ەر-رياد الەمدەگى ەڭ ءىرى قور قۇرماق
ساۋد ارابياسى مۇناي ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋ كەزەڭىنە بايلانىستى دايىندىققا كىرىستى. «ەر-رياد» الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىن قۇرادى», دەپ مالىمدەدى سالمان كورولدىڭ ۇلى, حانزادا موحاممەد.
ارينە, جوبا بويىنشا مولشەرى 2 ترلن. دوللار بولاتىن قوعامدىق ينۆەستيتسيا قورى (PIF) بىردەن قۇرىلا قالمايتىندىعى بەلگىلى. قازىر PIF قورىندا بار بولعانى 5,3 ملرد. دوللار قارجى بار كورىنەدى. سوعان قاراماستان, بۇل قور قازىردىڭ وزىندە Saudi Basic Industries Corp. كومپانياسىن قوسقانداعى بىرنەشە ءىرى كومپانيالاردىڭ جانە كورولدىكتەگى ەڭ ءىرى نەسيە ورتالىعى – National Commercial Bank-ءتىڭ يەسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, PIF شەتەلدەردە دە جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ول وڭتۇستىككورەيالىق Posco Engineering and Constriction Co. كومپانياسىنىڭ 38 پايىز اكتسياسىن 1,1 ميلليارد دوللارعا ساتىپ الدى. وسى قور بولاشاقتا رەسەي ەكونوميكاسىنا 10 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا قۇيادى دەگەن دە بولجام بار.
ساۋد ارابياسى كورولدىگى ۇكىمەتىنىڭ جوسپارى بويىنشا, PIF-ءتى الەمدەگى ەڭ ءىرى قورعا اينالدىرۋدىڭ العاشقى قادامى رەتىندە Aramco مۇناي كومپانياسى اكتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ, ونى مۇناي الىبىنان ونەركاسىپتىك كونگلومەراتقا اينالدىرۋ كوزدەلىنۋدە. Bloomberg اگەنتتىگىنە بەرگەن بەس ساعاتتىق سۇحباتىندا حانزادا موحامماد Aramco كومپانياسىن جەكەشەلەندىرۋ كەلەسى جىلدان باستاپ قولعا الىناتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. العاشقى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىنا كومپانيانىڭ 5 پايىز اكتسياسى شىعارىلادى. قالعان اكتسيا PIF قورىنا بەرىلەدى.
حانزادا موحاممەد كورولدىكتىڭ ەكونوميكا جانە دامۋ ىستەرى جونىندەگى كەڭەسىن باسقارادى. بۇل كەڭەستى سالمان ءوزىنىڭ ۇلى ءۇشىن ادەيى قۇرعان بولاتىن. حانزادا قورعانىس مينيسترلىگىنەن باسقا ەكونوميكا, قارجى جانە مۇناي مينيسترلىكتەرىنە دە جەتەكشىلىك ەتەدى. PIF قورى دا حانزادا موحاممەد جەتەكشىلىك ەتەتىن كەڭەسكە قارايدى. حانزادانىڭ ءپىكىرىنشە, ەندى 20 جىلدان كەيىن ساۋد ارابياسى كورولدىگى مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن تولىق قۇتىلىپ, ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارى دامىعان ءىرى مەملەكەتكە اينالادى. كورولدىك ۇكىمەتى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرعان بۇل ءححى عاسىردىڭ باس اينالدىرار ەكونوميكالىق جوسپارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋدا PIF مەگاقورىنا جۇكتەلەتىن مىندەت زور. ونىڭ الەۋەتىنىڭ مىقتىلىعى سونداي, الەمدەگى ەڭ ءىرى 4 كومپانيانى: Apple Inc., Alphabet Inc., Google Microsoft Corp., Berkshire Hathaway Inc. بىردەن ساتىپ الاتىن ءمۇمكىندىگى بولادى. «ۇلتتىق جوسپار» دەپ اتالاتىن بۇل جوبا وسى ءساۋىر ايىندا جاريالانۋى ءتيىس.
بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق جىلداردان بەرى «ۇيقىداعى» كورولدىك اتالىپ كەلگەن ساۋد ارابياسىنىڭ بىردەن وسىنداي زور رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋى كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇرىندىرۋى مۇمكىن. ال ەندى ءبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەر-رياد مۇنداي رەفورمالار جاساۋ كەزەڭىن الدەقاشان وتكىزىپ العان سياقتى. قالاي بولعاندا دا, حانزادا موحاممەد وتە اۋىر ءىستى قولعا العالى وتىر. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەكونوميستەرى 2014 جىلى جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە كەلىپ, «پارسى شىعاناعىنداعى مۇناي مونارحتارى ەكونوميكاداعى تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋ كەزەڭىن وتكىزىپ الدى», – دەگەن قورىتىندى جاساعان بولاتىن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باررەلى 100 دوللاردان جوعارى بولىپ تۇرعان كەزەڭدە جاسالماعان رەفورمانى, مۇناي «بوشكەسى» 40 دوللارعا باعالانىپ تۇرعان كەزدە قولعا الۋ, سىپايىلاپ ايتقاندا, وتە قيىن بولادى. ال حانزادا موحاممەدتىڭ ايتۋىنشا, جاقىنداعى 2 جىل ىشىندە مۇناي باعاسى وسەتىن كورىنەدى. بۇل تەك ۋاقىتقا عانا تاۋەلدى ماسەلە.
دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميسى جانە ساياساتتانۋ پروفەسسورى پول سالليۆان: «ساۋد ارابياسىنىڭ ەكونوميكاسى ءارتاراپتاندىرۋدى, تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋدى قاجەت ەتەدى. الايدا, رەفورمانى مەيرامحاناداعى اس مازىرىندەي تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولمايدى», دەيدى.
بريتانياداعى زاۋىتتار جابىلادى
وتكەن اپتادا Tata Steel كومپانياسىنىڭ باسقارماسى مۋمباي قالاسىندا وتكەن ماجىلىسىندە ۇلىبريتانياداعى بۇكىل بولات ءوندىرۋ بيزنەسىن ساتۋ جونىندە تۇبەگەيلى شەشىم قابىلدادى. سونىڭ سالدارىنان 40 مىڭعا جۋىق ادامعا 15 مىڭ بولات بالقىتۋشى, 25 مىڭ قوسالقى وندىرىستەردىڭ جۇمىسشىلارىنا قىسقارۋ قاۋپى ءتوندى.
وسى حاباردى ەستي سالىپ, ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون دەمالىسىن شۇعىل ءۇزىپ, لوندونعا قايتىپ ورالدى. ول بىردەن Tata Steel كومپانياسىندا قالىپتاسقان احۋالعا بايلانىستى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ جەدەل ءماجىلىسىن وتكىزدى. وسى ماجىلىستەن كەيىن ۇكىمەت وكىلى مالىمدەگەندەي, پرەمەر-مينيستر مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتاردى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋدىڭ ەشقانداي ءتيىمدىلىگى بولمايتىندىعىن اتاپ كورسەتىپتى. بۇل ۇكىمەت Tata Steel كومپانياسىنىڭ بولات قۇيۋشىلارىن تاعدىر تالكەگىنە قالدىرادى دەگەن ءسوز ەمەس. جالپى, مەتاللۋرگيا بريتانيا ەكونوميكاسىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. سوندىقتان, مينيسترلەر كابينەتى ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «ەشقانداي مۇمكىندىكتى دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى». ماسەلەن, ۇكىمەت كومپانيانىڭ بارلىق زاۋىتتارىن ساتىپ الماسا دا, كەيبىر زاۋىتتاردى ۇكىمەت قامقورلىعىنا الۋى مۇمكىن.
Tata Steel كومپانياسى بريتانياداعى زاۋىتتاردى ساتۋعا ەرىكسىز ءماجبۇر بولىپ وتىر. سەبەبى, تۇماندى البيوندا ورنالاسقان زاۋىتتار كۇنىنە 1 ملن. فۋنت ستەرلينگ (1,44 ملن. دوللار) شىعىن اكەلۋدە. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ەۋروپادا بولات بالقىمالارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋى بولىپ وتىر. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, Tata Steel كومپانياسى 2007 جىلى اعىلشىندىق Corus مەتاللۋرگيالىق الىبىن 14 ملرد. اقش دوللارىنا ساتىپ العان بولاتىن. ءسويتىپ, Tata Steel الەمدەگى بەسىنشى ەڭ ءىرى, ۇندىستانداعى ءبىرىنشى مەتاللۋرگيالىق كومپانياعا اينالدى. 2007 جىلى Corus-تىڭ تابىسى 800 ملن. دوللار بولدى. الايدا, ودان كەيىنگى جىلدارى ول ۇنەمى شىعىنمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قانشاما رەت قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە دە وڭ ناتيجە بەرمەدى. وتكەن جىلى ۇلىبريتانياداعى زاۋىتتاردان 3,5 مىڭ ادام جۇمىستان قىسقارتىلدى. بۇل ساتسىزدىكتەر تەك ءالسىز مەنەدجمەنتتىڭ عانا سالدارى ەمەس, سونىمەن بىرگە, الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان كۇردەلى احۋالدىڭ اسەرى. Tata Steel كومپانياسىنا قاراستى بريتاندىق زاۋىتتاردان شىققان بولات بالقىمالارى ەۋروپاعا جىبەرىلەدى. ال سوڭعى جىلدارى كارى قۇرلىقتا وعان دەگەن سۇرانىس بارىنشا تومەندەپ كەتتى. سونىمەن بىرگە, قىتاي بولات بالقىتۋشىلارىمەن باسەكەگە ءتۇسۋ ۋاقىت وتكەن سايىن قيىنداپ بارادى.
ءۇندىستاندا Tata Steel كومپانياسىنىڭ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ءبىرشاما جوعارى. بىراق بۇل بريتانيالىق زاۋىتتار جۇمىسىنىڭ سالدارىنان كومپانيا شەگىپ وتىرعان شىعىندى جابا المايدى. ءسويتىپ, ءۇندىستاندىق بولات ءوندىرۋشى الىپ كومپانيانى بريتاندىق بيزنەس قۇردىمعا تارتىپ بارادى. مۋمبايدا وتكەن ماجىلىستە وسى ماسەلە اشىق ايتىلىپ, ۇلىبريتانياداعى زاۋىتتاردى ءتۇگەلدەي ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
باي مەملەكەت انىقتالدى
جاقىندا Global Finance Magazine باسىلىمى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەڭ باي مەملەكەتتەردىڭ ءتىزىمىن جاريالادى.
ەڭ باي مەملەكەتتەردى انىقتاۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە مەملەكەتتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ساتىپ الۋ قابىلەتىنە باسىمدىق بەرىلگەن ىشكى جالپى ءونىم, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جانە ينفلياتسيا مولشەرى الىندى. وسى كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى جاسالعان زەرتتەۋ ناتيجەسىندەگى الەمدەگى ەڭ باي مەملەكەت – كاتار بولىپ تابىلدى. بۇل ەلدىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءسى 146 167 اقش دوللارىنا تەڭ بولدى. ال ەكىنشى ورىندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو مولشەرى 94 167 اقش دوللارىن قۇراعان ليۋكسەمبۋرگ يەلەندى.
الەمدەگى 25 ەڭ باي مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا ەۋروپانىڭ 12 مەملەكەتى, سونىمەن بىرگە, اقش, كانادا جانە اۆستراليا كىردى. ەۋروپاداعى مۇنداي مەملەكەتتەر قاتارىنا ۇلىبريتانيا دا كىرمەي قالدى. ءسويتىپ, الەمدەگى ەڭ باي 25 مەملەكەتتىڭ ءتىزىمى بىلاي قۇرالدى: كاتار, ليۋكسەمبۋرگ, سينگاپۋر, برۋنەي, كۋۆەيت, نورۆەگيا, بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرى, گونكونگ, اقش, شۆەيتساريا, ساۋد ارابياسى, باحرەين, نيدەرلاند, يرلانديا, اۆستراليا, اۆستريا, شۆەتسيا, گەرمانيا, تايۆان, كانادا, دانيا, ومان, يسلانديا, بەلگيا, فرانتسيا.
توپتامانى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
