«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى
باعا جەتپەس باعدارلامالىق قۇجات
دەر كەزىندە كوتەرىلگەن باستاما
وتانىمىزدىڭ اسقاق مارتەبەسىن ايقىندايدى
ءبىز الەمدەگى جاعدايدىڭ قالايشا ءورىستەپ جاتقاندىعىن ەرەكشە تولقىنىسپەن باقىلاپ وتىرامىز. ءويتكەنى, ول كۇن وتكەن سايىن شيەلەنىسىپ بارادى. جەر-جەردە قاقتىعىستار وشاعى پايدا بولىپ جاتىر. ءماسەلەن, كاۆكازدا, تاۋلى قاراباقتاعى ءبىراز ۋاقىت تىنىشتالىپ قالعان قاقتىعىس قايتا بەلەڭ الدى. وسىلايشا, الەم الاڭداتارلىق جاعدايدى باستان وتكىزۋ ۇستىندە. ايتسە دە, ءبىزدىڭ ەرتەڭگى كۇننەن ءۇلكەن ءۇمىتىمىز بار. ولاي دەيتىنىمىز, قازاقستاننىڭ, ەلباسىنىڭ بەيبىتسۇيگىش الەۋەتىنە ەرەكشە سەنىم ارتامىز. ءبىز جاقىندا عانا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى ءسامميتتى ءجىتى قاداعالاپ وتىردىق. ەلىمىزدىڭ, ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك ىڭعايىنداعى يگى باستاماسىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك وسى القالى جيىن بارىسىندا. يادرولىق الەۋەتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىنعا يە بولسا دا, وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن تاريحتا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدە قۋاتتى يادرولىق پوليگوننىڭ جابىلعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتۋىمىزعا بولادى. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە كۇردەلى شەشىم قابىلدادى. كەيبىر مەملەكەتتەر تاراپىنان يادرولىق قارۋدى ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىپ جاتسا دا, قاتەرلى قارۋدان باس تارتۋ جونىندەگى ۇيعارىمعا كەلدى. ونداعى جالعىز ماقسات ادامزاتتى ساقتاۋ, وعان قاتەر توندىرمەۋدەن تۋىنداعان-تۇعىن. وسىدان 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن يادرولىق قارۋدى ويلاپ تاپقان البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى مانيفەسىن جاريالاعان ەدى. ەندى ارادا 60 جىل وتكەن سوڭ ەلباسى يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ءوز مانيفەسىن جاريالادى. قازاقستان پرەزيدەنتى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن وتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن», دەگەن-ءدى. شىنىندا دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي, ەگەردە سوعىس بولا قالعان كۇندە جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. كورنەكتى وقىمىستىلار البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل مانيفەسىن قابىلداعان كەزدە جاعداي, پسيحولوگيا مۇلدەم باسقاشا بولاتىن. ادامي قارىم-قاتىناستار دا وزگەشە ەدى. الەم قوس پوليارلى-تۇعىن: كوممۋنيزم, انتيكوممۋنيزم دەگەن سياقتى ەكى جۇيە اراسىنداعى كۇرەستەن تۇراتىن. بۇگىندە كورىپ وتىرعانىمىزداي, تەرروريزمنىڭ شەگى دە, توسقاۋىل بولار شەكاراسى دا قالماي بارادى. ال يادرولىق قارۋ ەكسترەميستەر مەن تەررورشىلاردىڭ قولىنا تۇسكەن جاعدايدا نە بولاتىنىن بولجاۋ ءتىپتى قيىن... باستاماشىسى قازاقستان, ەلباسى بولىپ تابىلاتىن باستاما, «الەم. ءححى عاسىر» اتتى بەيبىتشىلىك مانيفەسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا وتكەن جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسى ارقىلى تاعى دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەيبىت باستاماسى الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى باعالاندى. ەلباسىنىڭ ىرگەلى باستاماسى جاھانعا بەيبىت باستامالارىمەن تانىلعان قازاقستاننىڭ اسقاق مارتەبەسىن ايقىندايدى. گەورگي كان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق قادامى
اقش استاناسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتىڭ باستى وقيعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بولعانى تالاس تۋدىرمايدى. ەلباسىنىڭ بۇل عالامدىق ينيتسياتيۆاسى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تاراپىنان ادامزاتقا قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان قاندى قاقتىعىستار مەن سويقاندى سوعىستاردىڭ الدىن الۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلاما رەتىندە باعالانۋدا. قازىر الەم عالامات وزگەرىستەردىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. تۇراقسىزدىق وتتارى جەر-جەردە تۇتانىپ, يادرولىق تەرروريزم قاۋپى قىلاڭ بەرىپ قالادى. قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ بۇرىنعى تەتىكتەرى كۇننەن-كۇنگە كۇشىن جوعالتىپ بارادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار مەن داۋ-دامايلاردىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنۋ ماڭىزدى بولىپ سانالادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باعدارلاماسىندا ءححى عاسىرداعى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا پاراديگمالارى ۇسىنىلدى. ول – بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ءبىردەي جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كەلىسسوزدەر. يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات الەم قۇرۋعا قادام جاساۋ, جاھاننىڭ تۇراقتىلىق جاعرافياسىن كەڭەيتۋ, اسكەري بلوكتاردان باس تارتۋ, حالىقارالىق قارۋسىزداندىرۋ ۇدەرىسىن جاڭا تاريحي جاعدايعا بەيىمدەۋ, بارلىق ۇلتتاردىڭ عالامدىق ينفراقۇرىلىمدارعا, رەسۋرستار مەن رىنوكتارعا تەڭ دارەجەدە جانە ادىلەت تالاپتارىمەن ەركىن ەنۋىنە نەگىزدەلگەن ۇردىستەر قالىپتاستىرۋ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مالىمدەمەسىندەگى ايرىقشا اتاپ وتەرلىك ادامزات ءۇشىن اسا ءماندى ءمىندەتتەر, مىنە, وسىلار. بۇۇ قولداۋىمەن بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, ءوزارا سەنىم جانە قاۋىپسىزدىك جولىندا جۇمىلعان مەملەكەتتەردىڭ جاھاندىق كواليتسياسىن قۇرۋ – جوعارىداعى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولارى ءسوزسىز. قازاقستان – الەمدىك قوعامداستىققا قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ساليقالى ساياسات ءجۇرگىزۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەن مەملەكەت. كۇش-قۋاتى ءجونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى اتوم ارسەنالىنان باس تارتۋىمىز وسى ويىمىزدىڭ دالەلى ەمەي, نەمەنە؟ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – قازاقستاننىڭ سوعىسسىز الەمگە باعىتتالعان كەزەكتى ءبىر باتىل قادامى. ەندەشە, سونىڭ قايىرلى بولۋىنا ءبارىمىز تىلەكتەستىك بىلدىرەيىك. ەلەنا نەچاەۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى. استانا.بىتىمگەرشىلىكتىڭ ءرولى قاشاندا جوعارى
وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءاردايىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ باستى ۇستانىمى ەكەندىگى ايان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم تاريحىندا تەڭدەسسىز – كولەمى بويىنشا الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جونىندە قابىلداعان ستراتەگيالىق شەشىمى بۇكىل ءوڭىردىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگىن قالىپتاستىردى. ال 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ يدەياسىن ۇسىنۋى ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى وزەكتى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىنا مىنگەن جىلدار ىشىندە بەيبىتشىلىكتى قولداعان ساياساتىنان ءبىر اينىعان ەمەس. سوندىقتان دا, قازاقستان يراننىڭ يادرولىق پروبلەماسى سياقتى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى مەن شيەلەنىستەردى شەشۋدە ماڭىزدى بىتىمگەرشىلىك ءرول اتقارىپ كەلەدى. وسى ورايدا, قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە بىرەگەي تاجىريبە جيناعانى ءسوزسىز جانە ول الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بەيبىت باستامالارىنا زور قىزىعۋشىلىقپەن نازار اۋدارۋىنا الىپ كەلدى. يادرولىق قارۋدىڭ تەرروريستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ مۇمكىنشىلىگىنە بايلانىستى جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەر جاقىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستار ءبىلدىردى: بىرىنشىدەن, بۇل ماسەلەگە بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ ارەكەتىن ۇيلەستىرۋدە بۇۇ ءرولىن ارتتىرۋ. ەلباسى بۇۇ جاھاندىق ماسەلەلەردى جان-جاقتى شەشۋشى ۇيىم رەتىندە بالاماسىز ەكەنىن ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. بىلتىر بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتتارىندا سويلەگەن سوزىندە وسى ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ونىڭ قۇرىلىمىن رەفورمالاۋ بويىنشا ناقتى باستامالاردى ۇسىنعان بولاتىن. سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى تەرروريزممەن كۇرەس بويىنشا بۇۇ جان-جاقتى قامتىلعان قۇجاتىن قابىلداۋدى, سونىمەن قاتار, بۇۇ قامقورلىعىمەن حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرىڭعاي دۇنيەجۇزىلىك جۇيەنى قۇرۋدى ۇسىنعان. ەكىنشىدەن, قازاقستان قارۋ جاساۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە دەيىن ۋرانمەن بايىتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە شوعىرلانۋدى ۇسىنادى. بۇل ءۇشىن قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن بىرلەسە وتىرىپ, كەز كەلگەن ەلگە سەنىمدى يادرولىق وتىن جەتكىزىلىمىن قامتاماسىز ەتەتىن دۇنيەجۇزىندەگى العاشقى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قۇرىلدى. قازاقستاندا ماگاتە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ باستاماسىن مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى بىرلەسكەن ءمالىمدەمەسىمەن قولدادى. سەرىك قوجكەنوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.سىناق الاڭىن اشقاندار كوپ, جاپقان جالعىز!
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-قا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. قازىرگى كەزدە الەمدىك ساياساتكەرلەر مەن اقپارات قۇرالدارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە سويلەگەن ءسوزى مەن ۇسىنىستارىن كەڭىنەن سارالاۋ ۇستىندە. ونىڭ نەگىزى بار. ويتكەنى, الەمدە يادرولىق سىناق الاڭدارىن اشقان پرەزيدەنتتەر كوپ, ال سىناق الاڭىن جاپقان تۇڭعىش پرەزيدەنت – نۇرسۇلتان نازارباەۆ! سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سامميتتەگى مانيفەسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. مۇنداعى ماقسات دۇنيەجۇزىنىڭ كوشباسشىلارى مەن حالقىنا ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتى ءححى عاسىردا قولدانباۋ, اتوم الەۋەتىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ. مانيفەستىڭ ماڭىزى – جەر-جاھاندا قوعامدىق قۇرىلىسى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, بارشا بەيبىتسۇيگىش حالىقتاردىڭ ورتاق مۇددەسىن ويلاعان ويلى قۇجات بولۋىندا. قازاقستان تاراپىنىڭ اتوم قارۋىن شىعارماۋعا جانە ونى ەشقاشان قولدانباۋعا ۇندەۋ جاساۋى اتالعان باستامانىڭ ۇلكەن گۋمانيستىك سيپاتىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – الەمدە الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتوم قارۋىنسىز ايماق قۇرۋ اياسىن كەڭەيتە بەرۋ. پرەزيدەنت سامميتتەگى سوزىندە بۇگىندە يادرولىق قارۋدان تىس ايماق رەتىندە وسىدان ون جىل بۇرىن قۇرىلعان ورتالىقازيالىق كەڭىستىكتى اتاپ ءوتتى. اتالعان يدەيالاردىڭ وتانى, البەتتە, قازاقستان ەكەنىن ماقتان تۇتامىز. بۇل باستاما تاۋەلسىزدىك العانىنا شيرەك عاسىر ەندى تولعالى وتىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى ادامزاتتى ويلاندىراتىن ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋگە قانات قاعۋىمەن قۇندى. سەبەبى, قازاقستان سياقتى الەمدە قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى ورىنعا يە يادرولىق قارۋى بولعان ەلدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جويقىن قارۋدان باس تارتىپ قانا قويماي, اتومنان ازات ەتۋ يدەياسىن كوتەرۋى قۋانتادى. بۇل اقش, رەسەي, قىتاي سىندى ەلدەردىڭ, الەمنىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ەكەندىگىن الىپ دەرجاۆالار جەتە ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان, يادرولىق الەۋەتتى قوعامنىڭ دامۋىنا جۇمساۋعا بولاتىندىعىن ناسيحاتتاۋى ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگى مەن كەمەلدىگى. ءححى عاسىردا الەم ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرە وتىرىپ, ۇلى ماسەلەلەردى كوتەرۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتى مەن پايىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ماحمۇت تۇيەباەۆ, قازاق يننوۆاتسيالىق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. سەمەي.
بەيبىتسۇيگىش حالىقپىز
ساياسات الاڭىنداعى سارابدالدىق
يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەردىڭ ماڭىزى اسا جوعارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇنداي ساياسي الاڭدا ادامزاتتىڭ ورتاق ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الاتىنى, ىزگى مۇددەلەردى بيىكتەتۋگە تىرىساتىنى كوپشىلىكتىڭ قۇرمەت سەزىمىن وياتادى. «الەم. ءححى حاسىر» سياقتى باعدارلامالىق قۇجاتتى جاھان تالقىسىنا ۇسىنىپ قانا قويماي, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتۋ الەمدىك قوعامداستىقتا زور ساياسي جانە مورالدىق بەدەلگە يە تۇلعانىڭ قولىنان كەلەدى. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە بۇل باعامعا لايىقتى بىردەن-ءبىر ساياساتكەر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەكەندىگى انىق دالەلدەندى. بۇعان فورۋم مىنبەرىنە كوتەرىلگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ساراپشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قولداپ سويلەگەنى كۋا بولا الادى. ودان كەيىنگى كەزدەسۋلەردە, پىكىر الماسۋلاردا, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا جىلى شىرايلى كوڭىل اۋانى بايقالىپ تۇردى. مۇنىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان كوپۇلتتى, كوپەتنوستى, كوپدىندى مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان نەبارى 25 جىلدىڭ ىشىندە تاريحي ولشەمدەگى جەتىستىكتەرىمەن الەم نازارىنا ىلىكتى. بۇل وراسان قۋاتتى اتوم قارۋىنان جاھاندا ءبىرىنشى بولىپ باس تارتۋ قادامىمەن بايلانىستىرىلاتىنى بەلگىلى. ەكىنشىدەن, «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق, بۇگىندە بۇل ەلەستى ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس!» دەگەن ەسكەرتپەنى ايتۋعا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسقالاردان گورى مورالدىق قۇقىعى جوعارى. ەلباسىمىز ساياسي سىلبىرلىقتىڭ ورنى تولماس قاتەلىكتەرگە باستايتىنىن باسا ايتتى. «ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي باتىل قادام جاساۋ قاجەت. بىزدە مۇنداي مۇمكىندىك ەندى بولمايدى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا پلانەتا راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ, تىرشىلىك بەلگىسى بايقالمايتىن وراسان زور ۇيىندىسىنە اينالادى. ءبىزدىڭ پلانەتامىز بىرەگەي, بىزدە مۇنان باسقا پلانەتا جوق جانە بولمايدى دا». بۇل سوزدەر ساياسات ويىنىنىڭ وپىق جەگىزەر سالدارلارىن العا تارتۋىمەن قۇندى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى الەمدىك كوشباسشىلار تاراپىنان قولداۋ تاباتىنى انىق. بۇل پىكىردى پىسىقتاي ءتۇسۋ ءۇشىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى كەزەكتى ءساميتتى استانادا ءوتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالۋى قازاقستان بەدەلىن اسقاقتاتىپ تاستادى. نينا ميتچينوۆا, ساياساتتانۋشى. كوكشەتاۋ.يگى باستامالاردىڭ جالعاسى
يادرولىق ەنەرگيا – عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى عالىمدار اراسىندا, ەل بيلەۋشىلەردىڭ, ءتىپتى, بۇكىل حالىقتار اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان سالا. بىرەۋلەر ودان الەمدى وزىنە باعىندىرار ۇلكەن كۇش, قارۋ كورسە, ەندى بىرەۋلەر ونى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ وزەگى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋدىڭ ۇلكەن دەڭگەيىنە جەتكىزەتىن ەنەرگيانىڭ قاينار كوزى دەپ بىلەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا جاھان جۇرتى كەز كەلگەن كۇشكە قارسى كۇشتىڭ تابىلارىن ۇعىندى. ياعني, ماڭايىنداعىلارعا ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, باسقا مەملەكەت پەن ونىڭ حالقىنا قىسىم كورسەتۋدىڭ ءمانسىز ءىس ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ كەلەدى. سوندىقتان, جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن تورتكىل دۇنيە نازارىن وزىنە اۋدارعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوز سويلەۋى جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىندا كۇن تارتىبىندە تۇرعان وتكىر پروبلەمالار جايىندا ماسەلە كوتەرۋى ءبىزدىڭ ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسى سالاداعى بۇگىنگە دەيىنگى يگى باستامالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ سانايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مانيفەسىندە قازىردىڭ وزىندە يادرولىق قاتەرلەردىڭ سەيىلمەي, قايتا ۇلعايىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋداردى. قانات جايىپ ۇلگەرگەن وزبىر تەررورلىق ۇيىمدار مەن ايماقتىق ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان تۋىنداپ وتىرعان جاڭا پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جايىندا جاھان جۇرتىنا يدەيا جاريالاعانداردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى دە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز بولاتىن. 1991 جىلى 29 تامىزدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بىرنەشە جىل وتكەندە, ءدال وسى كۇن يادرولىق سىناققا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەكىتىلدى. سودان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل باعىتتا تالاي يگى باستامالاردىڭ جارشىسى بولىپ كەلە جاتىر. باستىسى, ونىڭ ءبارى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تابۋدا. ن.نازارباەۆ يادرولىق باسسىزدىقتاردان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە ونى بەيبىت قولدانۋ ءۇشىن يادرولىق ەنەرگيانى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىسقا باسىمدىق تانىتتى. 2012 جىلى 29 تامىزدا استانادا وتكەن پارلامەنتتىك اسسامبلەيا اتوم جوباسىنىڭ ونلاين پەتيتسياسىنا قول قويىلدى. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. ماڭىز قويىپ ايتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە, قازاقستان اۋماعىندا ماگاتە تۋى استىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلدى. ال, بۇل بانكتىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ۇلەسى زور بولارى ءسوزسىز. سەرەكبول توقمولدين, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
