ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى – ۇندىقىتاي تۇبەگىندە ورنالاسقان وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى مەملەكەت. ول باتىسىندا لاوس جانە كامبودجامەن, ءسولتۇستىگىندە قىتايمەن شەكارالاسادى, ال شىعىسى مەن وڭتۇستىگىن وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى جۋىپ جاتىر. ۆەتنام اتاۋى – «Viet» قۇرمەتتى ۇلت – ۆەتتار جانە «Nam» – وڭتۇستىك, ياعني «وڭتۇستىكتەگى ۆەتتار ەلى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «ۆەتنام» اتاۋىن ەڭ العاش رەت حVI عاسىردا اقىن نگۋەن بين كحيەم ءوزىنىڭ «چانگ ءچيننىڭ كورىپكەلدىگى» دەگەن كىتابىندا قولدانادى. كەيىننەن يمپەراتور باو داي ەلدىڭ اتاۋىن رەسمي تۇردە «ۆەتنام» دەپ اتادى.
ۆەتنام
بۋركينا-فاسو
ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى – ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن 1945 جىلى 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان بولاتىن. الايدا, فرانتسيادان تاۋەلسىزدىك العاندىعى تەك 1954 جىلدىڭ 21 شىلدەسىندە عانا تانىلدى. ەلدىڭ استاناسى – حانوي قالاسى بولىپ تابىلادى. ۆەتنام ءبىر پارتيالىق جۇيەدەگى پارلامەنتتىك مەملەكەت بولىپ سانالادى. جەرىنىڭ كولەمى 331 210 شارشى شاقىرىمدى قۇراپ, الەمدە 66-شى ورىندى يەلەنەدى. ەلدەگى حالىق سانى 2013 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا 92 ميلليون ادامنان استى. حالىقتىڭ ەتنيكالىق قۇرامى نەگىزىنەن ۆەتتاردان (85,7 پايىز), تايلاردان (1,9 پايىز), كحمەرلەردەن (1,5 پايىز) جانە باسقا ۇساق حالىقتاردان تۇرادى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1 مىڭجىلدىقتا قازىرگى ۆەتنام ەلىنىڭ اۋماعىندا كونە ۆەتتاردىڭ بىرنەشە مەملەكەتتەرى ءومىر ءسۇردى. الايدا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ەكىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل ءوڭىردى قىتايدىڭ حان اۋلەتىنىڭ يمپەراتورلارى جاۋلاپ الادى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسقىنشىلارعا قارسى ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن جانقيارلىق كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە كەيبىر كەزەڭدەردە ءبىرشاما ۋاقىتتار بويى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ تۇرعانىمەن, Iح عاسىرعا دەيىن ۆەتنامدىقتار قىتاي ۇستەمدىگىنەن قول ءۇزىپ كەتە المادى. 1858 جىلى ۆەتنامدىق ۇكىمەتتىڭ ەركىن ساۋدا تالابىن قابىلداماعانىن سىلتاۋ ەتىپ فرانتسيا اياۋسىزدىقپەن باسىپ كىرەدى. 1862 جىلى وزدەرى باسىپ العان شىعىستاعى ءۇش پروۆينتسيانىڭ نەگىزىندە فرانتسۋزدىق كوحينحين كولونياسىن قۇرادى. 1867 جىلى بۇكىل وڭتۇستىك ۆەتنامدى فرانتسۋزدار باسىپ السا, 1873 جىلى سولتۇستىك جانە ورتالىق ۆەتنام فرانتسيانىڭ وتارىنا اينالدى. 1882 جىلى فرانتسۋزدار حانوي قالاسىن باسىپ الدى. ءسويتىپ, 1885 جىلى فرانتسيا بۇكىل ۆەتنامدى وتارلادى. وتارشىلار ەلدى جاساندى تۇردە ۇشكە – كوحينحين كولونياسى, اننام پروتەكتوراتى جانە تونكين پروتەكتوراتتارىنا ءبولدى.
1930 جىلدارى ەلدە ۇندىقىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىمەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ءورىس الدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۆەتنامدى جاپونيا باسقىنشىلارى جاۋلاپ الدى. الدىمەن ولار فرانتسۋزداردى تولىق قارۋسىزداندىرىپ, كەيىننەن فرانتسۋز گارنيزوندارىن تولىق تىزە بۇگۋگە ءماجبۇر ەتتى. الايدا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياعىنا تامان جاپوندار ۆەتنامداعى اسكەرلەرىن جاپونيانى جانە مانچجۋريانى قورعاۋ ءۇشىن الىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ۆەتنامدا نگۋەن يمپەراتورلىق اۋلەتىنىڭ مۇراگەرى باو داي باستاعان قۋىرشاق ۇكىمەت قۇرىلدى. وسى ءبىر ءولىارا كەزەڭدى پايدالانعان كوممۋنيستەر ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاپ, 1945 جىلدىڭ 13 تامىزىندا پارتيا كوسەمى حو شي مين باسقاراتىن ۋاقىتشا ۇكىمەت سايلادى. كوتەرىلىسشىلەر 19 تامىزدا حانويدى, 23 تامىزدا حيۋەنى, 25 تامىزدا سايگوندى ازات ەتتى. 30 تامىزدا باو داي يمپەراتور تاعىنان اشىق تۇردە باس تارتتى. 1945 جىلى 2 قىركۇيەكتە 500 مىڭنان استام ادام جينالعان ميتينگىدە تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيانى جاريا ەتىپ, بۇكىل الەمگە بارلىق ۆەتنام اۋماعىندا جاڭا مەملەكەت – ۆەتنام دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىن حابارلادى. بىراق تاعدىرى اۋىر ۆەتنام حالقى بۇدان كەيىن دە ۇزاق جىلدار بويى تولىق ازاتتىق الۋ جولىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرا بەردى. تاريح دۇربەلەڭىندە ۆەتنام 1946-1954 جىلداردا ءبىرىنشى ۇندىقىتاي سوعىسىن, ودان كەيىن ەكىنشى ۇندىقىتاي سوعىسىن باستان كەشىردى. تەك 1976 جىلى 2 شىلدەدە سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك ۆەتنام قوسىلىپ, ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
1992 جىلى ۆەتنامدا بۇگىنگى قولدانىستاعى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. مەملەكەتتىڭ باسشىسى پرەزيدەنت بولىپ ەسەپتەلىنەدى, ول ۇلتتىق جينالىستىڭ الدىندا ەسەپ بەرەدى. ۆەتنام نەگىزىنەن 58 پروۆينتسيادان جانە ورتالىققا باعىنعان 5 قالادان: حانوي, حوشيمين, حايفون, دانانگا جانە كانتحو تۇرادى. بۇل پروۆينتسيالار مەن قالالاردى حالىق اتىنان سايلانعان حالىقتىق كەڭەستەر باسقارادى. حالىقتىق كەڭەس 4 جىلعا سايلانادى.
1980 جىلدارى ۆەتنامدا مەملەكەتتىك بيۋروكراتتىق جۇيە بەلەڭ الىپ, ەل ەكونوميكاسى قاتتى داعدارىسقا ۇشىرادى. 1986 جىلى ەلدە سوتسياليستىك باعىتتاعى نارىقتىق قاتىناستاردى زاڭداستىرعان رەفورما ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. 1999 جىلى ۇلتتىق جينالىس جەكەمەنشىك تۋرالى, اكتسيونەرلىك قوعام تۋرالى زاڭ قابىلدادى. وسى كەزەڭنەن باستاپ فرانتسۋز زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن نارىقتىق قاتىناستار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. دەگەنمەن, مەملەكەت جەكەمەنشىك كاسىپكەرلىكتى تولىقتاي باقىلاۋدا ۇستايدى. ۆەتنام جەرى تابيعي قازبا بايلىقتارىنا باي. مۇندا فوسفات, كومىر, مارگانەتس, بوكسيتتىڭ جانە مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار. ونەركاسىبى نەگىزىنەن تۇرمىستىق ەلەكترونيكا جانە مۇناي ءوندىرۋ مەن كەمە جاساۋ وندىرىسىنە نەگىزدەلگەن. ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسى نەگىزىنەن سۋ ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەدى. سوڭعى كەزدە نينتحۋان پروۆينتسياسىندا اتوم ەلەكترستانساسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى دامىعان. نەگىزىنەن, كۇرىش, كوفە, كاۋچۋك, ماقتا, شاي وسىرىلەدى. 2012 جىلى ۆەتنام كوفە وندىرۋدەن برازيليانى باسىپ وزىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى كوفە داندەرىن ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتكە اينالدى.
بۋركينا-فاسو – باتىس افريكاداعى مەملەكەت. 1984 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن بۇل ەل جوعارعى ۆولتا دەپ اتالىنىپ كەلدى. بۋركينا-فاسو اتاۋى جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ تىلىندە «ادال ادامدار ەلى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. جەر كولەمىنىڭ اۋماعى 273 187 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. حالقىنىڭ سانى 15,7 ميلليون ادام. استاناسى – ۋاگادۋگۋ قالاسى.
ءحى عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى بۋركينا-فاسو ەلىنىڭ اۋماعىنا سولتۇستىك شىعىستان موسي تايپالارى باسىپ كىرىپ, جەرگىلىكتى نەنەسە, گرۋسي جانە بۋسا تايپالارىن باعىندىردى. دوگون تايپاسى سولتۇستىككە قونىس اۋداردى. ال ءحىV عاسىردا بۇل جەردە ۋاگادۋگۋ, ياتەنگا, تەنكودوگو جانە فادان-گۋرما مەملەكەتتەرى ءومىر ءسۇردى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل ەلدەردى فرانتسۋز باسقىنشىلارى جاۋلاپ الدى. 1895 جىلى ياتەنگا مەملەكەتىنىڭ, 1897 جىلى فادان-گۋرما مەملەكەتىنىڭ اسكەرلەرى جەڭىلىپ, فرانتسيانىڭ پروتەكتوراتىن مويىندادى. 1904-1919 جىلدار ارالىعىندا جوعارعى ۆولتا فرانتسۋزداردىڭ جوعارعى سەنەگال كولونياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. 1958 جىلى جوعارعى ۆولتا اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى فرانتسۋز قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا كىردى. 1960 جىلى 5 تامىزدا ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى يامەوگو جوعارعى ۆولتا مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. 1966 جىلى قاڭتاردا يامەوگو اسكەري توڭكەرىس سالدارىنان ورنىنان تايدىرىلدى. وسىدان باستاپ بۇل ەلدە بىرنەشە رەت توڭكەرىس بولدى. 1983 جىلى تامىزدا كەزەكتى اسكەري توڭكەرىستىڭ ناتيجەسىندە كاپيتان توماس سانكارا مەملەكەت باسىنا كەلدى. ول ەلدىڭ سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيا باعىتىمەن داميتىندىعىن جاريالاپ, ەلدىڭ اتاۋىن بۋركينا-فاسو دەپ وزگەرتتى.
توماس سانكارانىڭ حالىق اراسىندا بەدەلى ەرەكشە زور بولدى. ول مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ تابىستارىن ۇنەمى جاريالىلىققا شىعارىپ وتىرۋ جونىندە زاڭ قابىلدادى. ءوزى پرەزيدەنتتىك جالاقىسىنان باس تارتىپ, وزىنە تيەسىلى 2 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندەگى جالاقىسىن بالالار ۇيىنە اۋدارىپ وتىردى. پرەزيدەنت سانكارا ءوزىنىڭ اي سايىنعى تابىسىنىڭ 400 اقش دوللارى كولەمىندەگى مولشەرىمەن كۇن كوردى. ول ءوزىنىڭ كابينەتىنە كونديتسيونەر قويۋعا رۇقسات بەرمەدى. «بۇكىل قاراپايىم حالىقتىڭ قولى كونديتسيونەرگە جەتكەن كەزدە عانا پايدالانامىن», دەدى ول. ءوزىنىڭ پورترەتىن قوعامدىق ورىندارعا, وفيستەرگە ىلۋگە تىيىم سالدى. ءسويتىپ, ول قاراپايىمدىعى مەن حالىققا دەگەن ادالدىعىنىڭ ارقاسىندا «افريكالىق چە گەۆارا» دەگەن اتاققا يە بولدى. 1987 جىلى 15 قازاندا سانكاراعا جاقىن جۇرگەن شەنەۋنىكتەردىڭ ءبىرى بلەز كومپاورە مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساپ, پرەزيدەنت توماس سانكارانى جاۋىزدىقپەن ءولتىردى. 2014 جىلى 30 قازاندا ەلدى 27 جىل بيلەگەن كومپاورەنى تاقتان تايدىرىپ, بيلىككە تاعى دا اسكەريلەر كەلدى.
بۋركينا-فاسو الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ بىرىنەن سانالادى. حالىقتىڭ 90 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. نەگىزىنەن, ماقتا وسىرىلەدى. ەلدە قۇرعاقشىلىق ءجيى ورىن الىپ, ادامداردىڭ ەڭبەگى زايا كەتەدى. ونەركاسىپ سالاسى نەگىزىنەن ماقتا ونىمدەرىن وڭدەۋگە باعىتتالعان. بۋركينا-فاسو مەملەكەتى 13 وبلىسقا, 45 پروۆينتسياعا جانە 301 دەپارتامەنتكە بولىنگەن. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇسىلمان ءدىنىن (60,5 پايىز), ابوريگەندىك نانىمداردى (15,3 پايىز), حريستيان (كاتوليك) ءدىنىن (23,2 پايىز) ۇستانادى. 2010 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا بۋركينو-فاسودا 16,2 ميلليون حالىق تۇرادى. حالىقتىڭ ورتاشا جاس مولشەرى 16,8 جاستى قۇرايدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
