بيىلعى جىلدىڭ ۇلكەن داتاسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى. بۇل مەرەيتويدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى ەرەكشە. وسى ورايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋىندا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان كورنەكتى عالىم, تانىمال قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن ەلدەگى ءدىني احۋال جانە يسلام ءدىنىنىڭ بۇگىنى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مىرزاتاي اعا, بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولىپ وتىر. ماعىناسى زور مەرەيتوي تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بىزدىڭ حالىق ۇزىن-سونار تاريحىندا نەبىر قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. تاريحىمىزداعى الاشاپقىن داۋىرلەردە اتا-بابالارىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە مۇرشاسى بولعان جوق. بەيبىت تە, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ ءبىزدىڭ بۋىنعا بۇيىرىپ, قازاق ەلىنىڭ كوشى تۇزەلدى. ەلباسى باستاعان كوشىمىز ماڭگىلىك ەلدىككە بەت بۇردى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ وڭاي بولعان جوق, ال سول تاۋەلسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋ, باياندى ەتۋ ودان دا قيىن.
جالپى, جاۋاپكەرشىلىگى مەن ارتار جۇگى مول بۇل ءىستى ەلباسىمىز ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتىر. مەن وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ەلوردامىز استانانىڭ تۇساۋكەسەرىندە ايتقان ءسوزىن جۇرتشىلىققا ىلعي ايتىپ جۇرەمىن. سوندا ەلباسىمىز: «شۇكىر, وسىعان دا جەتتىك. جىلقى مىنەزدى حالىقپىز عوي, تاريحتا كەشكەن شىرعالاڭداردى, ازاپتار مەن قاسىرەتتى ۇمىتىپ كەتپەسەك بولعانى. باعىمىز – تاۋەلسىزدىك, ءدىنىمىز – يسلام, بىراق ءبىز اتا جولىنان, بابالارىمىزدىڭ اق جولىنان تايماۋىمىز كەرەك» – دەگەن ەدى. بۇل ەلدىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاۋ ءۇشىن وتكەنىمىزدەن ساباق الىپ وتىرۋىمىز كەرەكتىگىن بىلدىرەدى.
– تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى جاڭعىرىپ كەلە جاتقان حالىق رۋحانياتىنا, ونىڭ ىشىندە ءدىني احۋالعا بەرەر باعاڭىز قانداي؟
– تاۋەلسىزدىك – قۇدايدىڭ بەرگەن سىيى. كەڭەس داۋىرىندە حالىق تاپقا جىكتەلىپ, ءدىن قۋدالاۋعا ءتۇستى. مەشىتتەر قيراپ, قامباعا اينالدى. مولدالاردى ساقالىنان سۇيرەپ, قۋدالادى دەگەندى دە ەستىگەنبىز. ال بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا رۋحانياتىمىزعا ەركىندىك بەرىلدى. حالىق دىنگە دەن قويدى. بالا كۇنىمىزدەن ۇلكەندەردەن ءدىن جايلى دا, ءدىندارلار جايلى دا جامان ەستىمەگەن ەدىك. ءدىن – كىسىنى پاراساتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, قايىرىمدىلىققا, توزىمدىلىككە, ۇستامدىلىققا, سىيلاسۋعا, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا, تابىستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن رۋحاني كۇش. رۋحاني كۇشتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن بىلە الماساق اداسامىز. مۇنى, وكىنىشكە وراي, «دۇرىس» ءدىن ىزدەپ, اقشاعا ساتىلىپ, شەتەل اسىپ جاتقان كەيبىر جاستارىمىزدىڭ قاتە باسقان ارەكەتتەرىنەن كورىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. سوندا قالاي, اتا-بابالارىمىز مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ۇستانىپ, يسلام دىنىنەن العان يمان نۇرىمەن ۇلدارىن باتىر, قىزدارىن يناباتتى ەتىپ تاربيەلەپ وسىرگەن حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ۇستانۋى, بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قاتە بولعانى ما؟ جوق, كەرىسىنشە, دانا حالقىمىزدىڭ رۋحاني سۇزگىسىنەن وتكەن يسلام ءدىنى تۋرالى قازاق تۇسىنىگىن ءوز باسىم ءدىندى ۇستانۋدىڭ ساف كورىنىسى دەر ەدىم. مۇنى, اسىرەسە, دىنگە جاڭا بەت بۇرىپ جاتقان جاستار مىقتاپ ەستە ۇستاعاندارى ابزال.
مەن ءوزىمنىڭ دىنگە قاتىستى ويلارىمدى انا ءبىر جىلى جارىق كورگەن «ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ» دەگەن ماقالامدا ايتقان بولاتىنمىن. سونداعى كەيبىر ويلارىمدى تاعى دا ەسكە سالا كەتكىم كەلەدى: دىنمەن ويناۋعا بولمايدى, ايتپەسە, ءورت شىعادى. ءدىندى ساياساتپەن دە, ساۋدامەن دە شاتاستىرۋعا بولمايدى. ءدىن – كۇن كورۋدىڭ كاسىبى ەمەس, كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعى دا ەمەس, ءدىن – عىلىم, ءدىن – تاعىلىم, ءدىن – پاراسات, ءدىن – عيبرات, ءدىن – وجدان, ءدىن – بيىك مادەنيەت. دىنگە بارۋ ءۇشىن ۇلكەن اقىل, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ءدىن ساناعا, قانعا, سۇيەككە ءسىڭۋى كەرەك. وكىنىشى, ءبىزدىڭ قاسيەتتى ءدىنىمىز قارۋعا, تەكەتىرەستىك, وشتەستىك ايلاسىنا اينالدى. دۇرىسىندا, اينالدىردى. بۇل, ءبىر جاعىنان, يسلامعا كولەڭكە ءتۇسىرۋدىڭ امالى.
ساقال قويعاننىڭ ءبارىن – مولدا, ورازا ۇستاپ, بەس ۋاقىت ناماز وقىپ, ءدىن ناسيحاتتاپ جۇرگەننىڭ ءبارىن ءدىندار دەپ ايتا المايمىز. بۇگىندە جاسىنا جەتپەي اتا ساقالى بەلىنە تۇسكەندەر, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ۋاعىز ايتاتىندار كوبەيدى. جالپى, بۇل ءىستى ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ىلگەرىلەتۋمەن كۇندەلىكتى اينالىسىپ جۇرگەن مەشىتتەگى ءدىن ماماندارىنا قالدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– مىرزاتاي اعا, ءسىزدىڭ ەل مۇسىلماندارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىلدىرەتىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مالعاجى ۇلىمەن كەزدەسكەنىڭىزدى بىلەمىز. ءسىز قمدب تاراپىنان قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان جۇمىستارعا قانداي باعا جانە نەندەي ۇسىنىستار بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن بۇرىن ەرجان مالعاجى ۇلىن تانىماۋشى ەدىم. ءبىر جاعى تانىسايىن, جاس تا بولسا جولى ۇلكەن عوي دەپ, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءدىننىڭ احۋالى جايىندا سويلەسەيىن دەپ بارعان ەدىم. ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ايتقاندارىنا, اتقارىپ جاتقان ىستەرىنە كوڭىلىم تولدى.
يسلام – ادام ءۇشىن جاراتىلعان ءدىن. سوندىقتان, ونى حالىقتان, ونىڭ داستۇرىنەن بولۋگە بولمايدى. ءمۇفتيىمىزدىڭ ءدىندى داستۇرمەن, ەل تاريحىمەن, ەل ساناسىمەن تىعىز بايلانىستا ساباقتاستىرىپ ۇستاۋى ۇلكەن كورگەندىك دەپ بىلەمىن.
قمدب سوڭعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە حالىققا قاجەتتى باستامالاردى كوتەرىپ, ولاردىڭ بىرقاتارىن ويداعىداي ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن يسلام قاعيداتتارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن پاش ەتۋ ءۇشىن 2014 جىلدى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى ەتىپ جاريالاپ, سونىڭ شەڭبەرىندە كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس-شارالار وتكىزدى. ءدىني باسقارما وسى جاقسى ءداستۇردى بيىل دا جالعاستىرىپ, 2016 جىلدى «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جاريالاپ وتىر. مەنىڭشە, ءار جىلدى مەجەلەپ, سوعان ساي ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىرعان وسى باستامانى جالعاستىرۋعا لايىقتى جاقسى ءداستۇر دەپ بىلەمىن.
قمدب قازىرگى كۇندە ەل مۇسىلماندارى اراسىندا زامان تالابىنا ساي پايدا بولىپ وتىراتىن سان ءتۇرلى ساۋالدارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن عۇلامالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىردى. بۇل كەڭەس قازىرگى كەزدە تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دايەكتى ءپاتۋالار شىعارىپ, قوعامىمىزدىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
مەن جوعارىدا ءدىندى كىم كورىنگەن ەمەس, ناعىز ماماندار ۋاعىزداسىن دەگەن ويدى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. بۇل وي – قوعام تالاپ ەتكەن قاجەتتىلىكتەن تۋىندايدى. قمدب قازىرگى كۇنى ەل اراسىنداعى ءدىن عالىمدارىنىڭ, يمامداردىڭ بەدەل-مارتەبەسىن كوتەرۋ, ولاردىڭ ءدىني بىلىممەن قاتار زايىرلى ءبىلىمدى يگەرۋى قاجەتتىگى جونىندە باستاما كوتەرىپتى. ونىڭ ىشىندە ماعان قاتتى ۇناعانى – «قازىرگى زاماننىڭ ۇزدىك 500 زيالى يمامى» اتتى جوباسى. ءدىن جارشىسى بولاتىن يمامداردىڭ بولمىسى مەن كەلبەتى, ىستەگەن ءىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن سويلەگەن ءسوزى «يمام» دەگەن اتىنا ساي بولۋى كەرەك. «يمام» دەگەن ءسوز «يمان» دەگەن سوزبەن بىردەي بولۋى كەرەك.
جاماعات باسىندا تۇرعان يمام تەك ءدىني ەمەس, زايىرلى ءبىلىمدى دە ۇيرەنىپ, ەكەۋىن بىردەي الىپ ءجۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مىنە, سوندا ول ناعىز «قازىرگى زاماننىڭ يمامى» بولماق. ءسويتىپ, شاريعات تالاپتارى مەن مەملەكەت زاڭدارىنىڭ ۇيلەسىمىن تاۋىپ, قوعام ازاماتتارىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان زاماناۋي ماسەلەلەرگە قاتىستى دۇرىس شەشىم جولدارىن ۇسىنادى. سوندىقتان, ءدىني باسقارمانىڭ وسى باعىتتاعى ىستەرىن قۇپتارلىق ارەكەت دەپ بىلەمىن.
جالپى, مەنىڭ قوعامدا قوزعالعان پىكىرلەر مەن ايتىلىپ جۇرەتىن ويلاردى ۇنەمى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىراتىن قاشانعى ادەتىم بار. قازىر ءبازبىر «اسىرەدىنشىلدەر» تاراپىنان ءدىن مەن قوعام اراسىنا كوپە-كورىنەۋ جىك سالىپ, سىنا قاققىسى كەلەتىندەي دە پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. مەنىڭ ويىمشا, ءدىن ۇستانعان ادام قوعامنان بولىنبەۋى كەرەك. اسىرەسە, زايىرلى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءدىن ۇستانۋشىلار مۇنى دۇرىس تۇسىنسە ەكەن دەيمىن.
زايىرلى مەملەكەت قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك جۇيە بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسىن باسشىلىققا الاتىندىقتان, ءدىندار ازاماتتار ءدىن ۇستاعاننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ۇكىمەتكە تالاپ قويا بەرۋدەن الىس بولعاندارى ءجون. ماسەلەن, ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردى رەتتەپ وتىرعان قازىرگى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان كەزدە ونداعى «مەملەكەتتىك مەكەمەدە ءدىني راسىمدەردى وتەۋگە رۇقسات بەرمەيتىن» تالاپ توڭىرەگىندە ءبىرتالاي سىني پىكىرلەر ايتىلعانى بەلگىلى. سونداعى سىني پىكىر ايتۋشىلار بۇل تالاپ ازاماتتاردىڭ ءدىن ۇستانۋ بوستاندىعىن شەكتەيدى دەگەن ءۋاجدى العا تارتاتىن.
مەن ءوز باسىم ونداي بىرجاقتى پىكىرلەرگە سول كەزدە بىلاي دەپ ويىمدى بىلدىرگەن ەدىم جانە ءالى كۇنگە دەيىن سول پىكىرىمدە قالامىن: ازاماتتار دەموكراتيانىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ مەملەكەتتىڭ تالاپتارىمەن تەكەتىرەسكە بارۋىنا بولمايدى. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقان سىني پىكىردىڭ ەش نەگىزى جوق ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى, ويتكەنى, ءدىنىمىزدە بەس ۋاقىت نامازدى قازا قىلىپ, كەيىن وقۋ دەگەن بار ەمەس پە؟ بار. دەمەك, مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى ءدىندار ازاماتتار قىزمەت ۋاقىتىنا تۇسكەن نامازدارىن جۇمىستان سوڭ قازا قىلماي وتەي الاتىنى قيسىندى. قازىر قاراپ وتىرسام, بۇل ماسەلە ۋاقىت وتە كەلە ءوز شەشىمىن بايىپپەن تاۋىپ, قوعام تالقىسىنان ءوز-وزىنەن ءتۇسىپ قالدى.
بايقاپ وتىرساق, قوعام تالقىسىنان سوڭعى كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتا مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنىڭ كيىمىنە قويىلاتىن تالاپتارىنا قاتىستى پىكىرلەر ءجيى ورىن الا باستاپتى. مۇنى ءبازبىر ءدىندار باۋىرلارىمىز ادەتتەگىدەي بىرجاقتى عايباتتاپ جاتقان بولسا, ەكىنشى ءبىر ازاماتتار بۇل تالاپتىڭ ورىندىلىعىن ايتىپ پىكىر بىلدىرۋدە.
وسىعان وراي قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تۋىنداعان پىكىرلەرگە بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن انىق ءارى تەز بىلدىرگەنىنە ريزا بولدىم. ءوز باسىم ءدىني باسقارمانىڭ مۇسىلماندار مەن اتا-انالاردى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كيىم ۇلگىسىنە قاتىستى قوياتىن تالاپتارىنا ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋعا جانە بۇل ماسەلەنى ۋشىقتىرماۋعا شاقىرعان ءۋاجىن قولدايمىن. مەن ازاماتتاردى مۇنى ورتا مەكتەپتەردە كيىم ۇلگىسىن بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان مەملەكەتتىڭ تالابى دەپ قابىلداۋدى جانە سوعان باعىنۋعا شاقىرامىن. ازاماتتار وسى ماسەلەنى جەلەۋ ەتىپ, قوعام ىشىندە جىك تۋدىرعىسى كەلەتىن كەيبىر توپتاردىڭ وزدەرىن ارانداتۋىنا جول بەرمەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
بۇل جەردەگى ورتاق كيىم ۇلگىسى تەك مەكتەپ وقۋشىلارىنا قاتىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان دۇرىس. مەكتەپ سىرتىندا, باسقا ورىنداردا كيىم كيۋ ەركىندىگى قىزدارىمىزدىڭ ءوز ىقتيارىندا. مەملەكەت دىنگە نەمەسە سەنىم بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويىپ جاتقان جوق. بۇلاي تۇسىنبەۋىمىز كەرەك. كەرىسىنشە, ەگەمەندىك العالى بەرى ەل ىشىندەگى مەدرەسەلەر مەن كوك كۇمبەزدى مەشىتتەردىڭ سانى ەداۋىر ارتتى ەمەس پە؟ جۇما كۇندەرىندە مەشىت مۇنارالارىنان ازان داۋىسى جارىسا شىعىپ, جاستارىمىزدى نامازعا شاقىرىپ جاتادى. رەسپۋبليكا بويىنشا وڭىرلەردە «ءماۋلىت» كەشتەرى ءوتىپ جاتادى. وسى سياقتى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى قۇدايعا ءشۇكىر, ءدىني سەنىم بوستاندىعىنىڭ ارقاسىندا.
دەي تۇرعانمەن, ءاربىر ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوز كيىم ۇلگىسى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كەيبىر قىزدارىمىز اراب ايەلدەرىنىڭ كيىمىنە اۋەس بولىپ ءجۇر. باعى زاماننان بەرى ءحازىرەتتەرىمىزدىڭ, مولدالارىمىزدىڭ ايەلدەرى ەشقاشان وزگە ەلدىڭ كيىمىن كيگەن ەمەس. ارابشا كيىنىپ جۇرگەن الگى قازاق قىزدارى تاۋەلسىز ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعان الدە بىرەۋلەرگە ۇقساڭقىرايدى.
– مىرزاتاي اعا, ءسوز اراسىندا زايىرلىلىق تۋرالى تۇشىمدى ويلار ايتتىڭىز. ءسىزدىڭ زايىرلىلىق اياسىندا ءدىن تۋرالى ءبىلىم بەرۋگە كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– بىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى زامان تالابىنا ساي ءاردايىم دامىپ وتىراتىن, ءومىردىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, وزىنە ۇلكەن مىندەت جۇكتەيتىن ۇلكەن ۇدەرىس. ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا ەلىمىزدە «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى» ءپانى ەنگىزىلمەكشى. بۇل, مەنىڭ ويىمشا, دۇرىس شەشىم, ونىڭ بىرنەشە پايدالى جاقتارى بار.
بىرىنشىدەن, زايىرلى مەملەكەتىمىزدەگى زايىرلى وقۋ ورىندارىندا ءدىني ءىلىمدى ۋاعىزداۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, بولاشاقتىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن جاس جەتكىنشەكتەرگە ءدىن تۋرالى زايىرلى تۇردە ءبىلىم بەرەتىن ءپان قاجەت. مىنە, سول قاجەتتىلىكتى وتەيتىن ءپان – «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى».
ەكىنشىدەن, قازىر ەل اراسىندا جاستارعا ءدىندى بۇرمالاپ جەتكىزگىسى كەلەتىندەر, ءدىن اتىن جامىلىپ, ءوز ىقپالىن جۇرگىزگىسى كەلەتىندەر از ەمەس. سوندىقتان, جاستارعا ولاردىڭ تەرىس پيعىلدى ىقپالىنان اراشالايتىنداي ءبىلىم بەرۋ – مەملەكەتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى.
– ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭىندا مەملەكەتىمىز حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن مويىندايتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, حانافي مازھابىنىڭ قازاق قوعامىنداعى ءرولى قانداي؟
– ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, ءوزىنىڭ توزباس مادەنيەتى مەن باي رۋحاني مۇراسى بار. ول مۇراعا تىكەلەي اسەر ەتكەن – يسلامنىڭ ءىرى عۇلاماسى ءابۋ حانيفانىڭ ءىلىمى. بۇل باعىت – ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان قايتالانباس مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتەتىن مازھاب. كەشەگى ءبىز بىلەتىن ياساۋي, اباي, ءشاكارىم وسى جولمەن ءجۇرىپ, دانالىققا جەتكەن.
ال, قازىرگى تاڭدا نەشە ءتۇرلى اعىمدار ءدىنىمىزدى بۇرا تارتىپ ۇيرەتۋمەن قويماي, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دا اياقاستى ەتۋدە. ءتىپتى, كەيبىر «مۇسىلمانمىن» دەپ جۇرگەندەردىڭ ءوزى ۇلتتىق ءداستۇر جايلى ءلام-ميم دەمەيدى. وزدەرى قازاق بولا تۇرا, «مۇسىلمانمىن» دەپ ءدىنىن ايتسا دا, «قازاقپىن» دەۋگە اۋىزدارى بارمايدى. ءوز ۇلتىنىڭ باي تاريحىن, مۇراسىن بىلمەيدى. وندايلار ۇلى دالا ەلىنىڭ ەرتەڭىنە قالاي يە بولادى؟ سوندىقتان, ءدىن سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز جاستارىمىزدىڭ كوكەيىنە ۇلتجاندىلىقتى, وتانسۇيگىشتىكتى قۇيسا ەكەن دەگەن تىلەگىم بار.
«ءدىن» دەپ, «ساياسات» دەپ بولىنۋگە دايىن تۇراتىندار – ءوز وتانىن ءسۇيمەيتىندەر. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى: «بىرىككەنگە بەرەكە بار, ىدىراعانعا ازاپ بار» دەيدى. ياعني, يسلامنىڭ دا كوزدەگەنى – بىرلىك! سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ ءدىني ۇستانىمىمىز – ەل بىرلىگى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا الاش ۇشپاققا شىعا الادى.
مەشىت – اللانىڭ ءۇيى, ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى ءتورىمىز, ونى اياقاستى ەتۋگە بولمايدى. مەشىتكە بيسميللا دەپ كىرۋ ءۇشىن دە سانانىڭ تازالىعى, جان, ءتان تازالىعى, يمان تازالىعى كەرەك.
مۇسىلمان بولعانىمىزعا مىڭ جىلدان استى. زامان, قوعام, ادام وزگەردى. يمامداردىڭ وزدەرى دە, ورەسى دە زامانىنا ساي بولسا دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
• 07 ءساۋىر, 2016
ءدىن – كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعىنا اينالماۋى كەرەك
بيىلعى جىلدىڭ ۇلكەن داتاسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى. بۇل مەرەيتويدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى ەرەكشە. وسى ورايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋىندا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان كورنەكتى عالىم, تانىمال قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن ەلدەگى ءدىني احۋال جانە يسلام ءدىنىنىڭ بۇگىنى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مىرزاتاي اعا, بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە 25 جىل تولىپ وتىر. ماعىناسى زور مەرەيتوي تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بىزدىڭ حالىق ۇزىن-سونار تاريحىندا نەبىر قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. تاريحىمىزداعى الاشاپقىن داۋىرلەردە اتا-بابالارىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە مۇرشاسى بولعان جوق. بەيبىت تە, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ ءبىزدىڭ بۋىنعا بۇيىرىپ, قازاق ەلىنىڭ كوشى تۇزەلدى. ەلباسى باستاعان كوشىمىز ماڭگىلىك ەلدىككە بەت بۇردى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ وڭاي بولعان جوق, ال سول تاۋەلسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋ, باياندى ەتۋ ودان دا قيىن.
جالپى, جاۋاپكەرشىلىگى مەن ارتار جۇگى مول بۇل ءىستى ەلباسىمىز ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتىر. مەن وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ەلوردامىز استانانىڭ تۇساۋكەسەرىندە ايتقان ءسوزىن جۇرتشىلىققا ىلعي ايتىپ جۇرەمىن. سوندا ەلباسىمىز: «شۇكىر, وسىعان دا جەتتىك. جىلقى مىنەزدى حالىقپىز عوي, تاريحتا كەشكەن شىرعالاڭداردى, ازاپتار مەن قاسىرەتتى ۇمىتىپ كەتپەسەك بولعانى. باعىمىز – تاۋەلسىزدىك, ءدىنىمىز – يسلام, بىراق ءبىز اتا جولىنان, بابالارىمىزدىڭ اق جولىنان تايماۋىمىز كەرەك» – دەگەن ەدى. بۇل ەلدىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاۋ ءۇشىن وتكەنىمىزدەن ساباق الىپ وتىرۋىمىز كەرەكتىگىن بىلدىرەدى.
– تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى جاڭعىرىپ كەلە جاتقان حالىق رۋحانياتىنا, ونىڭ ىشىندە ءدىني احۋالعا بەرەر باعاڭىز قانداي؟
– تاۋەلسىزدىك – قۇدايدىڭ بەرگەن سىيى. كەڭەس داۋىرىندە حالىق تاپقا جىكتەلىپ, ءدىن قۋدالاۋعا ءتۇستى. مەشىتتەر قيراپ, قامباعا اينالدى. مولدالاردى ساقالىنان سۇيرەپ, قۋدالادى دەگەندى دە ەستىگەنبىز. ال بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا رۋحانياتىمىزعا ەركىندىك بەرىلدى. حالىق دىنگە دەن قويدى. بالا كۇنىمىزدەن ۇلكەندەردەن ءدىن جايلى دا, ءدىندارلار جايلى دا جامان ەستىمەگەن ەدىك. ءدىن – كىسىنى پاراساتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, قايىرىمدىلىققا, توزىمدىلىككە, ۇستامدىلىققا, سىيلاسۋعا, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا, تابىستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن رۋحاني كۇش. رۋحاني كۇشتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن بىلە الماساق اداسامىز. مۇنى, وكىنىشكە وراي, «دۇرىس» ءدىن ىزدەپ, اقشاعا ساتىلىپ, شەتەل اسىپ جاتقان كەيبىر جاستارىمىزدىڭ قاتە باسقان ارەكەتتەرىنەن كورىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. سوندا قالاي, اتا-بابالارىمىز مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ۇستانىپ, يسلام دىنىنەن العان يمان نۇرىمەن ۇلدارىن باتىر, قىزدارىن يناباتتى ەتىپ تاربيەلەپ وسىرگەن حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ۇستانۋى, بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قاتە بولعانى ما؟ جوق, كەرىسىنشە, دانا حالقىمىزدىڭ رۋحاني سۇزگىسىنەن وتكەن يسلام ءدىنى تۋرالى قازاق تۇسىنىگىن ءوز باسىم ءدىندى ۇستانۋدىڭ ساف كورىنىسى دەر ەدىم. مۇنى, اسىرەسە, دىنگە جاڭا بەت بۇرىپ جاتقان جاستار مىقتاپ ەستە ۇستاعاندارى ابزال.
مەن ءوزىمنىڭ دىنگە قاتىستى ويلارىمدى انا ءبىر جىلى جارىق كورگەن «ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ» دەگەن ماقالامدا ايتقان بولاتىنمىن. سونداعى كەيبىر ويلارىمدى تاعى دا ەسكە سالا كەتكىم كەلەدى: دىنمەن ويناۋعا بولمايدى, ايتپەسە, ءورت شىعادى. ءدىندى ساياساتپەن دە, ساۋدامەن دە شاتاستىرۋعا بولمايدى. ءدىن – كۇن كورۋدىڭ كاسىبى ەمەس, كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعى دا ەمەس, ءدىن – عىلىم, ءدىن – تاعىلىم, ءدىن – پاراسات, ءدىن – عيبرات, ءدىن – وجدان, ءدىن – بيىك مادەنيەت. دىنگە بارۋ ءۇشىن ۇلكەن اقىل, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ءدىن ساناعا, قانعا, سۇيەككە ءسىڭۋى كەرەك. وكىنىشى, ءبىزدىڭ قاسيەتتى ءدىنىمىز قارۋعا, تەكەتىرەستىك, وشتەستىك ايلاسىنا اينالدى. دۇرىسىندا, اينالدىردى. بۇل, ءبىر جاعىنان, يسلامعا كولەڭكە ءتۇسىرۋدىڭ امالى.
ساقال قويعاننىڭ ءبارىن – مولدا, ورازا ۇستاپ, بەس ۋاقىت ناماز وقىپ, ءدىن ناسيحاتتاپ جۇرگەننىڭ ءبارىن ءدىندار دەپ ايتا المايمىز. بۇگىندە جاسىنا جەتپەي اتا ساقالى بەلىنە تۇسكەندەر, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ۋاعىز ايتاتىندار كوبەيدى. جالپى, بۇل ءىستى ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ىلگەرىلەتۋمەن كۇندەلىكتى اينالىسىپ جۇرگەن مەشىتتەگى ءدىن ماماندارىنا قالدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– مىرزاتاي اعا, ءسىزدىڭ ەل مۇسىلماندارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىلدىرەتىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان مالعاجى ۇلىمەن كەزدەسكەنىڭىزدى بىلەمىز. ءسىز قمدب تاراپىنان قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان جۇمىستارعا قانداي باعا جانە نەندەي ۇسىنىستار بەرەر ەدىڭىز؟
– مەن بۇرىن ەرجان مالعاجى ۇلىن تانىماۋشى ەدىم. ءبىر جاعى تانىسايىن, جاس تا بولسا جولى ۇلكەن عوي دەپ, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءدىننىڭ احۋالى جايىندا سويلەسەيىن دەپ بارعان ەدىم. ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ايتقاندارىنا, اتقارىپ جاتقان ىستەرىنە كوڭىلىم تولدى.
يسلام – ادام ءۇشىن جاراتىلعان ءدىن. سوندىقتان, ونى حالىقتان, ونىڭ داستۇرىنەن بولۋگە بولمايدى. ءمۇفتيىمىزدىڭ ءدىندى داستۇرمەن, ەل تاريحىمەن, ەل ساناسىمەن تىعىز بايلانىستا ساباقتاستىرىپ ۇستاۋى ۇلكەن كورگەندىك دەپ بىلەمىن.
قمدب سوڭعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە حالىققا قاجەتتى باستامالاردى كوتەرىپ, ولاردىڭ بىرقاتارىن ويداعىداي ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن يسلام قاعيداتتارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن پاش ەتۋ ءۇشىن 2014 جىلدى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى ەتىپ جاريالاپ, سونىڭ شەڭبەرىندە كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس-شارالار وتكىزدى. ءدىني باسقارما وسى جاقسى ءداستۇردى بيىل دا جالعاستىرىپ, 2016 جىلدى «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جاريالاپ وتىر. مەنىڭشە, ءار جىلدى مەجەلەپ, سوعان ساي ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىرعان وسى باستامانى جالعاستىرۋعا لايىقتى جاقسى ءداستۇر دەپ بىلەمىن.
قمدب قازىرگى كۇندە ەل مۇسىلماندارى اراسىندا زامان تالابىنا ساي پايدا بولىپ وتىراتىن سان ءتۇرلى ساۋالدارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن عۇلامالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىردى. بۇل كەڭەس قازىرگى كەزدە تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دايەكتى ءپاتۋالار شىعارىپ, قوعامىمىزدىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
مەن جوعارىدا ءدىندى كىم كورىنگەن ەمەس, ناعىز ماماندار ۋاعىزداسىن دەگەن ويدى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. بۇل وي – قوعام تالاپ ەتكەن قاجەتتىلىكتەن تۋىندايدى. قمدب قازىرگى كۇنى ەل اراسىنداعى ءدىن عالىمدارىنىڭ, يمامداردىڭ بەدەل-مارتەبەسىن كوتەرۋ, ولاردىڭ ءدىني بىلىممەن قاتار زايىرلى ءبىلىمدى يگەرۋى قاجەتتىگى جونىندە باستاما كوتەرىپتى. ونىڭ ىشىندە ماعان قاتتى ۇناعانى – «قازىرگى زاماننىڭ ۇزدىك 500 زيالى يمامى» اتتى جوباسى. ءدىن جارشىسى بولاتىن يمامداردىڭ بولمىسى مەن كەلبەتى, ىستەگەن ءىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن سويلەگەن ءسوزى «يمام» دەگەن اتىنا ساي بولۋى كەرەك. «يمام» دەگەن ءسوز «يمان» دەگەن سوزبەن بىردەي بولۋى كەرەك.
جاماعات باسىندا تۇرعان يمام تەك ءدىني ەمەس, زايىرلى ءبىلىمدى دە ۇيرەنىپ, ەكەۋىن بىردەي الىپ ءجۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مىنە, سوندا ول ناعىز «قازىرگى زاماننىڭ يمامى» بولماق. ءسويتىپ, شاريعات تالاپتارى مەن مەملەكەت زاڭدارىنىڭ ۇيلەسىمىن تاۋىپ, قوعام ازاماتتارىنىڭ اراسىندا تۋىنداعان زاماناۋي ماسەلەلەرگە قاتىستى دۇرىس شەشىم جولدارىن ۇسىنادى. سوندىقتان, ءدىني باسقارمانىڭ وسى باعىتتاعى ىستەرىن قۇپتارلىق ارەكەت دەپ بىلەمىن.
جالپى, مەنىڭ قوعامدا قوزعالعان پىكىرلەر مەن ايتىلىپ جۇرەتىن ويلاردى ۇنەمى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىراتىن قاشانعى ادەتىم بار. قازىر ءبازبىر «اسىرەدىنشىلدەر» تاراپىنان ءدىن مەن قوعام اراسىنا كوپە-كورىنەۋ جىك سالىپ, سىنا قاققىسى كەلەتىندەي دە پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. مەنىڭ ويىمشا, ءدىن ۇستانعان ادام قوعامنان بولىنبەۋى كەرەك. اسىرەسە, زايىرلى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءدىن ۇستانۋشىلار مۇنى دۇرىس تۇسىنسە ەكەن دەيمىن.
زايىرلى مەملەكەت قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك جۇيە بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسىن باسشىلىققا الاتىندىقتان, ءدىندار ازاماتتار ءدىن ۇستاعاننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ۇكىمەتكە تالاپ قويا بەرۋدەن الىس بولعاندارى ءجون. ماسەلەن, ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردى رەتتەپ وتىرعان قازىرگى «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان كەزدە ونداعى «مەملەكەتتىك مەكەمەدە ءدىني راسىمدەردى وتەۋگە رۇقسات بەرمەيتىن» تالاپ توڭىرەگىندە ءبىرتالاي سىني پىكىرلەر ايتىلعانى بەلگىلى. سونداعى سىني پىكىر ايتۋشىلار بۇل تالاپ ازاماتتاردىڭ ءدىن ۇستانۋ بوستاندىعىن شەكتەيدى دەگەن ءۋاجدى العا تارتاتىن.
مەن ءوز باسىم ونداي بىرجاقتى پىكىرلەرگە سول كەزدە بىلاي دەپ ويىمدى بىلدىرگەن ەدىم جانە ءالى كۇنگە دەيىن سول پىكىرىمدە قالامىن: ازاماتتار دەموكراتيانىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ مەملەكەتتىڭ تالاپتارىمەن تەكەتىرەسكە بارۋىنا بولمايدى. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقان سىني پىكىردىڭ ەش نەگىزى جوق ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى, ويتكەنى, ءدىنىمىزدە بەس ۋاقىت نامازدى قازا قىلىپ, كەيىن وقۋ دەگەن بار ەمەس پە؟ بار. دەمەك, مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى ءدىندار ازاماتتار قىزمەت ۋاقىتىنا تۇسكەن نامازدارىن جۇمىستان سوڭ قازا قىلماي وتەي الاتىنى قيسىندى. قازىر قاراپ وتىرسام, بۇل ماسەلە ۋاقىت وتە كەلە ءوز شەشىمىن بايىپپەن تاۋىپ, قوعام تالقىسىنان ءوز-وزىنەن ءتۇسىپ قالدى.
بايقاپ وتىرساق, قوعام تالقىسىنان سوڭعى كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتا مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنىڭ كيىمىنە قويىلاتىن تالاپتارىنا قاتىستى پىكىرلەر ءجيى ورىن الا باستاپتى. مۇنى ءبازبىر ءدىندار باۋىرلارىمىز ادەتتەگىدەي بىرجاقتى عايباتتاپ جاتقان بولسا, ەكىنشى ءبىر ازاماتتار بۇل تالاپتىڭ ورىندىلىعىن ايتىپ پىكىر بىلدىرۋدە.
وسىعان وراي قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تۋىنداعان پىكىرلەرگە بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن انىق ءارى تەز بىلدىرگەنىنە ريزا بولدىم. ءوز باسىم ءدىني باسقارمانىڭ مۇسىلماندار مەن اتا-انالاردى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كيىم ۇلگىسىنە قاتىستى قوياتىن تالاپتارىنا ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋعا جانە بۇل ماسەلەنى ۋشىقتىرماۋعا شاقىرعان ءۋاجىن قولدايمىن. مەن ازاماتتاردى مۇنى ورتا مەكتەپتەردە كيىم ۇلگىسىن بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان مەملەكەتتىڭ تالابى دەپ قابىلداۋدى جانە سوعان باعىنۋعا شاقىرامىن. ازاماتتار وسى ماسەلەنى جەلەۋ ەتىپ, قوعام ىشىندە جىك تۋدىرعىسى كەلەتىن كەيبىر توپتاردىڭ وزدەرىن ارانداتۋىنا جول بەرمەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
بۇل جەردەگى ورتاق كيىم ۇلگىسى تەك مەكتەپ وقۋشىلارىنا قاتىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان دۇرىس. مەكتەپ سىرتىندا, باسقا ورىنداردا كيىم كيۋ ەركىندىگى قىزدارىمىزدىڭ ءوز ىقتيارىندا. مەملەكەت دىنگە نەمەسە سەنىم بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويىپ جاتقان جوق. بۇلاي تۇسىنبەۋىمىز كەرەك. كەرىسىنشە, ەگەمەندىك العالى بەرى ەل ىشىندەگى مەدرەسەلەر مەن كوك كۇمبەزدى مەشىتتەردىڭ سانى ەداۋىر ارتتى ەمەس پە؟ جۇما كۇندەرىندە مەشىت مۇنارالارىنان ازان داۋىسى جارىسا شىعىپ, جاستارىمىزدى نامازعا شاقىرىپ جاتادى. رەسپۋبليكا بويىنشا وڭىرلەردە «ءماۋلىت» كەشتەرى ءوتىپ جاتادى. وسى سياقتى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى قۇدايعا ءشۇكىر, ءدىني سەنىم بوستاندىعىنىڭ ارقاسىندا.
دەي تۇرعانمەن, ءاربىر ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوز كيىم ۇلگىسى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ كەيبىر قىزدارىمىز اراب ايەلدەرىنىڭ كيىمىنە اۋەس بولىپ ءجۇر. باعى زاماننان بەرى ءحازىرەتتەرىمىزدىڭ, مولدالارىمىزدىڭ ايەلدەرى ەشقاشان وزگە ەلدىڭ كيىمىن كيگەن ەمەس. ارابشا كيىنىپ جۇرگەن الگى قازاق قىزدارى تاۋەلسىز ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعان الدە بىرەۋلەرگە ۇقساڭقىرايدى.
– مىرزاتاي اعا, ءسوز اراسىندا زايىرلىلىق تۋرالى تۇشىمدى ويلار ايتتىڭىز. ءسىزدىڭ زايىرلىلىق اياسىندا ءدىن تۋرالى ءبىلىم بەرۋگە كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– بىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى زامان تالابىنا ساي ءاردايىم دامىپ وتىراتىن, ءومىردىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, وزىنە ۇلكەن مىندەت جۇكتەيتىن ۇلكەن ۇدەرىس. ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا ەلىمىزدە «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى» ءپانى ەنگىزىلمەكشى. بۇل, مەنىڭ ويىمشا, دۇرىس شەشىم, ونىڭ بىرنەشە پايدالى جاقتارى بار.
بىرىنشىدەن, زايىرلى مەملەكەتىمىزدەگى زايىرلى وقۋ ورىندارىندا ءدىني ءىلىمدى ۋاعىزداۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى, بولاشاقتىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن جاس جەتكىنشەكتەرگە ءدىن تۋرالى زايىرلى تۇردە ءبىلىم بەرەتىن ءپان قاجەت. مىنە, سول قاجەتتىلىكتى وتەيتىن ءپان – «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى».
ەكىنشىدەن, قازىر ەل اراسىندا جاستارعا ءدىندى بۇرمالاپ جەتكىزگىسى كەلەتىندەر, ءدىن اتىن جامىلىپ, ءوز ىقپالىن جۇرگىزگىسى كەلەتىندەر از ەمەس. سوندىقتان, جاستارعا ولاردىڭ تەرىس پيعىلدى ىقپالىنان اراشالايتىنداي ءبىلىم بەرۋ – مەملەكەتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى.
– ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭىندا مەملەكەتىمىز حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن مويىندايتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, حانافي مازھابىنىڭ قازاق قوعامىنداعى ءرولى قانداي؟
– ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, ءوزىنىڭ توزباس مادەنيەتى مەن باي رۋحاني مۇراسى بار. ول مۇراعا تىكەلەي اسەر ەتكەن – يسلامنىڭ ءىرى عۇلاماسى ءابۋ حانيفانىڭ ءىلىمى. بۇل باعىت – ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان قايتالانباس مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتەتىن مازھاب. كەشەگى ءبىز بىلەتىن ياساۋي, اباي, ءشاكارىم وسى جولمەن ءجۇرىپ, دانالىققا جەتكەن.
ال, قازىرگى تاڭدا نەشە ءتۇرلى اعىمدار ءدىنىمىزدى بۇرا تارتىپ ۇيرەتۋمەن قويماي, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دا اياقاستى ەتۋدە. ءتىپتى, كەيبىر «مۇسىلمانمىن» دەپ جۇرگەندەردىڭ ءوزى ۇلتتىق ءداستۇر جايلى ءلام-ميم دەمەيدى. وزدەرى قازاق بولا تۇرا, «مۇسىلمانمىن» دەپ ءدىنىن ايتسا دا, «قازاقپىن» دەۋگە اۋىزدارى بارمايدى. ءوز ۇلتىنىڭ باي تاريحىن, مۇراسىن بىلمەيدى. وندايلار ۇلى دالا ەلىنىڭ ەرتەڭىنە قالاي يە بولادى؟ سوندىقتان, ءدىن سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز جاستارىمىزدىڭ كوكەيىنە ۇلتجاندىلىقتى, وتانسۇيگىشتىكتى قۇيسا ەكەن دەگەن تىلەگىم بار.
«ءدىن» دەپ, «ساياسات» دەپ بولىنۋگە دايىن تۇراتىندار – ءوز وتانىن ءسۇيمەيتىندەر. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى: «بىرىككەنگە بەرەكە بار, ىدىراعانعا ازاپ بار» دەيدى. ياعني, يسلامنىڭ دا كوزدەگەنى – بىرلىك! سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ ءدىني ۇستانىمىمىز – ەل بىرلىگى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا الاش ۇشپاققا شىعا الادى.
مەشىت – اللانىڭ ءۇيى, ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى ءتورىمىز, ونى اياقاستى ەتۋگە بولمايدى. مەشىتكە بيسميللا دەپ كىرۋ ءۇشىن دە سانانىڭ تازالىعى, جان, ءتان تازالىعى, يمان تازالىعى كەرەك.
مۇسىلمان بولعانىمىزعا مىڭ جىلدان استى. زامان, قوعام, ادام وزگەردى. يمامداردىڭ وزدەرى دە, ورەسى دە زامانىنا ساي بولسا دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وليمپيادا چەمپيونى ميحايل شايدوروۆتى سالتاناتتى تۇردە قارسى الدى
ەلوردا • بۇگىن, 02:45
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
«رەال» باس باپكەرگە بايلانىستى شەشىم قابىلدادى
فۋتبول • كەشە
