رەسەي استاناسى – ماسكەۋ قالاسىندا ءوزىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە جەتكەن «التىن ماسكا» فەستيۆالى وسى زامانعى ەڭ وزىق سپەكتاكلدەردىڭ ۇزدىكتەرىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىپ جاتىر. «التىن ماسكا» - وسى ساپتاعى ەڭ ۇزدىك قويىلىمدارمەن تانىسۋدىڭ ەڭ قولايلى مۇمكىندىگى. «التىن ماسكا» - قازىرگى زامانعى تەاتردىڭ باعىتى مەن باعدارىن كورسەتىپ بەرەتىن وزىندىك ءبىر قۇبىلناما. «التىن ماسكا» - تەاتردىڭ بۇگىنىنە بەرىلەتىن باعانىڭ بەزبەنى. اتالمىش ونەر مەرەكەسى وسىعان ءبىزدى يلاندىرىپ وتىر.
بۇل تۋرالى ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوكتورانتى, تەاترتانۋشى جاڭاگۇل سۇلتانوۆا ماسكەۋدەن حابارلايدى:
- فەستيۆالدىڭ باعدارلاماسىنا ەنگەن سپەكتاكلدەردىڭ اراسىندا بىزگە بۇرىننان بەلگىلى ادەبي شىعارمالار مەن كينو تۋىندىلارعا ارقاۋ بولعان جەلىلەردى قايتا تارقاتۋشىلىق نەمەسە باياعىدان بەرى قويىلىپ كەلە جاتقان پەسالاردى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى تۇرعىسىنان جاڭاشا جاساۋشىلىق وتە كوپتەپ كەزدەسەدى. وسى جاعىنان كەلگەندە, بۇل ونەر فەستيۆالى تىڭ تراكتوۆكالار جاساۋشى رەجيسسەرلەر اراسىنداعى وزىندىك ءبىر سايىسقا ۇقساپ كەتەدى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى قازىرگى كوتەرىلىپ سوعاتىن الا قۇيىنداي كۇندە وزگەرىپ جاتقان ۋاقىت تالابىنىڭ ۇدەسىنەن تابىلۋعا ۇمتىلۋشىلىقتان, سونىڭ جولىنداعا ۇزدىكسىز ىزدەنىستەردەن تۋىنداپ جاتىر.
سونداي جاڭالىقتىڭ ءبىرىن ءبىز ماسكەۋدەگى دميتري كرىموۆتىڭ «دراما ونەرىنىڭ مەكتەبى» زەرتحاناسى اكتەرلەرى دايىنداعان «ءوز سوزىمىزبەن. ا. پۋشكين. «ەۆگەني ونەگين» اتتى قويىلىمنان كوردىك. وسى زەرتحانا ساحناسىندا قويىلعان بۇل سپەكتاكل ءوز باستاقىرىبى ارقىلى انىق بايقاتىپ تۇرعانداي, ورىستىڭ ۇلى اقىنىنىڭ ولەڭمەن جازعان اتاقتى رومانىنىڭ نەگىزىنەن شىعارىلعان. بىراق سپەكتاكل پۋشكين تۋىندىسىنىڭ تازا سيۋجەتىنەن قۇرالمايدى. ءتىپتى وندا مۇنداي جەلىلىك قۇرىلىم دا جوق. قويىلىمدا تۇپنۇسقالىق ءماتىن تەك ونىڭ فينالدىق ساحناسىندا تاتيانانىڭ مونولوگىنان عانا كورىنىس بەرەدى. ال سول ساتتەرگە دەيىن ولەڭمەن جازىلعان رومان سيۋجەتى اكتەرلەردىڭ اۋىزشا ايتىلعان سوزدەرى ارقىلى عانا جەتكىزىلەدى. سول اڭگىمەلەردىڭ بارىسىندا بىرقاتار شەگىنىستەر جاسالىپ وتەدى. ولاردىڭ سارىنىنان كورەرمەندەر, مىسالى, تەاتردىڭ قالاي قۇرىلعانى جايىندا تۇسىنىك الىپ قالادى. نەمەسە «جارىقتى وشىرىڭىزدەر» دەگەن تىركەستىڭ قايدان شىققانى بەلگىلى بولادى. بولماسا پۋشكيننىڭ نەگە بالەتتى جاقسى كورگەنى ءسوز ەتىلەدى.
سپەكتاكلدى قويعان رەجيسسەر دميتري كرىموۆ بۇل جولى تەاتر سۋرەتشىلەرىنىڭ ەڭبەگى مەن ستوريتەللينگتى ءوزارا سينتەزدەۋگە, ياعني بىرىكتىرۋگە ۇمتىلىس جاساعان. ال ستوريتەللينگ دەگەنىمىز – ومىردە بولعان نەمەسە ويدان شىعارىلعان كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەن باستان كەشكەن وقيعالارىن رەت-رەتىمەن بايانداپ, كورسەتىپ شىعاتىن الدەقانداي ءبىر تاريحي وقيعالاردىڭ جەلىسى. قويۋشى ءوزىنىڭ نەگىزگە العان ويىن جەتكىزۋ ءۇشىن كوپتەگەن بەلگىلى ادەبي سيۋجەتتەر جايىندا اڭگىمەلەپ بەرەتىن تۇتاس ءبىر ساحنالىق كورىنىستەردى ويلاپ تاپقان. بۇلاردىڭ اراسىندا ءتىپتى كارل ماركستىڭ «كاپيتالى» دا كەزدەسەدى. بۇدان باسقا, انتون چەحوۆتىڭ «ساحالين ارالى», نيكولاي گوگولدىڭ «ءولى جاندار» سەكىلدى تۋىندىلارى قامتىلىپ وتەدى. پۋشكيننىڭ «ونەگينى» وقيعاسىنىڭ جەلىسى قۋىرشاق تۇرىندە كورىنىس بەرەتىن بالالارعا نەمىس جانە فرانتسۋز ايەلدەرى, فين جانە چەح جىگىتتەرى تۇرقىنداعى بەلگىلى پۋشكينتانۋشىلارعا ءبىر بالانىڭ اڭگىمەلەپ بەرۋى ارقىلى جەتكىزىلەدى. بۇدان كەيىن ونەرگە نەمقۇرايلى قارامايتىن ءتورت اتا-انا وتىرىپ الىپ, تەاتر دەگەن نە, پۋشكين, ونەگين, تاتيانا دەگەندەر كىمدەر ەدى, دەگەن مازمۇندا ءوزارا اڭگىمە باستاپ كەتەدى...
كرىموۆتىڭ «ونەگينى» - ومىردە كەزدەسەتىن كۇردەلى وقيعالار جايىن قاراپايىم عانا سوزدەرمەن ايتىپ بەرەتىن, ال ماڭگىلىك تۋراسىندا كەكەسىنمەن اڭگىمە ەتەتىن وتە ءبىر سيرەك كەزدەسەتىن سپەكتاكل. وسىنىڭ نەگىزىندە بىلايىنشا «كوڭىلدى اقىن پۋشكين» شىن مانىندە ومىردەگى كوپ نارسەدەن كوڭىلى قالعان اۋىر ويلى, مۇڭدى تۇلعا بولىپ شىققان. اقىن ءوز ارمانىندا قانات جوق ەكەنىن, يدەال دەپ جۇرگەندەرىنىڭ ءبارىنىڭ قيراپ قالعانىن, ال ماحابباتتىڭ سارى ۋايىمعا سالدىرار دەرت ەكەنىن ۇعىنعاننان كەيىن بارىنەن تۇڭىلگەندەي كەيىپ كەشەدى. مۇنى بىلاي قويعاندا, جاراتىلىستىڭ ءوزىنىڭ ادام بالاسىنا جانى اشىپ بارا جاتقانى شامالى. تابيعات ادامنىڭ ازابى مەن زاردابىنا قۇلاق اسپايدى, ءومىردىڭ سوڭى تەك ولىممەن اياقتالادى. ال وزىنە جاقىن جانە سۇيىكتى ادامدارىن تەك سول جاقىن جانە سۇيىكتى ادامدارى عانا جادتارىنا ساقتاپ قالماق. سول ادامدار ءتىرى تۇرعاندا, سونداي ادامدار بار كەزدە بۇل دۇنيەدە ەشتەڭە دە بوستان بوسقا قۇردىمعا كەتە سالماق ەمەس. قويىلىمنىڭ تۇپكى يدەيالىق ويى وسىنداي.
كەلەسى كەزەكتى ورىس ادەبيەتىنىڭ تاعى ءبىر كلاسسيگى – نيكولاي گوگولدىڭ قالامىنان تۋعان «ويىنشىلار» پەساسى الدى. گيتيس-ءتىڭ رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىندە 2015 جىلى ە. كامەنكوۆيچ پەن د. كرىموۆتىڭ, 2016 جىلى ل. حەيفيتستىڭ شەبەرحانالارىندا دايىندالعان بۇل سپەكتاكلدە وسى ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتەرى وينايدى. رەجيسسەر ءارى باستى رولدە ويناۋشى الەكساندر كۋزنەتسوۆ كلاسسيكالىق پەسانىڭ قويىلىمىنا وتە باتىل جانە ءستيلدى سەزىنە بىلۋشىلىك تۇرعىسىنان كەلگەن ەكەن. تاپ سونىڭ بويىنداعى بۋىرقانعان جىگەر-كۇش ساحناعا قاراي باعىتتالىپ, قوزعالىسقا سەرپىن بەرەدى. ونداعىلاردىڭ ءبارى سونىڭ زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى. ءسات سايىن قىلاڭ بەرىپ تۇراتىن تالعام مەن سەزىمتالدىق ولشەمى جارىق, مۋزىكا, پلاستيكا سەكىلدى ەلەمەنتتەر ارقىلى كورىنىپ, ءبىر-بىرىمەن عاجايىپ ۇيلەسىمىن تاۋىپ جاتادى. ال ساحنادا دەكوراتسيا مەن بۋتافوريا اتاۋلىدان ەشتەڭە جوق. سوسىن تاريحي كەزەڭدەگى كيىمدەردىڭ كورىنبەۋى دە ساحنانى جۇتاڭداندىرا قويمايدى. كەرىسىنشە بايىتا تۇسەدى. سەبەبى, وسىدان كەيىن جۇرت نازارى ساحناداعى ءبىر عانا قاراعا – اكتەرلەرگە قاراي اۋادى.
سپەكتاكلدە رەجيسسەرلىك قىزىقتى تاپقىر ءىس-قيمىلدار جەتكىلىكتى. مۇنداعى اكتەرلەردىڭ ورىنداۋىنداعى ءاربىر سىبدىر جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزىپ وتىرادى. قويىلىم سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ جاندىلىعىمەن, زاماناۋي تاسىلدەرىمەن ەلىكتىرەدى. قوزعالىس ۇستىندە الدەنە ايتەۋىر ءبىر وزگەرىسكە ءتۇسىپ تۇرادى. وسىنداعى ءاربىر كورسەتىلىم – وزىندىك ءبىر ويىن. وندا كلاسسيكالىق سيۋجەت, م. ماكدوناحتىڭ «قارا» قالجىڭدارى, «جاۋىنگەرلىك كلۋب» پەن «ۇلكەن كوندەگى» قاندى ستيليستيكا ءبىر-بىرلەرىمەن ميداي ارالاسىپ كەتەدى. وسىنىڭ ءبارى جانە ءبىر ماقساتقا باعىندىرىلىپ, وتە جيناقى تۇردە كورسەتىلەدى. وسىلايشا گوگولدىڭ جىلپوستار تۋرالى پەساسىنان رەجيسسەر تىرشىلىك ەتۋدىڭ قۇرالى, وي ويلاۋدىڭ ءبىر كوزى رەتىندەگى دوستىق پەن ويىن تاريحى تۋرالى ويشىل دۇنيە جاساپ شىعارعان.
كەلەسى كۇنى ءبىز سانكت-پەتەربۋرگتىڭ الەكساندر تەاترىنىڭ جاڭا ساحناسى ازىرلەگەن «جەر» ەكسپەريمەنتتىك سپەكتاكلىن قىزىقتادىق. ول ۋكرايننىڭ بەلگىلى كينورەجيسسەرى الەكساندر دوۆجەنكو تۇسىرگەن وسى اتتاس ءفيلمنىڭ ءموتيۆى بويىنشا تۇزىلگەن. رەجيسسەر ماكسيم ديدەنكو قويعان سپەكتاكل ۆس. مەيەرحولد اتىنداعى ورتالىقتا كورسەتىلدى. 1930 جىلى تۇسىرىلگەن كارتينانىڭ كولحوزداستىرۋدى ءتاۋراتتىڭ تاريحىنداي ەتىپ كورسەتىپ شىققانى بەلگىلى. وندا كولحوز بەلسەندىسى ۆاسيل باستاعان توپ پەن كۋلاكتار اراسىندا ۇدايى تەكەتىرەس كۇرەس ءجۇرىپ جاتادى. مۇنداي شايقاس قازىرگى ماكسيم ديدەنكودا دا بار. بىراق ونداعى تىرەستەن كومسومولدار مەن كۋلاكتار الىنىپ تاستالعان. مۇنىڭ ورنىن سپورت ويىنى باسقان. سپەكتاكلدىڭ ءوزى دە ويىننان باستالادى. وندا دا ساحنادا باسكەتبول ويىنى ءجۇرىپ جاتادى, ارا-تۇرا بوكسقا دا كەزەك بەرىلىپ قويادى. كەنەت... ولاردىڭ استارىنداعى اعاش تۇعىر وپىرىلىپ سىنىپ كەتەدى. ونىڭ ارعى جاعىنداعى ويىقتان ناعىز جەر كورىنەدى. وركەنيەت تاقتاسىنىڭ ارعى جاعىنان جارقىراپ شىعا كەلەتىن جەر – ادامدار ءبىر-بىرلەرىن ولتىرەتىن, وزدەرى ءولىپ جاتاتىن, سوسىن ولاردىڭ كومىلىپ تاستالىپ, ورنىنا جاڭا وسكىن شىعىپ تۇراتىن كادىمگى قارا توپىراق. قازىر كەيدە ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتىك بىلىمدەرى بار ادامداردىڭ وزدەرىنىڭ استارىنداعى تابان ويىلىپ كەتىپ, كۇتپەگەن جەردەن ينستينكت ىسكە قوسىلىپ كەتىپ تۇرادى. مىنە, وسى بولىپ جاتقان وقيعانىڭ ىشىنە ارالاسپاي, سىرتتاي عانا باقىلاپ قالا الاتىندار ناعىز باقىتتى جاندار بولماق. سوناۋ 1930 جىلعى «جەر» مەن 2015 جىلعى «جەردىڭ» ارالارىن بىرىكتىرىپ تۇرعان نارسە – وسى تۇستارداعى ۋاقىتتىڭ ەپيكالىق ءمانى بار ەكەنىندە. اۆتورلار وسىنى جاقسى تۇسىنگەن.
ديدەنكو دەنەنىڭ تىلىمەن كارتينا جاساپ بەرەتىن قويىلىم جاساۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان. ول مۇنى دەنەشىنىقتىرۋ ءتاسىلى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا شەشىم قابىلداپتى. سوندىقتان ساحناداعى ارتيستەر سپورتشىلار كەيپىندە كورىنسە, ساحنا سپورت الاڭى سەكىلدەنىپ بەزەندىرىلگەن. قويىلىمعا قاتىسۋشىلار, جوعارىدا ايتىلعان باسكەتبول مەن بوكستان بولەك, گيمناستيكانى دا قولعا الادى, دوپپەن دە ءبىراز شاپقىلايدى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ جەكپە-جەكتەرى رينگ كەلبەتىندەگى الاڭدا وتەدى. ال تاپتىق كۇرەس سپورت جارىسى تۇرعىسىندا ءوز شەشىمىن تابادى. رەجيسسەر ولاردىڭ ءبىرىن «كوكتەر» ەتىپ السا, ەكىنشىلەرىن «قىزىلدار» دەپ بەلگىلەپتى. ءبىر قىزىعى, ونداعى «قىزىلدار» كولحوزشىلار ەمەس, كەرىسىنشە كۋلاكتار بولىپ شىققان. وسىمەن-اق ديدەنكو جاتتاندى اسسوتسياتسيالارعا ۇرىنعىسى كەلمەيتىنىن كورسەتكەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, دوۆجەنكونىڭ «جەرىن» كورمەگەن كورەرمەن سپەكتاكلدىڭ سوڭىنداعى جالاڭاش ناتۋرالاردى راديكالدى تەاتردىڭ ءوز قولتاڭباسىنا ءتان نارسە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اتى اتالعان فيلمنەن الىنعان تاعى ءبىر كورىنىس ەكەنىن بىلە قويمايدى. ال مۇنداي جالاڭاش تاندەردىڭ وزىندىك ءمانى دە بار ەدى. البەتتە, دايىندىعى جوق ادام ونىڭ الەۋمەتتىك جاۋلىق پەن زورلىقتىڭ سيپاتىن كورسەتۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىرعانىن اڭعارا قويماس ەدى.
سپەكتاكل ماڭگىلىك قۇندىلىقتار جونىندە سىر شەرتەدى. بۇل ماڭگىلىكتىڭ جايىن ادام كۇن سايىن دەرلىك سەزىنىپ تۇرادى. ادامنىڭ ءاربىر ارايلاپ اتقان تاڭى وسى ماڭگىلىكتىڭ اكتۋالدىلىعىن تانىتادى. سەبەبى, ادام ءتورت اياعىن تەڭ باسقان جەرلەرىنىڭ وزىندە كەيدە جوق جەردەن ءسۇرىنىپ كەتىپ, اقىل-ويدىڭ, پاراسات-پايىمنىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ, قايىرىمدىلىقتىڭ نازىك جىبىن ءۇزىپ الىپ جاتادى. مۇنىڭ استىنان ز ۇلىمدىق, ۇستەمدىك, وكتەمدىك, وشتىك, توپاس زومبىلىق سۋماڭداپ شىعا كەلەدى. بۇلاردىڭ ءبارى ادامدى ءوز انالارى – ولىمگە قاراي سۇيرەي جونەلەدى. ەندەشە, تابانىڭنىڭ استىندا جەر تۇرعاندا, العا قويعان ماقساتتارىڭنىڭ بارىنە جەتىپ قالۋعا تىرىس. قويىلىمنىڭ سوڭعى ءتۇيىنىن ءبىز وسىلاي قابىلدادىق.
ءبىزدىڭ تاعى ءۇش سپەكتاكل جايىندا قىسقاشا عانا بايانداپ شىققان شولۋىمىزدىڭ مازمۇنى وسىنداي.
ال فەستيۆالدىڭ سوڭعى كۇنى ءوتىپ, ونىڭ باستى اتالىمدارى بويىنشا ماراپات يەلەرى انىقتالاتىن شاق جاقىنداپ كەلەدى.
