بەيبىتشىلىككە باستايتىن باعدارلاما

الەم الماعايىپ زامانعا تاپ بولعان قازىرگى تاڭدا قاۋىپ-قاتەردىڭ كۇشەيىپ, قىرقي-قاباق قاتىناستىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعانى اششى دا بولسا شىندىق. اقش استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قاتىسۋشىلار وسى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرماي, بار ماسەلەنى بەيبىت جاعدايدا شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى. اتالعان جيىن شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىن جاريالاپ, قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىن كوتەردى. مانيفەست الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بىرقاتار پىكىر مەن ۇنقوسۋلار جاريالانۋدا. وسى رەتتە, ەلىمىزدەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن سالا ماماندارى دا ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىككە ۇندەگەن باستاماسى جايىندا ءوز كوزقاراستارىن بىلدىرۋدە. ءبىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ» باس ديرەكتورى  ەرلان باتىربەكوۆپەن حابارلاسىپ, اتالعان تاقىرىپقا قاتىستى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ەرلان عادلەت ۇلى, ەلباسىنىڭ IV يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريالاعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى تۋرالى ءوز كوز­قارا­سىڭىزدى بىلدىرسەڭىز. بۇل ماني­فەست الەمدەگى قازىرگى احۋالعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟ – قازاقستان – جەر بەتىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ قالۋدى قولداي­تىن الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءبىزدىڭ ەل يادرولىق قارۋدى تاراتۋ مەن قولدانۋدىڭ جاھاندىق الدىن الۋدا ناقتى ساياساتتى ۇستانىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى پرەزيدەنتىمىزدىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ەلباسى بۇعان دەيىنگى سامميتتەر مەن باسقا دا حالىقارالىق الاڭداردا بىرنەشە رەت ءسوز سويلەپ, الەمدىك قوعام­داس­تىقتى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سايا­ساتىنا كوشۋگە, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرۋدان تانعان جوق. بۇل جالاڭ ۇراندار ەمەس, يادرولىق كلۋب ەل­دەرىن بىرتىندەپ قارۋسىزداندىرۋ جونىندەگى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى بولاتىن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سوڭعى سامميتتە سويلەگەن ءسوزى مەن ونىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ الەمدىك باسپاسوزدەردە جاپپاي جاريالانۋى قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىن كەزەكتى رەت راستاپ وتىر. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ادامزاتتى بەيبىتشىلىككە باستايتىن ءىس-قيمىلدىڭ 5 باعىتى ناقتى ءارى ايقىن جازىلعان ۇندەۋىنە الەم كوشباسشىلارى مەن بارشا دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ قۇلاق اساتىنىنا سەنىمدىمىن. – سىزدىڭشە, اتالعان سامميت الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن قانشالىقتى ءتيىمدى بولدى؟ – ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ الدارى­نا قويعان بارلىق مىندەتتەرىنىڭ ورىن­دال­عانىنا سەنىمدىمىن. الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىنەن كەلگەن مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ساقتاۋ, ولاردى كادەگە جاراتۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەردى تالقىلادى. سامميت وتىرىس­تارى بارىسىندا جاھاندىق يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا پلەنار­لىق باياندامالار تىڭدالدى, پانەل­دىك پىكىرتالاستار ۇيىمداستىرىلدى, سون­داي-اق, جۇمىس توپتارى دا بايانداما جاسادى. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قازاق­ستان­­دىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا سامميت اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە قاتىستى. قازاقستاندىق ستەند بۇرىن­عى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ پروبلەما­لارىن شەشۋ ۇلگىسىندە الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن قولداۋ ساياساتى­نا ارنالدى. ءبىزدىڭ ەكسپوزيتسيالار جيى­ن­عا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن وزىنە ەرەكشە اۋداردى دەسەم, ارتىق ايت­قان­دىق ەمەس. كورمەگە كەلۋشىلەر قازاق­ستان­نىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجى­مىن قولداۋداعى قوماقتى ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ پوليگوننىڭ يادرو­لىق ينفراقۇرىلىمىن, يادرولىق سىناق­تاردىڭ سالدارىن جويۋ, يادرولىق قىزمەت وبەكتىلەرىنە قاتىناۋدى بولدىرماۋ جانە لاستانعان اۋماقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا اتقارعان اۋقىمدى جۇمىستارىنان بايقالادى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى جۇرگىزەتىن زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كون­ۆەر­سيالاۋ جۇمىستارى, سونداي-اق, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قول­داۋ­داعى ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەر دە قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. ۆاشينگتونداعى سامميت بارىسىندا مۇنداي شارانىڭ وسى پىشىمدە سوڭعى رەت وتكىزىلىپ وتىرعاندىعى حابارلاندى. الايدا, قاتىسۋشى ەلدەر ءىس-قيمىلدارىن بايلانىس توبىنىڭ پىشىمىندە ۇيلەستىرۋدى جالعاستىراتىن بولادى. – جالپى, جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتا قازاقستاننىڭ ءرولى قانداي؟ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى قازاقستان قانداي تۇيتكىل­دەر­دىڭ وڭ باعىتتا وربۋىنە تۇرتكى بولدى؟ – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ارقاشان يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ بولعان جانە بولىپ قالا بەرمەك. سول سەبەپتى دە قازاقستاندى يادرولىق قارۋسىزدانۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى دەسەك, وعان ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. وسى رەتتە, ەلىمىزدىڭ اتالعان با­عىت­­تاعى كوپتەگەن باستامالارىنىڭ كەي­بىرەۋىن عانا ەسكە الىپ وتەيىن. ەڭ الدىمەن, 2006 جىلى سەمەيدە قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرى اراسىندا ءتيىستى قۇجاتقا قول قويىلعان كەزدە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋعا قوماقتى ۇلەس قوسقاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق, قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. 2009 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ مىنبەسىنەن 29 تامىزدى دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ كۇنى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى­نىڭ ماڭىزدى جاڭا باستاماسىنىڭ ءبىرى – جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزداندىرۋعا قول جەتكىزۋ ساياساتىن جالعاستىرعان اتوم جوباسى. جوبا يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تىيىم سالۋعا جانە ونى بارلىق الەمدە جاپپاي جويۋعا جاھاندىق قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان. سونىڭ اياسىندا جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن ادام الەمدەگى بارشا كوشباسشىلار مەن ۇكىمەتتەرگە ارنالعان يادرولىق سىناقتاردان ءبىرجولا باس تارتۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستالعان پەتيتسياعا قول قويا الادى. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ساياساتىنىڭ نەگىزىن قالاعان العاشقى قادامى – الەمدە قۋاتى بويىنشا ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتىپ, بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋى ەدى. ەلباسىنىڭ مۇنداي شەشىمىنىڭ قازاقستان ءۇشىن دە, جالپى العاندا, بارشا الەم ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس. سول كەزدە پوليگون اۋدانى 18 300 شارشى شاقىرىمدى قۇرادى. بۇل يزرايل جانە سلوۆەنيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىمەن بىردەي. پوليگون تاريحى 1949 جىلعى 29 تامىزدا الەمدىك اۋقىمدى وقيعا رەتىندە باعالانعان العاشقى اتوم بومباسىن سىناۋدان باستالدى. سودان بەرى ول جەردە 456 يادرولىق سىناق جۇرگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە جەر ۇستىندە – 30, اتموسفەرادا – 86 جانە جەر استىندا 340 جارىلىس جاسالدى. مىنە, وسىنداي اسا قۋاتتى يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋمەن قاتار, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ول جەردە شوعىرلانعان بارلىق جويقىن قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل – الەم تاريحىنداعى العاشقى جانە تەڭدەسسىز وقيعا. اتالعان پوليگون جابىلعان سوڭ جاس مەملەكەتىمىز شەشۋى ءتيىس بىرقاتار ماسەلە تۋىندادى. سوندىقتان بۇرىنعى سىناق الاڭىن قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك جۇمىستار كەشەنىن ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن 1992 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لى­عى قۇرىلدى. بۇگىندە بۇل ورتالىق حالىقارالىق ۇيىم­دارمەن بىرلەسىپ, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى – قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ساياساتىن ىسكە اسىرۋدى عىلىمي-تەحنيكا­لىق قامتاماسىز ەتۋدى 24 جىل بويى ويداعىداي اتقارىپ كەلە­دى. بۇگىنگى تاڭداعى جەتىستىكتەرىمىز رەتىن­دە بەيبىتشىلىك ىسىنە ۇلەس قوسۋ, ەلىمىز­دىڭ الەمدىك بەدەلىن ارتتىرۋ ەكەنىن ماق­تانىشپەن ايتامىز. اڭگىمەلەسكەن ەلامان قوڭىر, «ەگەمەن قازاقستان».