ادامزاتتى ىزگىلىككە, بىرلىككە, ءوزارا تۇسىنىستىككە باستارىنا ەش كۇمان جوق
ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا جاساعان مالىمدەمەسى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار تاراپىنان دا كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر. وبلىستىق پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الما مىرزالينوۆا وسىناۋ ۇنقاتىسۋعا قاتىستى ويىن بىلاي ساباقتايدى:
– بۇرىندارى «حالىقارالىق تەرروريزم» دەگەن تىركەس ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە ەنبەيتىن. قازىر وسى ءسوزدى ەستىگەن ادام قورقىنىشتى كۇيگە ءتۇسىپ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى قالاي بولار دەگەن ۇرەيگە بەرىلەرى انىق. جەكەلەگەن ەلدەر اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» بۇگىندە قاھارلى سيپات الىپ, كەڭ اۋقىمدى تەررورلىق اگرەسسياعا ۇلاسىپ بارا جاتقانى وزگەلەر سەكىلدى قازاقستاندىقتاردى دا بەيجاي قالدىرمايدى.
قازاقستان – بەيبىتسۇيگىش ەل. تىلەگىمىز – تاتۋلىق, بىرلىك. سوعىس, قانتوگىس, ادامدار اراسىنداعى وشپەندىلىك, جاۋىزدىق ارەكەتتەر – ءبىز ءۇشىن مۇلدەم جات. ول ءجونىندە ەلباسىمىز تالاي رەت ءمالىم ەتتى. تاۋەلسىزدىك تاڭى ارايلاپ اتقان ۋاقىتتان بەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سىرتقى ساياساتتاعى بەرىك ۇستانىمىمىزدى ايقىن تانىتىپ, قوعامداعى ەكسترەميزم مەن راديكاليزمنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىن باتىل ايىپتاپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, يادرولىق قارۋدى تەجەۋگە, لاڭكەستىككە, ءدىني ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى ساۋداسى, تاعى باسقا وسى زامانعى قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلدى ءارى جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قوسقان ۇلەسى زور.
پرەزيدەنت ساميتتە «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مالىمدەمە جاساپ, بارشا ادامزاتتىڭ ۇلتىنا, تەگىنە قاراماستان ءبىرتۇتاس ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن, سونىمەن قاتار, ءوزارا سەنىم مەن جىلى ىقىلاسقا بولەنگەن قولايلى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اۋقىمدى باعدارلاماسىن ۇسىندى. وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتىن ايداي الەمگە تاعى ءبىر پاش ەتتى. بۇل باستاماعا بەدەلدى جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزۋ قولداۋ كورسەتىپ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن بىرىگىپ شەشۋ قاجەت دەگەن ورتاق تۇجىرىمعا توقتالدى.
– الما جاكىمقىزى, وسى سامميت اياسىندا بىرقاتار بىرلەسكەن مالىمدەمەلەر دە قابىلداندى ەمەس پە؟
– ول تاريحي قۇجاتتار دا دۇنيەجۇزى تانىعان كوشباسشىمىزدىڭ قياداعىنى بولجايتىن سىندارلى ساياساتى ارقىلى ىقپال جاساعانىن ايتا كەتۋ تەرىس بولماس. جانە دە اقش, قىتاي, جاپونيا, گەرمانيا, كانادا, ۇلىبريتانيا سەكىلدى جەتەكشى ەلدەر ليدەرلەرى قول قويعان اتوم ەنەرگەتيكاسى ءجونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) مالىمدەمەسىندە «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىككە قاتىستى كەرەمەت قىزمەتتەر كورسەتكەنىن...», «اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى قۇقىقتىق ماسەلەلەر قازاقستان تاراپىنان تولىق شەشىم تاپقانىن اتاي وتىرىپ...» دەگەن سوزدەر جازىلعان. وندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋداعى ءرولى اتاپ وتىلگەن. بۇل – ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى كوتەرگەن باتىل باستامالارىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا!
وسى سامميت اياسىندا قازاقستان مەن جاپونيانىڭ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى بىرلەسكەن شارتقا (ياسجتش) بايلانىستى مالىمدەمە قابىلدانۋىنىڭ ساياسي ءمانى زور. قوس تاراپتىڭ دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان اۋىر زارداپ شەككەنىن الەم حالقى جاقسى بىلەدى. مالىمدەمەدە العا تارتىلعان باستى ۇستانىم – شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنە تەزىرەك قول جەتكىزۋ. بۇگىندە ياسجتش-عا 183 مەملەكەت قول قويىپ, 164 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاپ, ءىس جۇزىندە امبەباپتىق سيپاتقا يە بولعان. ەندى باسقا ەلدەردىڭ كىرۋىن كۇتپەستەن زاڭدىق كۇشىنە ەنۋىن جەدەلدەتپەسە بولمايدى دەگەن وي تاستايدى. ونىڭ سەبەبىن پرەزيدەنتتىڭ: «ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلى وكىلدەرى جۇرتقا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى جاننىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەگەن كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتپە جاساعان ەدى», دەگەن سوزدەرىمەن دايەكتەر ەدىك.
جاسىراتىنى جوق, ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن بۇل ەسكەرتۋلەر ءالى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ەكى ەل باسشىلارى بارلىق مەملەكەتتەردى 1991 جىلى تامىزدا سەمەيدە سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا وڭ ىقپال ەتكەن ءۇردىس – يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە جاريالاعان ءموراتوريدى ودان ءارى ساقتاۋعا شاقىرادى.
قازاقستاننىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى, ونىڭ «سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك» ۇرانىمەن وتكەنى بەلگىلى. ادامزاتتىڭ جاڭا تاريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭىندە وسى ميسسيانى ابىرويمەن اتقارعان ەلىمىز ودان كەيىن استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ قۇقىنا يە بولدى. مۇنىڭ ءبارى الەم حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى پروبلەمالارعا دەگەن ورتاقتاستىعىن, الاڭداۋشىلىعىن بايقاتادى. مەنىڭشە, ادامزاتتىڭ وزىق ويلى كوسەمدەرىن ەلباسىنىڭ مالىمدەمەسى, سوعىس ءورتى لاۋلاپ جاتقان ەل تۇرعىندارىنىڭ بالا-شاعالارىن الىپ, مەكەنجايلارىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ, ۇدەرە قاشىپ جاتقانى ويلانتۋى ءتيىس.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, جاپپاي قارۋلانۋدان باس تارتۋ ادامزاتتى ىزگىلىككە, مەيىرىمدىلىككە, ءوزارا ءتۇسىنىستىككە جەتەلەرىنە ەش كۇمان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
ومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
ادامزاتتى ىزگىلىككە, بىرلىككە, ءوزارا تۇسىنىستىككە باستارىنا ەش كۇمان جوق
ەلباسىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا جاساعان مالىمدەمەسى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار تاراپىنان دا كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر. وبلىستىق پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الما مىرزالينوۆا وسىناۋ ۇنقاتىسۋعا قاتىستى ويىن بىلاي ساباقتايدى:
– بۇرىندارى «حالىقارالىق تەرروريزم» دەگەن تىركەس ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە ەنبەيتىن. قازىر وسى ءسوزدى ەستىگەن ادام قورقىنىشتى كۇيگە ءتۇسىپ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى قالاي بولار دەگەن ۇرەيگە بەرىلەرى انىق. جەكەلەگەن ەلدەر اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» بۇگىندە قاھارلى سيپات الىپ, كەڭ اۋقىمدى تەررورلىق اگرەسسياعا ۇلاسىپ بارا جاتقانى وزگەلەر سەكىلدى قازاقستاندىقتاردى دا بەيجاي قالدىرمايدى.
قازاقستان – بەيبىتسۇيگىش ەل. تىلەگىمىز – تاتۋلىق, بىرلىك. سوعىس, قانتوگىس, ادامدار اراسىنداعى وشپەندىلىك, جاۋىزدىق ارەكەتتەر – ءبىز ءۇشىن مۇلدەم جات. ول ءجونىندە ەلباسىمىز تالاي رەت ءمالىم ەتتى. تاۋەلسىزدىك تاڭى ارايلاپ اتقان ۋاقىتتان بەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سىرتقى ساياساتتاعى بەرىك ۇستانىمىمىزدى ايقىن تانىتىپ, قوعامداعى ەكسترەميزم مەن راديكاليزمنىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىن باتىل ايىپتاپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, يادرولىق قارۋدى تەجەۋگە, لاڭكەستىككە, ءدىني ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى ساۋداسى, تاعى باسقا وسى زامانعى قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلدى ءارى جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قوسقان ۇلەسى زور.
پرەزيدەنت ساميتتە «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مالىمدەمە جاساپ, بارشا ادامزاتتىڭ ۇلتىنا, تەگىنە قاراماستان ءبىرتۇتاس ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تەڭ مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن, سونىمەن قاتار, ءوزارا سەنىم مەن جىلى ىقىلاسقا بولەنگەن قولايلى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اۋقىمدى باعدارلاماسىن ۇسىندى. وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتىن ايداي الەمگە تاعى ءبىر پاش ەتتى. بۇل باستاماعا بەدەلدى جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزۋ قولداۋ كورسەتىپ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن بىرىگىپ شەشۋ قاجەت دەگەن ورتاق تۇجىرىمعا توقتالدى.
– الما جاكىمقىزى, وسى سامميت اياسىندا بىرقاتار بىرلەسكەن مالىمدەمەلەر دە قابىلداندى ەمەس پە؟
– ول تاريحي قۇجاتتار دا دۇنيەجۇزى تانىعان كوشباسشىمىزدىڭ قياداعىنى بولجايتىن سىندارلى ساياساتى ارقىلى ىقپال جاساعانىن ايتا كەتۋ تەرىس بولماس. جانە دە اقش, قىتاي, جاپونيا, گەرمانيا, كانادا, ۇلىبريتانيا سەكىلدى جەتەكشى ەلدەر ليدەرلەرى قول قويعان اتوم ەنەرگەتيكاسى ءجونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) مالىمدەمەسىندە «قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىككە قاتىستى كەرەمەت قىزمەتتەر كورسەتكەنىن...», «اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى قۇقىقتىق ماسەلەلەر قازاقستان تاراپىنان تولىق شەشىم تاپقانىن اتاي وتىرىپ...» دەگەن سوزدەر جازىلعان. وندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋداعى ءرولى اتاپ وتىلگەن. بۇل – ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى كوتەرگەن باتىل باستامالارىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا!
وسى سامميت اياسىندا قازاقستان مەن جاپونيانىڭ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى بىرلەسكەن شارتقا (ياسجتش) بايلانىستى مالىمدەمە قابىلدانۋىنىڭ ساياسي ءمانى زور. قوس تاراپتىڭ دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان اۋىر زارداپ شەككەنىن الەم حالقى جاقسى بىلەدى. مالىمدەمەدە العا تارتىلعان باستى ۇستانىم – شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنە تەزىرەك قول جەتكىزۋ. بۇگىندە ياسجتش-عا 183 مەملەكەت قول قويىپ, 164 مەملەكەت راتيفيكاتسيالاپ, ءىس جۇزىندە امبەباپتىق سيپاتقا يە بولعان. ەندى باسقا ەلدەردىڭ كىرۋىن كۇتپەستەن زاڭدىق كۇشىنە ەنۋىن جەدەلدەتپەسە بولمايدى دەگەن وي تاستايدى. ونىڭ سەبەبىن پرەزيدەنتتىڭ: «ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلى وكىلدەرى جۇرتقا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى جاننىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەگەن كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتپە جاساعان ەدى», دەگەن سوزدەرىمەن دايەكتەر ەدىك.
جاسىراتىنى جوق, ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن بۇل ەسكەرتۋلەر ءالى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ەكى ەل باسشىلارى بارلىق مەملەكەتتەردى 1991 جىلى تامىزدا سەمەيدە سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا وڭ ىقپال ەتكەن ءۇردىس – يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە جاريالاعان ءموراتوريدى ودان ءارى ساقتاۋعا شاقىرادى.
قازاقستاننىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى, ونىڭ «سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك» ۇرانىمەن وتكەنى بەلگىلى. ادامزاتتىڭ جاڭا تاريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭىندە وسى ميسسيانى ابىرويمەن اتقارعان ەلىمىز ودان كەيىن استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ قۇقىنا يە بولدى. مۇنىڭ ءبارى الەم حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى پروبلەمالارعا دەگەن ورتاقتاستىعىن, الاڭداۋشىلىعىن بايقاتادى. مەنىڭشە, ادامزاتتىڭ وزىق ويلى كوسەمدەرىن ەلباسىنىڭ مالىمدەمەسى, سوعىس ءورتى لاۋلاپ جاتقان ەل تۇرعىندارىنىڭ بالا-شاعالارىن الىپ, مەكەنجايلارىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ, ۇدەرە قاشىپ جاتقانى ويلانتۋى ءتيىس.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, جاپپاي قارۋلانۋدان باس تارتۋ ادامزاتتى ىزگىلىككە, مەيىرىمدىلىككە, ءوزارا ءتۇسىنىستىككە جەتەلەرىنە ەش كۇمان جوق.
اڭگىمەلەسكەن
ومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
