قارشىعانىڭ قاناتى

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە بەلگىلى اقىن ارتىعالي ىبىراەۆتى ەسكە الۋعا ار­نالعان «نامىستىڭ جەبەسى» اتتى ادە­بي كەش ءوتتى. مىناۋ ءفاني دۇنيەدە بار بولعانى 21 جىل عانا ءومىر ءسۇرىپ, پوەزيا اسپانىندا قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ وتە شىققان تالانتتى اقىننىڭ ەسىمى جىر قۇمار جۇرتشىلىققا جاقسى تانىس. قازاق ادەبيەتىندە 23 جاسىندا «مەنىڭ قۇرداستارىمدى» جازىپ قالدىرعان ساتتار ەرۋباەۆ, 24 جاسىندا ماحابباتى ءۇشىن جانىن قيعان بەرنياز كۇلەەۆ, 30 جاسىندا بار قازاقتىڭ وزەگىن ورتەپ كەتكەن تولەگەن ايبەرگەنوۆ تاريحقا تاڭبالانسا, 21 جاس عۇمىرىندا الاشقا اتى كەتكەن ارتىعالي ىبىراەۆ تا ءسوز ونەرىندە ءوز ورنەگىن قالدىردى. از جازسا دا ساز جازعان ارتىعالي مۇراسىنان نامىس پەن رۋحقا مالىنباعان, پاك سەزىمسىز كۇي كەشكەن ولەڭ تاپپايسىز. «ەزگە اتىل­دىم جەبەسى بوپ نامىستىڭ» دەپ جىر­لاعان ءور اقىننىڭ ءار ولەڭىنەن ىشكى سارايىنداعى بيىك پاراسات پەن كوڭىل داريا­سىنداعى نازىكتىك مەنمۇندالاپ تۇرادى. جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن وتكەن كەشتە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادە­مياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى «تاعدىر» اتتى كومپوزيتسيالىق كورىنىس قويدى. ساحنالىق قويىلىمنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى – بەلگىلى ۇستاز, پروفەسسور,  قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى داريعا تۇرانقۇلوۆا «...ءسىرا, مەن اسپان جاققا شىعامىن-اۋ, سوقپاق جول كوكجيەككە سىڭەدى ەكەن!» – دەپ ءوز ءومىرىن بولجاعان ارتىعالي ولەڭدەرىنەن دراماتۋرگيا قۇرىپ, اقىندىق بولمىس پەن تىلسىم الەمىن كورسەتتى. جاس ونەرپازدار قىرشىن كەتكەن اردا اقىننىڭ اششى شەرى مەن ارمانىن تەرەڭ ءتۇيسىنىپ, كورەرمەن كوڭىلىن ەرەكشە كۇيگە بولەدى. كورىنىستىڭ ەكىنشى بولىمىندە جيىر­مانىڭ اۋىلىنا اتباسىن بايلاپ, اتان شوگەرە الماي ارماندا كەتكەن, قاسكويلەردىڭ قولىنان مەرت بولىپ, قىرشىنىنان قيىلعان اقىن تاعدىرى جۇرتتى قامىقتىردى. دارابوز اقىن, قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارالتاي رايىمبەك ۇلى ادەبي كەشتىڭ شىمىلدىعىن ءتۇرىپ, «ارتىعالي – جاستار پوەزياسىنىڭ جيىنتىق سيمۆولى» دەپ باعا بەردى. كوزى تىرىسىندە اقىنمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان اقىندار ۇلىقبەك ەسداۋلەت, زامزاگۇل قوڭىروۆا, بەلگىلى پۋبليتسيست, «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي, كۋرستاس­تارى زامانبەك ابدەشوۆ, تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ, گۇلماريا بارمانبەكوۆا ماڭگى جاس بەينەدە قالعان ارتىعالي تۋراسىندا مازمۇندى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. اقىن باقىت بەدەلحان ار­تىعالي رۋحىنا ارناعان جىرىن جەت­كىزدى. «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن امانحان ءالىم: «جي­ىرما جاسىندا-اق «سونگەن» جاندار بولادى, تەك ولاردى سەكسەن جاسقا جەتكەندە ءبىر-اق جەرلەيدى». بۇل ادەبيەتكە قاراتىلىپ ايتىلار بولسا – ولەڭ ولكەسىندەگى ولەرمەندەرگە كەرەمەت انىقتاماعا جاراپ-اق تۇر. «سەكسەن جاساپ, سەگىز ءسوز قالدىرماعان» دەگەن ءسوز عوي. ەڭ سوراقىسى وسى بولسا كەرەك. ال ارتىعاليدىڭ اباقتىدا جاتىپ جازعان «قارشىعاسى» م.لەرمونتوۆتىڭ 1837 جىلى جازىلعان «تۇتقىن» ولەڭىمەن سارىنداس, كوكسەۋى ءبىر كوركەم دۇنيە. ماسەلەن, «يا كراساۆيتسۋ ملادۋيۋ پرەجدە سلادكو پوتسەلۋيۋ, نا كونيا پوتوم ۆسكاچۋ, ۆ ستەپ, كاك ۆەتەر, ۋلەچۋ», – دەپ توگىلگەن م.لەرمونتوۆ جىرى مەن «اسپاندا, بالكىم, ءبىر بەينە بولىپ قالادى, جۇرەگىن, مۇمكىن, جۇلدىزعا سوعىپ جارادى؟ ارمانى ءۇشىن ازاپقا تۇسكەن وسى قۇس ساعان دا ۇقساپ, ماعان دا ۇقساپ بارادى», – دەپ اياقتالاتىن ارتىعالي ولەڭىنىڭ بەرىلۋ فورمالارى ءارتۇرلى بولعانىمەن, مۇنداعى قوس اقىننىڭ ومىرگە دەگەن ماحابباتى, اڭسار-ءۇمىت­تىڭ ۇشقىنى, كەڭدىككە دەگەن قۇش­تارلىق شىن مانىندە ولاردىڭ رۋحتاس ەكەنىنە ناندىرادى», – دەپ پىكىر ءبىلدىرىپ, اقىنعا ارناعان ولەڭىن وقىدى. ارتىعالي ىبىراەۆتىڭ «سوقپاق سوڭى», «باقىت», «ۇمىتپا» سىندى بىرنەشە ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە ءتار­جىمالاعان بەلگىلى اۋدارماشى قايرات باقبەرگەنوۆ: «ارتىعاليدىڭ ولەڭدەرى جۇپ-جۇمىر, ەپيكالىق سارىندا قۇرىلعان سوڭ وزگە تىلگە اۋدارۋ وتە قيىن. سوندا دا تالپىنىپ ءبىرشاما ولەڭىن اۋدارىپ, 2013 جىلى «يۋنوست» الماناعىندا جاريالادىق. ەندى ارتىعالي جىرلارى «قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى» كىتابىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا اباي, ماعجان, قاسىممەن قاتار بىرگە ەنەتىن بولدى», – دەپ تارجىمالانعان اقىن ولەڭدەرىن وقىدى. كەشتە كوزىن كورگەن زامانداستارى: «ول جانىپ تۇرعان وت ەدى. ءسوز باعاسىن, ءوز باعاسىن بىلەتىن سالماقتى ەدى», – دەپ ەسكە العان ارتىعالي اقىن «تامشىلار» دەگەن ولەڭىندە: قاراپ تۇرمىن ۇڭىلە, ك ۇلىمدەيدى جاز الدان. و, ارمىسىڭ, دۇنيە, تامشىلارمەن تازارعان!.. – دەپ جىرلايدى. مۇنداعى تامشى – جال­قىنىڭ جالپىعا اسەرى. تۇنەكتى جارىق قىلۋعا ءبىر كۇننىڭ جەتەتىنى سەكىلدى, دۇنيەنى تازارتۋعا تامشى­لار دا جە­تەدى. پاسىقتىق پەن ناداندىق, توعى­شارلىقتان تازارتۋ دەگەن استارلى ويىن تامشى ارقىلى تولعايدى. تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىسىنان بىلىنەتىنى سەكىلدى, ارتىعاليدىڭ وتىزعا جۋىق جىرلارىنان سىرلى سەزىمگە, ورنەكتى ويعا باي اقىن ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە, اقىن ولەڭدەرى انگە سۇرانىپ تۇرادى. «دالام مەنىڭ», «ورامال», «تامشىلار», «قارشىعا», «ءۇمىت», «سوقپاق سوڭى» ولەڭدەرىنە ەرسايىن نارىنباەۆ, قاليا سەيىتقالىققىزى, ازامات الىمقۇلوۆ ءان جازعان. «نا­مىستىڭ جەبەسى» اتالعان ادەبي كەشتە وسى اندەر ورىندالدى. ارتىعالي ىبىراەۆ – بوياماسىز سۋرەتتەۋ شەبەرى. «كۇتۋ» اتتى ولەڭىندە جاسى ۇلكەن قىزعا ىنتىق بولعان سەزىمىن كىرشىكسىز باياندايدى. ءتۇيىنىن دە ەرەكشە قۇرادى. شىڭىراۋىمنان شىقپاي قالسا دۇربەلەڭ, كىشىلىكتىڭ كەسىرى دەپ بىلگەن ەم. سەن تۇرمىسقا شىققان كۇنى ورىستەن, قوزى-لاقتى قايىرا الماي جۇرگەن ەم.   ايدالادا العان ەدىم جىلاپ تا, سوندا سەنى تەڭەگەن ەم لاققا. قايىرىم بەرمەي كەتكەنىڭدى كەشىردىم, ورىسىڭە سوقپاي ءجۇرسىڭ بىراق تا... بۇل ولەڭدە ءبارى بار. ۋاقىت, سۋرەتتەۋ, شىنايىلىق, ءتاتتى سەزىم, ەزۋگە ەرىكسىز كۇلكى ۇيىرەتىن يۋمور بار. مال جايىپ جۇرگەن اقىن الاپات كۇي كەشكەن, ەڭكىلدەپ جىلاعان. سونى شىنايى جەتكىزگەن. «قامىقپا, دوسىم, قامىقپا, كەلەر كۇن كوكتەم سىيلايدى. ادامدار سيار تابىتقا, اقىندار بىراق سىيمايدى», – دەپ اياقتالاتىن اتاقتى ولەڭى اقىننىڭ قۇلپىتاسىنا جازىلعان. راس, جيىر­مانىڭ جوتاسىنان قىلاڭ بەرىپ كوتەرىلە بەرگەنىندە قاناتى قىرقىلعان قىرشىن قارشىعا تاعدىردى باسقاشا بەينەلەۋ مۇمكىن ەمەس. دەي كەلە, وسى شاعىن تولعامدى ارتىعاليدىڭ كۋرستاس دوسى, قازىرگى بەلگىلى اقىن قورعانبەك امانجولدىڭ وسى كەشتە وقىلعان «كوك قارشىعا» اتتى ولەڭىنىڭ جۇلدىزعا سوعىلعان جۇرەكتى اڭساعان شۋماقتارىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى.   اقتىق ءالدي, اقتىق ءالدي... ارتىعالي, ارتىعالي... قارشىعا جىر قاناتىندا كەشتىڭ تالاي شالقىما كۇي.   سارىسۋدى سىلقىم دەۋشى ەڭ, ساعىنىشقا ىركىلمەۋشى ەڭ. اساۋ اعىس تولقىنىندا ارمان بولىپ بۇلكىلدەۋشى ەڭ.   ب ۇلىقسىعان جان-جۇرەگىڭ, بۋىرقانعان ءان-جىر ەدىڭ. بۇيىرىڭدە بۇلكىلدەگەن ارمانىڭداي تاڭ گ ۇلى ەدىڭ.   بۇلا كۇشپەن بۇلقىنا العان, ءساۋىر-سامال سىلقىم ارمان, اڭقا كەبە اڭساتتىرىپ, تۇرىپ الدى-اۋ, شىركىن, الدان!   سالقار دۇنيە ساۋلەلەرىن, ساعىمدانعان اۋرەلەرىن تال بويىڭا تولتىرعانداي كەرەمەت ءبىر داۋرەن ەدىڭ.   جارقىلدادى جانىڭدا جىر, جايناپ تۇردى باعىڭدا گۇل. ابايلاماي قالدىق پا ءبىز, اينالدىڭ با ساعىمعا ءبىر؟   جۇرەگىڭنىڭ شالقىماسى – ەدى-اۋ ناعىز ار تۇماسى. جەتپەي قالدى-اۋ جەر شەتىنە جىردىڭ ۇشقىر قارشىعاسى!   قايران بار ما قاقپانشىعا, تاعدىر اتتى كوكپارشىعا... تاس بوپ جەرگە قۇلديلاعان كوز الدىمدا – كوك قارشىعا...   قايران بار ما قاقپانشىعا, تاعدىر اتتى كوكپارشىعا؟! كوز الدىمدا – ارتىعالي, كوز الدىمدا – كوك قارشىعا... داۋرەن داريابەك, «قازاقستان» رترك» اق الماتى فيليالىنىڭ اتقارۋشى پروديۋسەرى.  الماتى.