىپ كەلگەن بىزدە دە بولدى.
بۇل تۋرالى ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوكتورانتى, تەاترتانۋشى جاڭاگۇل سۇلتانوۆا ماسكەۋدەن حابارلايدى:
- مىنە, كرەملدى قالانىڭ ورتالىعىنداعى سادوۆايا كوشەسى, ونىڭ 302-ءۇيىنىڭ 50-ءشى پاتەرى. قازىر جۇرتتىڭ اۋزىندا دا, رەسمي تۇردە دە «جامان پاتەر» دەگەن ات الىپ كەتكەن بۇل جەر ءبىزدىڭ بارىمىزگە ەڭ الدىمەن جازۋشى-دراماتۋرگتىڭ «شەبەر جانە مارگاريتا» رومانىندا كەلتىرىلەتىن «جىندار» دۋمان قۇراتىن مەكەن رەتىندە تانىمال. قالامگەردىڭ سۋرەتتەۋىنشە, رومان پەرسوناجدارى وسىندا ەرىكسىز قونىس تەبەدى. «ەرىكسىز» دەيتىنىمىز وندا تۇراتىن ادامدى قۋىپ جىبەرىپ, وزدەرى باسىپ الادى. بۋلگاكوۆ «جامان پاتەرىنىڭ» «پروتوتيپتەرى» مۇندا ءبىر ەمەس, ەكەۋ بولعان. شىعارمادا ولار 50 جانە 34-ءشى پاتەرلەر ەتىپ كورسەتىلەدى. ال بۋلگاكوۆتىڭ ءوزى 1921-1924 جىلدارى ءبىرىنشى ايەلىمەن ۇلكەن سادوۆايا كوشەسىندەگى №10 ۇيدە تۇرعان. جازۋشى تۋىندىسىنداعى پاتەردىڭ ينتەرەرىن پريچيستەنكا كوشەسىندەگى رەسپەكتابەلدى №13 ۇيدەن العان. ونىڭ جوعارعى قاباتىنداعى ەكى پاتەردى اتاقتى زەرگەر فابەرجەنىڭ تۋىسى جايلاعان. بەگەموت سەكىرىپ ءمىنىپ, شايقاتىلىپ تۇراتىن ليۋسترا سول پاتەرلەردىڭ بىرىندە بولعان. ءۇيدىڭ سىرتىنا «302-بيس» دەپ جازىلىپ قويىلعان. بىراق ماسكەۋدىڭ سادوۆايا كوشەسىندەگى بىردە-ءبىر ۇيدە مۇنداي ءىرى جازۋلارى بار ءنومىر ءىلىنىپ تۇرماعان. جازۋشى مۇنى جازىلىپ وتىرعان وقيعانىڭ شىندىققا جاناسىمدى ەكەنىن باسىپ كورسەتۋ ءۇشىن ادەيى وسىلاي سۋرەتتەگەن.
قازىر «جامان پاتەر» دەگەن ات الىپ وتىرعان بۇل ءۇيدى 1903 جىلى ارحيتەكتور ميلكوۆ «دۋكات» تەمەكى فابريكاسىنىڭ قوجايىنى, كوپەس يليا پيگيت ءۇشىن سالىپ بەرگەن ەكەن. تىنىش كوشە بويىنداعى عيماراتتىڭ قابىرعاسىندا مۇندا تانىمال روماننىڭ وقيعالارى وربىگەنى جانە جازۋشىنىڭ ءوزى بىرنەشە جىل تۇرعانى تۋرالى اقپار بەرەتىن مەموريالدى تاقتا ءىلۋلى تۇر.
وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ وسى ەڭ اتاقتى رومانىنىڭ جازىلىپ بىتكەنىنە بيىلعى 13 اقپاندا تۋرا 76 جىل ۋاقىت بولدى. جازۋشى ونىڭ سوڭعى نۇكتەسىن 1940 جىلى وسى كۇنى قويعان ەكەن. ال ءوزى سول جىلعى 10 ناۋرىز كۇنى ومىردەن ءوتىپ كەتكەن. نەبارى 49 جىل ءومىر سۇرگەن تالانتتىڭ سوڭىندا وسىنداي كەسەك دۇنيە قالدى. قالامگەر بۇل شىعارماسىن ارتىق-كەمى جوق 12 جىل جازىپتى. ول ءوزىنىڭ ءبىر قولجازباسىندا روماننىڭ باستالعان شاعىن 1928 جىل دەپ كورسەتسە, تاعى بىرىندە 1929 جىل دەپ بەلگىلەگەن. نەگىزى, وسى تۋىندىنى جازۋ جايىنداعى يدەيا وعان 1928 جىلى كەلىپ, جازۋدى 1929 جىلى باستاعان سياقتى.
ءبىر قىزىعى, جازۋشى قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ارحيۆىندە اتالمىش روماننىڭ سەگىز ءتۇرلى قولجازباسى قالعانى انىقتالادى. سولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ اتاۋلارى دا ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. سولاردىڭ اراسىندا «قارا سيقىرشى», «ينجەنەردىڭ تۇياعى», «تۇياقپەن الداۋ», «ۆ-نىڭ ۇلى», «گاسترول» دەگەن اتاۋلار بار. بىراق جازۋشى كەيىن شىعارمانىڭ سوڭعى ۆاريانتىن جاساپ جاتقانىندا اقىرعى بايلامعا كەلىپ, وعان ءبىزدىڭ ءبارىمىز جاقسى ءبىلىپ, ءسۇيىپ وقيتىن «شەبەر جانە مارگاريتا» اتىن بەرەدى. الايدا, جازۋشىنىڭ وسى سوڭعى نۇسقاعا جەتكەنىنە دەيىن دە وسى تۋىندىعا بايلانىستى ءبىراز تەپەرىش كورۋىنە تۋرا كەلەدى. 1930 جىلعى 18 ناۋرىزدا مولەردىڭ شىعارماسى نەگىزىندە جازىلعان «كابالا سۆياتوش» دەگەن پەساسىنا تىيىم سالىنعاننان كەيىن جازۋشى روماننىڭ 15-ءشى تاراۋىنا دەيىن جازىلىپ قويىلعان ءبىرىنشى تۇپنۇسقاسىن جويىپ جىبەرەدى. ول 1931 جىلى روماندى جاڭادان باستايدى. تۋىندى 1936 جىلعا دەيىن «فانتاستيكالىق رومان» دەگەن ات الىپ تۇرادى. سودان كەيىن « ۇلى كانتسلەر», «سايتان», «مىنە, مەن كەلدىم», «قاۋىرسىندى ءشلاپى», «قارا تاقۋا», «ول كەلدى», «شەتەلدىكتىڭ تاعاسى», «ول پايدا بولدى», «كەلۋ», «قارا سيقىرشى» جانە «كونسۋلتانتتىڭ تۇياعى» دەگەن اتتار دا تاڭىلىپ شىعادى.
روماننىڭ وسى ەكىنشى رەداكتسياسىندا مارگاريتا مەن شەبەر كورىنىس بەرىپ, ۆولاند ءوز نوكەرلەرىمەن ساۋ ەتە تۇسەدى. ال 1936 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نەمەسە 1937 جىلى باستالعان ءۇشىنشى رەداكتسياسى «تۇنەك كىنازى» دەگەن اتاۋمەن قولعا الىنادى. وسىنىڭ سوڭعى جىلىندا اۆتور ءبىر كۇنى جازىپ جاتقان كىتابىنىڭ تيتۋلىن ءبىرىنشى رەت «شەبەر جانە مارگاريتا» دەپ وزگەرتەدى. وسىلايشا 1928-1937 جىلداردىڭ ارالىعىندا جۇرگەن تاڭداۋلارعا سوڭعى نۇكتە قويىلادى. 1938 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىمىندا روماننىڭ تولىق ءماتىنى العاش رەت باسپاحانا گرانكاسىندا باستىرىلىپ شىعادى. جازۋشى ونى ءوزى ومىردەن وتكەنگە دەيىن دەرلىك ۋاقىت تۇزەتۋمەن بولادى. 1939 جىلى روماننىڭ سوڭىنا ماڭىزدى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ, ەپيلوگى جازىلىپ بىتەدى. بۇدان كەيىن قاتتى اۋىرىپ, توسەك تارتىپ جاتقان بۋلگاكوۆ ايەلى ەلەنا سەرگەەۆناعا ءماتىننىڭ تۇزەتۋلەرىن اۋىزشا ايتىپ وتىرادى. جازۋشى بۇل جۇمىستى تەك 1940 جىلعى 13 اقپاندا عانا توقتاتادى.
البەتتە, وسىدان سوڭ ءبىر ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن جازۋشى كىتابىنىڭ باسپا جۇزىنەن شىققانىن كورە المادى. رومان ءتىپتى بۇدان كەيىن دە كوپ جىلدارعا دەيىن قالىڭ وقىرمانعا بەلگىسىز بولىپ جاتتى. ول ءبىرىنشى رەت 1966 جىلى تەك «موسكۆا» جۋرنالىندا عانا جاريالاندى. وسىناۋ ۇلى تۋىندىنىڭ ءوز وقىرمانىنا دەيىن جەتۋى روماننىڭ ەڭ سوڭعى رەداكتسيالىق نۇسقاسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن جازۋشىنىڭ جارى ەلەنا سەرگەەۆنانىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى.
ەندى «جامان پاتەرگە» قايتا كەلەيىك. ماسكەۋ كوپەسى ءۇشىن سول كەزدەگى مودەرن ستيلىمەن ارنايى سالىنعان ءۇيدىڭ باسقا تۇرعىندارى دا وسال ادامدار بولماعان. ماسكەۋدە مەتسەنات رەتىندە تانىلعان يليا داۆىدوۆيچ پيگيت ءوزى سالعان ۇيگە بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ, ارتيستەردىڭ جانە دارىگەرلەردىڭ كەلىپ قونىستانۋلارىنا جاعداي جاساعان. تاپ وسى ۇيدە 1910 جىلى بەلگىلى سۋرەتشى پ. پ. كونچالوۆسكي تۇرعان. وعان تاعى ءبىر تانىمال سۋرەتشى دوسى, اتاقتى ۆ. ي. سۋريكوۆ ءجيى كەلىپ تۇرعان. كونچالوۆسكي وسى عيماراتتاعى №29 پاتەردى مەكەن ەتكەن. ال ونىڭ شەبەرحاناسى وسىنداعى №40 پاتەرگە ورنالاسقان. ورىستىڭ ايگىلى اقىنى سەرگەي ەسەنين مەن امەريكا ءبيشىسى ايسەدورا دۋنكان تاپ سول جەردە تانىسقان. مۇندا تاعى ۆاسيلي كاچالوۆ, ۆسەۆولود مەيەرحولد, الەكساندر تايروۆ, اندرەي بەلىي, اليسا كوونەن, فەدور سولوگۋب, اناتولي لۋناچارسكي سەكىلدى سول زاماننىڭ ماڭدايالدى تۇلعالارى كەلىپ تۇرۋشى ەدى. ولاردىڭ باستارى قوسىلعان كەزدەرى الۋان ءتۇرلى اڭگىمەلەر مەن وسەك-اياڭدارعا دا كەزەك بەرىلىپ كەتەتىن. دراماتۋرگ بۋلگاكوۆ «زويكانىڭ پاتەرى» دەگەن پەساسىندا تاپ سول جەردە ايتىلعان ويلاردى پايدالانادى.
رەۆوليۋتسيادان كەيىن پيگيتتىڭ تابىس ءۇيى جۇمىسشى-كوممۋنالاردىڭ ءبىرىنشى مەكەندەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. وسىنداعى پروتسەستەردى بۋلگاكوۆ «№13 ءۇي, ەلپيت-رابكوممۋنا» دەگەن اڭگىمەسى مەن «ءيتتىڭ جۇرەگى» اتتى رومانىنىڭ جەلىلەرىنە كىرگىزەدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنا دەيىن ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ تۆورچەستۆوسى قالىڭ كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىمال بولعان جوق. ونىڭ «تۋربيندەردىڭ كۇندەرى», «زويكانىڭ پاتەرى» دەپ اتالاتىن پەسالارىنىڭ ءوزىن ساناۋلى تەاترالدار عانا بىلەتىن ەدى. جازۋشى جوعارىدا ايتىلعان رومانى «موسكۆا» جۋرنالىندا جارىق كورگەننەن كەيىن عانا كەڭىنەن تانىلا باستادى. ارادا بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن ەنتۋزياست-زەرتتەۋشىلەر «شەبەر مەن مارگاريتا» رومانىنىڭ نەگىزگى وقيعالارى وتكەن ۇلكەن سادوۆايا كوشەسىندەگى №50 پاتەردى تاۋىپ الدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى, بۇل ءۇي ءالى م. بۋلگاكوۆتىڭ ءمۋزيى بولماي تۇرعان كەزدە, جازۋشى تالانتىنا تابىنۋشى جاستار وسى ءۇيدىڭ تەپكىشەگىن ناعىز گالەرەياعا اينالدىرىپ جىبەردى. وسى جەردە قالامگەرگە العىس سەزىمىن بىلدىرگەن دايەكتەمەلەر پايدا بولدى. ءتىپتى روماننان ۇزىندىلەر مەن يلليۋستراتسيالار ءىلىنىپ تۇردى. وسى مەموريالدىق تاقتا تۋرالى جۋرناليستەر بىلگەننەن كەيىن ول تۋرالى ءارتۇرلى حابارلار جازىلا باستادى. ايتالىق, «يزۆەستيا» گازەتىندە سول بويدا شاعىن زامەتكا جارىق كوردى. سول جاريالانىمعا جەرگىلىكتى بيلىك بىردەن نازار اۋدارىپ, مۇندا ءىلىنىپ قويىلعان بارلىق سۋرەتتەر مەن جازۋلاردى جويىپ, تەپكىشەكتى بوياپ تاستادى.
جازۋشى م. بۋلگاكوۆقا قۇرمەت كورسەتۋ تەك 1990-جىلدارى عانا قولعا الىندى. ونى بۋلگاكوۆ قورى باستاندىردى. ال 2007 جىلى ماسكەۋ ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن №50 «جامان پاتەردە» م. بۋلگاكوۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى اشىلدى. وندا قازىر بۋلگاكوۆتىڭ جيەندەرى ە. ا. زەمسكايا مەن ۆ. م. سۆەتلاەۆا سىيلاعان, سونداي-اق بۋلگاكوۆ قورىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ. ف. ديمەنكو تارتۋ ەتكەن ەكسپوناتتار جيناقتالعان.
مۋزەيدە «بۋلگاكوۆ ءۇيى» دەپ اتالاتىن تەاتر دا جۇمىس ىستەيدى. ول مۋزەي-ۇيگە جاپسارلاس ورنالاسقان. ايتقانداي, 3 ءساۋىر كۇنى وسى «بۋلگاكوۆ ءۇيى» ادەبي سالونىنىڭ جەتەكشىسى اندرەي كوروۆيننىڭ تۋعان كۇنى بولىپ ءوتتى. ونىڭ قۇرعان تەاترى جونىندە دە ايتىلار ءسوز كوپ. دەگەنمەن, ونى كەلەسى ءبىر كەزەكتەرگە قالدىرا تۇرايىق.
