(تاريحي داستان)
باستاۋ
ءجۇز جىلدىقتار اعادى,
قۇراننىڭ اسىل پاراقتارىندا,
عاسىردىڭ قاتال ساباقتارىندا.
دومبىرالاردىڭ ساعاقتارىندا,
قازاقتىڭ تارتقان تاباقتارىندا.
ءجۇز جىلدىقتار اعادى,
اەروپورتتاردىڭ كاسسالارىندا,
سامولەتتەردىڭ قاناتتارىندا.
الەمنىڭ الۋان باسپالارىندا,
شەنەۋنىكتەردىڭ قاباقتارىندا,
ءپاريجدىڭ تۇنگى كاباكتارىندا,
ءجۇز جىلدىقتار اعادى.
...تۇنگى پاريج,
قاڭعىدىم جالعىز
شانزەليا كوشەسىمەنەن,
شاراپتى تارتتى شايىرلار كەسەسىمەنەن,
جوعالعان ۋاقىت...
تولادى ەسەسى نەمەن.
مۇستافا شوقاي سان جۇرگەن جابىرقاپ جالعىز,
شەللدە ماريام,
بەرليندە مۇستافا...
قابىر قاپ جالعىز.
ءجۇز جىلدىقتار...
جانىمدى اۋىرتتى مەنىڭ,
ارمانىن ونىڭ دوس تۇگىل جاۋ ۇقتى دەدىم.
قايران تۇركىستان بولشەك بوپ ءبولىنىپ كەتكەن,
انتالاپ كەلىپ, جان-جاقتان جەلىگىپ جەتكەن.
مۇستافا شوقاي رۋحى,
وكپەلى مە ەكەن,
ماريام ارۋ كوز جاسىن توكپەدى مە ەكەن.
جارىق جۇلدىزدار اسپاننان اعىپ بارادى,
تۇلعالار تاعى دۇنيەدەن وتپەدى مە ەكەن.
قوش, پاريج,
شەلىڭمەن,
نوجانىڭمەنەن,
قايدامىن بۇگىن,
ۋاقىتتان وزامىن دەپ ەم.
جۇماعىڭمەنەن, توزاعىڭمەنەن,
اسپانعا قولدى ءتۇبى ءبىر سوزامىن دەپ ەم.
سامارقان,
قوقان,
تاشكەنت,
استانام سوسىن,
تۇركىستان, Cاۋران, Cوزاعىممەنەن.
ماريام جازعان وقىدىم سىرلاردى عاجاپ,
مەڭگەرىپ جاتتى بۇل كەزدە قىرلاردى قازاق.
...شىندىقتى ەلى اپىر-اي, كەش ءبىلىپ تۇردى,
كلارنەتتىڭ مۇڭلى ءۇنى ەستىلىپ تۇردى.
ءجۇز جىلدىقتار اعادى...
* * *
...قايتەيىن قالماعان سوڭ باسقا امالىم,
تاريحتى وتكەن, كەتكەن اقتارامىن.
اساۋ جىر بوپ ويانىپ كوكىرەگىڭدە,
حات بولىپ كەيىنگىگە ساقتالامىن.
قاعازعا بارلىق سىرىن اقتارىپتى,
كەي ءسوزى ەسكى ولەڭدەي جاتتالىپتى.
نوجاننان تۇركىستانعا كەلگەن حاتتار,
ءار جەردە مۇراعاتتا ساقتالىپتى.
بۇل جىردى ساقتاپ قويسىن بارشا وقىعان,
دەرەك پەن كەرەگىڭدى الشى وسىدان.
سىزدەرگە سالەم سىرلى شيەلىدەن,
سىزدەرگە سالەم مۇڭلى نارشوقىدان.
توگىلگەن اسپان جاقتان نۇرعا بالاپ,
جازىلعان كوڭىل اۋدار جىرعا, قاراق.
كومىلىپ بۇكىل اۋىل قالعان ەكەن,
قۇراندى وقىدىق ءبىز قۇمعا قاراپ.
قارا جول ويدىم-ويدىم تىنعان انىق,
قۇلاعان ەسكى باعان سىمعا ورالىپ.
مۇستافا شوقاي ەردىڭ اتاجۇرتى,
بۇيىعىپ جاتىر ەكەن قۇمعا ورانىپ.
ياپىراي قيلى كەزەڭ, كەزەڭدەردىڭ,
سىرلارىن ىشكە بۇككەن سەزەم بەلدىڭ.
شوقايدىڭ اۋىلىنا باراتۇعىن,
وزگەرتكەن ارنالارىن وزەندەردىڭ.
ايىرىلعان اۋىل ەكەن كەلبەتىنەن,
ۇشقان قۇس كورە المايسىز كول بەتىنەن.
ارناسىن وزەندەردىڭ وزگەرتىپتى-اۋ,
بۇل اۋلەت جوق بولسىن دەپ جەر بەتىنەن.
وسى ءىستى ىستەگەندى سۇمعا بالاپ,
وتىردىم ويعا شومعان قىزعا قاراپ.
يمپەريا تىلەگى قابىل بولماي,
وقىدىق قۇراندى ءبىز قۇمعا قاراپ.
ەسكىدەن ەسىڭدى الار سىر ۇققاسىن,
وتكەن مەن كەتكەندەردى سۇرىپتاسىن.
قازاقتى كوك بورىدەي ۇلىتپاسىن,
ارىستانمەن الىسقان اسىل ەرىم,
مۇستافا شوقايدى ۇرپاق ۇمىتپاسىن.
مۋحتوريات
...تۋركيستون مۋحتورياتي... تەمۋر حوقونينينگ چين بولالاري يونيندا, تۋركيستونلي تۋبچاك تۋركلاري وراسيندا, مۋندان ӯعۋرلي, مۋندان مۋقادداس, مۋندان سۋيۋنچلي بير سӯزني بورليعيگا يشونمايمان.
تۋركيستون تۋركينينگ قونيني قايناتعۋچي, يمونيني يۋكسالتگۋچي بير قۋۆۆات بور ەسا, يولعۋز شۋ سӯزدا بوردير: تۋركيستون مۋحتورياتي.
...كۋچگا تايانگان ҳار بۋيرۋعگا بӯينسۋنديك, بۋتۋن بورليعيميزني قӯلدان بەرديك. يولعيز بير فيكرني...
ابدۋراۋف فيترات
وتكەن عاسىر, سىرلى قوقان, ون سەگىزدىڭ اقپانى,
مۇستافاعا قۇرىلعان بۇل قىزىلداردىڭ قاقپانى.
ءدال سول كۇنى يت ۇلىعان, بۇگىن بىزگە بەلگىسىز,
كوك اسپاندا قانشا جۇلدىز ءىز تاستاماي اققانى.
ەكى-اق ايداي ءومىر ءسۇردى سول ءبىر ۇلى ۇكىمەت,
جانتالاستى قۇلاتۋعا قانشاما ۋاقىت كۇتىپ ەك.
فەرعانانىڭ جازىعىندا جالعىز كەتىپ باراتتى,
سودان كەيىن قارا قايعى ارقالاپ, قاندى جاستى جۇتىپ ەك.
«ايىرمايمىن حالقىمدى مەن مىناۋ بايتاق جەرىمنەن»,
كۇرەستى ول, تىرەستى ول كەتىپ ماڭگى ەلىمنەن.
قانشاما رەت قىل ۇشىندا تۇردى ءىلىنىپ ءومىرى,
قانشاما رەت امان قالدى تىكە كەلگەن ولىمنەن.
قاندى قوقان سودان كەيىن شىقپاي قويعان تۇسىنەن,
تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن مۇستافانى تۇسىنەم.
قوقانداعى مىنا بەيىت پانا بولعان ءبىر اپتا,
ارۋاقتاي تۇرەگەلدى ول مولالاردىڭ ىشىنەن.
ولگەندەرمەن قاتار جاتتى جاسىرىنىپ مولادا,
ەركىن وسكەن قايران ەرىم ساعىم جۇزگەن دالادا.
ءۇش كۇن بويى كوزى ىلىنسە, قارا تەرگە مالشىنىپ,
تۇسىنە ەندى نارشوقى مەن اياۋلى انا, جان انا.
سونداي ەردى ۇلىقتاۋعا كەشىگۋگە بولا ما,
تاريحىمدى تەرىس جازسا كەشىرۋگە بولا ما,
تاسقا تۇسكەن تاڭبالاردى وشىرۋگە بولا ما؟
تار لاقاتتا ءتىرى جاتىپ شەشىنۋگە بولا ما؟
مۇڭدى ۋىلمەن جەل ەسەدى ساعىم قاشقان قىرىمنان,
جاسىرىنعان ۋايىممەن نۇر ەسەدى جىرىمنان.
بۇل قوقاندا سول ءبىر ءتۇنى ايازىندا اقپاننىڭ,
ون مىڭ ادام...
انا, بالا ءبىر-اق كۇندە قىرىلعان.
جاس كەلىنشەك قارا شاشتى, قارا كوزدى, ءتىسى اپپاق,
قۇلاپ جاتىر قوس قولىمەن قوس ءسابيىن قۇشاقتاپ.
وي نالەتى-اي, شىمىرىكپەي باۋىزداپتى پىشاقتاپ.
بۇكتەتىلىپ قاريا جاتىر مىزعىپ كەتكەن ءتارىزدى,
قاپتالىندا ءبىر كەيۋانا شۇبەرەكتەي ءتۇسى اپپاق.
مۇستافانى بۇل قىرعىننان ساقتاپ قالعان قۇدايىم,
عايبات, جالا, وسەكتەردەن اقتاپ تا العان قۇدايىم!
ايتىس-تارتىس, قۋعىن-سۇرگىن وتتارىنا توزاقتىڭ,
ارتىق تۋعان اسىلىمدى قاقتاپ تا العان قۇدايىم.
تۇركىستانىم شەرلى, زارلى اتسىن تاعى اق تاڭىڭ,
ءبىر ۇلىڭنىڭ تىم الىسقا كوردىڭ قانات قاققانىن.
قانشا ءسوزدى ەستىگەن سوڭ, ادەيى ىزدەپ سارسىلىپ,
قانشاما ەلدىڭ ارحيۆىنەن كەمشىلىگىن تاپپادىم.
جانارلارى جاساۋراعان كەتەرىندە كەتىكتەن,
تولقىندارىن تەڭىزدەردىڭ جالعىز كەسىپ ءوتىپ پە ەڭ؟
ۇزاي-ۇزاي ءبىرجولاتا عارىش جاققا جەتىپ پە ەڭ؟
قايتا ورالماس تۋعان جەرگە قاراي-قاراي كەتىپ پە ەڭ؟
اۋىرتادى جۇرەگىمدى بۇ دۇنيەنىڭ جالعانى.
اۋىرتادى جۇرەگىمدى جات ولكەدە قالعانى.
قانشاما جىل ساعىنىشتان
جاپىراقتاي سارعايىپ,
تۇركىستاندى ءبىر كورە الماي وزەگىنىڭ تالعانى.
تاۋەلسىزدىك مۇستافانىڭ ۇلى ەسىمىن قايتارعان,
تارتىپ العان حالقى ونى ساياساتتاي سايقالدان.
تۇلعا قايدا تۇركىستاننىڭ
قاسىرەتىن ايتا العان,
قاسيەتتى تۇلپارىم-اي ءتورت تۇياعى تايپالعان.
...بۇل جىلدارى ارمانى اسقاق الماتىدا تۇراتىن,
نەنى ىزدەيدى, ساۋال بولسا, سۇرا, اسپان, سۇرا, ءتۇن.
مۇستافانىڭ جولىمەنەن
ەكسپەديتسيا باسقارىپ,
سول قوقانعا كەلە جاتتى ەلەس قۋعان ءبىر اقىن.
كوزىلدىرىك جاساۋراعان جانارلارىن جاسىرىپ,
فەرعانادان جولعا شىقتى, كەلە جاتىر اسىعىپ.
سىرلى قوقان, مۇڭلى قوقان
جۇرەگىندە تەربەلىپ,
اعاشتاردىڭ جاپىراعى جەلمەن جاتتى شاشىلىپ.
تولقىپ, قورقىپ كەزدەسەمىز سول ءبىر اسقاق شاقپەنەن,
جۇرەگىمدە بۋىرقانعان اسىپ-تاسىپ جاتتى ولەڭ.
تۇركىستاننىڭ استاناسى شەرلى قوقان بولدى دەپ,
مۇحامەتجان, مۇستافالار تالاي وتكەن اتپەنەن.
الپىس ءتورت كۇن استانا بوپ...
ەشتەڭەنى توسپاستان,
ارمانى اسقاق اسىلدارمەن ءبىر-اق كۇندە قوشتاسقان.
مۇڭلى قوقان جىلاپ تۇردى, كوشەلەرى قان-قان بوپ,
وسى جول عوي سودان كەيىن ءيىر-قيىر اپ قاشقان.
باتۋمي. تۇنگى جاڭبىر
... باتۋمي مۇراعاتىنان بىزدەر تاپقان, بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ قولىنا تۇسپەگەن – ماريا شوقايدىڭ اتىنا بەرىلگەن رەسمي انىقتامانىڭ كوشىرمەسى. قۇجات باتۋمي مۇراعاتىنىڭ قۇپيا بولىمىندە ساقتالعان. وندا «كۋالىك. № 2905, 7 ناۋرىز 1921 جىل» دەپ كەتكەن ۋاقىتتارى انىق كورسەتىلگەن...
اۆتور
راحاتتى اق نوسەردەن تاۋىپ قىر,
باتۋميدە تۇنگى جاڭبىر جاۋىپ تۇر.
الدەنەگە الاڭدايمىن,
نەلىكتەن,
كوڭىلىمدى مازالايدى قاۋىپ ءبىر.
تۇنگى جاڭبىر كورمەگەندەي كۇي كەشتىم,
جاعالاۋدا تەڭىزبەنەن ۇيلەستىم.
الماتىعا جەر جەتپەيدى
بىراق تا,
ەش شاھاردى باتۋميدەي سۇيمەسپىن.
قۇجاتتاردى ەپتەپ اشىپ وقىدىق,
سايراپ جاتىر جۇرگەن جولى جوسىلىپ.
دەرەك تاپتىم ماريامعا قاتىستى,
باتۋميدە مۇراعاتتا وتىرىپ.
مەنى العا جەتەلەگەن وسى ءۇمىت,
جەتتىم مۇندا جىگىتتەرگە قوسىلىپ.
سارعىش تارتقان قۇجاتتاردى اقتاردىم,
باتۋميدە جالعىز ءوزىم وتىرىپ.
عيماراتى ەرەكشەلەۋ ورىلگەن,
جاسىرىن ءبىر ارىپتەرمەن تەرىلگەن.
مۇراعاتتان ءبىر كۋالىك تاپتىم مەن,
مۇستافانىڭ زايىبىنا بەرىلگەن.
سالقىن سامال ەسىپ تۇرعان اق تاڭدا,
وسى ءساتتى كۇن دە قيماي باتقاندا.
شاڭعا باتىپ مۇراعاتتا وتىردىم,
جولداستارىم ساۋىق قۇرىپ جاتقاندا.
ەسسىز كۇندى ەسكە العاندا, قاراعىم,
ەركە شاققا ويمەن كەتىپ قالامىن.
ەسەنيندەي مۇڭعا باتساڭ,
شىركىن-اي,
ءبىر جۇتىپ اپ ءباتۋميدىڭ شارابىن.
و, باتۋمي, cەن ۇيقىمدى ۇرلادىڭ,
ال, مەن بولسام
تاۋلارىڭدى جىرلادىم.
مىنا بەلگى دالەلدەيدى وسى ۇيدە,
ەسەنيننىڭ ءبىر جىلدارى تۇرعانىن.
ەسەنين بە, قىزىق ءومىر ءسۇرىپتى-اۋ,
شاگانەمەن ساۋىق-سايران قۇرىپتى-اۋ.
انتون چەحوۆ مىنا ۇيگە ءتۇسىپتى,
ال مىنا ۇيدە چايكوۆسكي تۇرىپتى-اۋ.
تاڭ-تاماشا سۇلۋلىعىن تويلاپپىن,
الىستاعى باتۋميدەي ايلاقتىڭ.
مۇستافادان باسقا بەلگى قالماعان,
ەسىمە الىپ ءجيى-ءجيى ويلاپپىن.
و, تاۋ ەلى, مەنىڭ دە اسقاق حالقىم بار,
ات ۇستىندە نايزاعايداي جارقىلدار.
الدەنە دەپ جارىسادى جاعاعا,
جەل تەربەگەن اقجال اساۋ تولقىندار.
كوڭىل قۇرعىر سول ايلاققا اۋىپ تۇر,
تاۋ اۋاسى دەرتتەرىمنەن ساۋىقتىر.
تولقىپ جاتقان جاعاسىندا تەڭىزدىڭ,
باتۋميدە تۇنگى جاڭبىر جاۋىپ تۇر.
ەح, ىستامبۇل, ىستامبۇل...
ەح, ىستامبۇل, اسىلىم,
بۇكىل تۇركى دۇنيەسىمەن قولداسقان,
ءيىر-قيىر, تارام-تارام جول قاشقان.
تۇركىستانىم دەپ تولعاعان تار كەزدە,
قازاقتارعا پانا مىناۋ بولدى اسپان.
كوز جەتپەيتىن جاعاسىندا ءمارماردىڭ,
الىستاعى ەلىمدى ويلاپ ساندالدىم.
ەسىمە الدىم ەكى كوزىم جاساۋراپ,
ەرلىكتەرىن حاقنازارداي حانداردىڭ.
ەح, ىستامبۇل,
تۇرىك ەلى, جىر ەلى,
ماڭدايداعى باعىڭ سەنىڭ ءبىر ەلى.
ارىستانداي ايعا شاپقان اياۋلى,
جۇرەگىمدە مۇستافالار تۇر ەدى.
ەح, ىستامبۇل, اسقاق شاھار, پاڭ قالا,
ازانشىڭدى تىڭداپ تۇردىم تاڭدانا,
تۇركىلەردىڭ جوعىن جوقتاپ الىستا,
دۇنيەگە قاراپ تۇرسىڭ شامدانا.
ەح, ىستامبۇل,
ماحابباتتىڭ قالاسى,
جازىلمادى-اۋ جۇرەگىمنىڭ جاراسى.
اق ساعىمدى ساعىنىشىن جولدادى,
الىستاعى الاشىمنىڭ دالاسى.
ەح, ىستامبۇل, باقشا-باۋىڭ جايقالعان,
تەڭىزدەرىڭ كوكىرەگىمدە شايقالعان.
بولمىسىڭنان اينالايىن, ۇلى ەل,
بىزگە تۋىس ەكەندىگى بايقالعان.
توڭىرەگىم كورىنبەيدى گۇلدەردەن,
سىرىڭدى ۇقتىم
جۇلدىز اققان تۇندەردەن.
ەح, ىستامبۇل,
تاعى ورالدىم جوعالتىپ,
سوناۋ جىلى اعامدى مەن ءبىر كەلگەن.
ەح, ىستامبۇل,
قۇرانمەنەن نۇرلانعان,
كوكەيىمدە شوقاي ايتقان تۇردى ارمان.
كەنەسارى, ماحامبەتتەر, كەيكىلەر,
كىمنەن كەيىن قالماس دەيسىڭ بۇل جالعان.
جاعامنان اپ سىلكىلەدى بۇل جالعان,
كەيبىرەۋلەر قىر كورسەتتى سۇرلانعان.
نە ايتامىن بۇدان باسقا وزىڭە,
ەح, ىستامبۇل, قۇرانمەنەن نۇرلانعان.
* * *
...ونىڭ مەنىڭ ءوز انام ەمەس ەكەنىن, الايدا ونى ءوز انامداي جاقسى كورەتىنىمدى سەن, ارينە, بىلەسىڭ. ول يدەال انا بولاتىن. ءالى ەسىمدە, كىشكەنتاي كەزىمدە شەشەكپەن اۋىرعانىمدا, ول مەنى ءۇش اپتا بويى تىزەسىنە جاتقىزىپ قاراعان-دى. سونىڭ ەڭبەگى مەن كۇتىمىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ءبارىمىز دە ءتانىمىز بەن جانىمىز ساۋ بولىپ وستىك...
مۇستافا شوقايدىڭ اياۋلى جارى
مارياعا جازعان حاتتارىنان
پاريج - 6.06.1923 جىل.
مۇستافا شوقايدىڭ مونولوگى
قىر باسىندا قالعان شەشە ەربيگەن,
كۇن ساپ قاراپ...
شىعا سالىپ تورگى ۇيدەن.
مۇمكىندىك جوق, بوگەلۋگە, قالۋعا,
ولگەن كەزدە قابىرىنە سالۋعا.
ءبىر ۋىستاي توپىراقتى تۇيىلگەن,
اماناتتاپ بەرگەن ساتتە... كۇيىنگەم.
قايعى-مۇڭدى كەتە باردىم ارقالاپ,
ىستىق جاستى كىرپىكتەرىم قالقالاپ.
جولدار قاشتى, شىقتى الدىمنان شارتاراپ,
ۇزاي بەردىم قايعى-مۇڭدى ارقالاپ.
مۇرشا بولماي ءومىر ءوتىپ باراسىڭ,
ويلاۋىنا قارا باستىڭ نالاسىن.
تۇركىستانىم,
قاسىرەتىم,
بايتاعىم,
وتكەن كۇننىڭ ەستەلىگىن ايتامىن.
جان انامنىڭ الاقانىن ساعىندىم,
باۋىرىمنىڭ بالاقانىن ساعىندىم.
جان انامنىڭ ەرتەكتەرىن ساعىندىم,
ىستىق ءسۇتىن, شەلپەكتەرىن ساعىندىم.
قارتايعاندا جانىندا مەن بولمادىم,
ءبىر تىلەگىن ورىنداي دا المادىم.
تۋعان اۋىل اتقان تاڭىن ساعىندىم,
قىپ-قىزىل بوپ باتقان كۇنىن ساعىندىم.
تاعدىر مەنى نەگە وسىلاي قورلادىڭ,
قارا بۇلت كوكىرەگىمە تورلادىڭ.
سەزسەڭ عوي سەن بۇل قاسىرەت سالماعىن,
قارتايعاندا قاستارىندا قالمادىم.
قالا بەردى-اۋ ەستىلمەستەي كۇلكى ۇيدەن,
ەسىمدە ءالى جۇپىنى ەل ۇرپيگەن.
تۋىس, باۋىر قاسىرەتىن سەزگەنمەن,
باقىت تاپپاي
دۇنيەنى كەزگەنمەن.
اتاق, مانساپ بارلىعىنان بەزگەنمەن,
تۇركىستاننىڭ قاسىرەتىنە توزگەنمەن;
توزە المادىم قايعىسىنا انامنىڭ,
ساعىنىشتان سارعايعانىن سانامنىڭ.
مۇڭ-نالاسىن ارقالاپ بار عالامنىڭ,
قابىرىنە بارىپ عازيز انامنىڭ.
ەڭ بولماسا قۇران دا وقي المادىم,
سەزشى, جانىم, قايعىمنىڭ بار سالماعىن.
مەن تۇركىستان جاستارىنا سەنەمىن,
وسى بەرىك سەنىممەنەن ولەمىن.
ارمان بار ما كىندىك كەسكەن جەردە ولسەڭ,
ارمان بار ما تۋعان جەردە جەرلەنسەڭ.
سول جاس ۇرپاق تەربەتكەندە بوبەگىن,
دۇنيەگە قايتا اينالىپ كەلەمىن.
ءتيدى-اۋ مەنىڭ تالايلارعا كەسىرىم,
و, جاساعان, جاساي كورشى كەشىرىم.
تاعدىر ءوزى تابار ما ەكەن شەشىمىن,
قالسا بولدى ەستەرىڭدە ەسىمىم.
جالاڭاياق توپىراعىندا ويناعان,
كۇن باتقانشا قىزىعىنا تويماعان.
ۇمىتقام جوق نارشوقىنىڭ جارتاسىن,
جوعالتقام جوق تۇركىستاننىڭ كارتاسىن.
تۇركىستاننىڭ اشا المادىم ەسىگىن,
ۇرپاعىمنىڭ تەربەتپەدىم بەسىگىن.
تيگەن بولسا سىرتتارىڭنان كەسىرىم,
قايران حالقىم, سۇرايمىن مەن كەشىرىم.
بەرلين. بەيىت باسىندا
– مەنىڭ مىندەتىم – مەشىتتى تاڭەرتەڭ اشىپ, كەشكە جابۋ. 2008 جىلعى ورازا ايىنىڭ ىشىندە, قادىر تۇنىنە ءبىر-ەكى كۇن قالعاندا مەشىتتىڭ ىشىندە وتىرىپ-اق, تاڭسارىدە مۇستافا بەيدىڭ بەيىتى باسىنان جارقىراپ تۇرعان نۇر كوردىم. بۇل كورىنىس ءۇش كۇن بويى قايتالاندى...
اۆتور
ءساتى جوق ونىڭ سىر بەرگەن,
ۇمىتپاس, ءسىرا,
ءبىر كورگەن.
مۇستافا شوقاي باسىنان,
قابىردەن كوككە شانشىلعان,
جارقىراپ تۇرعان نۇر كورگەن.
قالماسىن ارمان جانشىلىپ,
ويانسىن قايتا قانشا ءۇمىت.
مۇستافا جاتقان بەيىتتەن,
اسپانعا قاراي سوزىلعان,
نۇر كورگەن تۇرعان شانشىلىپ.
قاس قاقپاي, قايتپاي تىرەسكەن,
يمپەريالارمەن سىرەسكەن.
مۇستافا شوقاي ەر جاتىر,
بۇل جەردە بۇكىل تۇركىنىڭ,
ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن.
كۇلتەگىن تۋعان ايباتتى ەل,
تاريحىن تەرەڭ ويلاپ كور.
بۇل جەردە ماڭگى ۇيقىدا,
مۇستافا شوقاي ەر جاتىر,
قازاقتان شىققان قايراتكەر.
حالىقتى قاناپ يلەگەن,
پارىقسىزدىقتى سۇيمەگەن.
پاراسات, پايىم يەسى,
تاڭعاجايىپ جان جاتىر,
دۇشپانعا باسىن يمەگەن.
اسۋ دا اسۋ بەل جاتىر,
شالقار دا شالقار كول جاتىر.
توپىراعىندا نەمىستىڭ,
تاتپاعان ءدامىن جەڭىستىڭ,
ەلىم دەپ وتكەن ەر جاتىر.
قاۋىزى گۇل بوپ اشىلعان,
جالعاسقان كونە عاسىردان.
تۇركىنىڭ قامىن ويلاعان,
عارىشقا قاراي سوزىلعان,
ارمانى شىعار شاشىلعان.
* * *
...پاريجدەن قۇران مەن سالدە اكەلگەن بولاتىنمىن. قولىنىڭ ۇستىنە قۇراندى قويدىق, تاقيا مەن سالدەنى مۇسىلمانداردىڭ ادەتىندەي باسىنا كيگىزدىك.
ماريا شوقاي ەستەلىگىندەگى سويلەم جولدارى.
ايعا دا ونى بالايمىن,
كۇنگە دە ونى بالايمىن.
اق تاڭنىڭ مىناۋ اتىسى,
ءدال ونىڭ وسى جاتىسى,
زارەسىن الدى-اۋ تالايدىڭ.
بيىگىن الىپ قىراننىڭ.
قايتارىپ ۋىن جىلاننىڭ,
تاقيا قويىپ قاسىنا,
سالدەنى وراپ باسىنا,
نۇرىمەن اپتاپ قۇراننىڭ.
ادال بوپ قالعان تۇرانعا,
ەرمەستەن ءتۇرلى ۇرانعا.
جالتاقتاپ جاتسىن جار كىمگە,
كەتكەندەي قالعىپ الگىندە,
قولدارىن قويىپ قۇرانعا.
قازاقتىڭ قارا نارى ەدى,
زامانى نەتكەن تار ەدى.
ەسسىزدى كەتكەن ەرتپەستەن,
تاشكەنتتە تۇندە سەرتتەسكەن,
ماريام ادال جارى ەدى,
ماريام اسىل جان ەدى.
* * *
مۇستافا شوقاي – بەرليندەگى تۇركيا مەملەكەتىنە قارايتىن «تۇرىك شاھيتلىگى مەشىتى» اۋماعىنداعى زيراتتا جاتىر. بەيىت باسىنداعى ەسكەرتكىشكە جارى ماريام شوقايدىڭ وتىنىشىمەن ءۇش لاتىن ءارپى مەن ءتورت سان جازىلعان. ولار ءىنجىلدىڭ بەسىنشى تاراۋىنداعى 13-ءشى ولەڭدى مەڭزەپ تۇر. بۇل جىر جولدارى:
«جانىڭدى سەنىپ تاپسىراتىن ول دوستار جانە ول ماحاببات ەندى جوق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
اۆتور
شۋاعى كۇننىڭ سۇيەدى,
سوققان جەل كەلىپ تيەدى.
ۇلان دا بايتاق ۇلى ەل,
تۇركىنى تۇتاس ەتەم دەپ,
بەرليندە قالعان سۇيەگى.
ارتىندا قالدى جازارى,
قاردان دا اپپاق تازا ارى!
بولەنگەن ماڭگى بەسىككە,
تۇرىككە قارار مەشىتتە,
مۇستافا شوقاي مازارى.
قابىرگە ءونىپ گۇل شىقتى,
سەزىمگە جۇرەك تۇنشىقتى.
لاتىنشا قاشاپ جازدىرعان,
ءتورت سانعا سىيعان مىنا ءسوز,
كوزىمنىڭ جاسىن ىرشىتتى.
ءسوزىمدى تىڭدا, جاقسىلار,
جەر ەمەس بۇل ءبىر باق سىنار.
ەشقاشان سەنى ساتپايتىن,
قاسىڭدا بار ما, جان دوسىڭ,
جانىڭدى سەنىپ تاپسىرار.
كوڭىلدى ءبىر مۇڭ تورلاسا.
قيىن با, اللا قولداسا,
تۇرىكتەر سالعان, داريعا-اي,
مولاسىن قايدان تابار ەك,
مىنانداي مەشىت بولماسا.
وسى ءبىر زيرات-مەشىتتىڭ,
اڭىزداي داڭقىن ەسىتتىم.
بەرلينگە, وسى بەيىتكە,
جەتە الماي ىشتەي تىنىپ مەن,
قانشاما جىلعا كەشىكتىم.
باقىتتى قايدان تابارمىن,
جۇلدىزداي كوكتەن اعارمىن.
تۇركى دەپ وتكەن كۇلتەگىن,
ۇرپاعى جاتىر بۇل جەردە,
تونىكوك, بىلگە قاعاننىڭ.
قۇرعاماس كەزى جاستىڭ دا,
قيماستى تاسقا باستىڭ با؟
ساعىنىش, سوسىن كوز جاسى,
ماحاببات پەنەن زار جاتىر,
ءتورت ساننىڭ مىناۋ استىندا.
اق جاڭبىر تاعى قۇيىپ تۇر,
بۇل جەردە جاتىر سۇيىكتى ۇل.
ءومىردىڭ مىناۋ جالعانى,
تۇركىنىڭ تۇتاس ارمانى,
ءتورت سانعا قالاي سىيىپ تۇر.
تۇرانداي بايتاق جەر جاتىر,
شولدەر مەن قانشا كول جاتىر.
وسىناۋ شاعىن بەيىتتە,
التاي مەن قارا تەڭىزگە,
سوزىلعان الىپ ەل جاتىر.
جازىلماي قالعان جىر جاتىر,
ايتىلماي قالعان سىر جاتىر.
جازىقتار, تاۋلار, ەڭىستەر,
ويپاڭدار, قۇزدار, تەگىستەر,
تۇلپارلار وتكەن قىر جاتىر.
بەرمەيتىن اسۋ شىڭ جاتىر,
بۇيرا دا بۇيرا قۇم جاتىر.
تۇركىنىڭ ۇلى ءۇمىتى,
وسىناۋ شاعىن زيراتتا,
ساعىنىش جاتىر, مۇڭ جاتىر.
تۇركىدەي اسقاق ۇلت جاتىر,
جىراقتا, بولەك, سىرت جاتىر.
قاناتى قۇستىڭ تالاتىن,
سۇيگەنىن تاڭداپ الاتىن,
ايبىندى اسقاق جۇرت جاتىر.
جات جەردە قالعان بەل جاتىر,
رۋحتى داۋىل, جەل جاتىر.
سىزىلىپ كەتكەن كارتادان,
وسىناۋ مۇڭلى مولادا,
ەجەلگى ءبىزدىڭ جەر جاتىر.
ادال ءسۇت ەمگەن ءتول جاتىر,
ءموپ-ءمولدىر عاجاپ كول جاتىر.
تاپپايتىن ەشبىر كارتادان,
وسىناۋ شاعىن بەيىتتە,
باياعى تۇران-تۇركىستان,
بولشەكتەلمەگەن ەل جاتىر.
ەشبىرىن ايتپاي سىردىڭ مەن,
قوبالجىپ, قورقىپ تۇردىم مەن.
بەرليندە بەيىت باسىندا,
مۇستافا شوقاي قاسىندا,
وسىلاي تولقىپ تۇردىم مەن.
وسىلاي تولقىپ تۇردىم مەن.
قاسىمحان بەگمانوۆ.
