«ازاپ شەككىڭ كەلمەسە, كۇنشىل بولما».
ۋنسۋري
جازۋشى, اۋدارماشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەۋروپانىڭ فرانتس كافكا قوعامى ماراپاتىنىڭ يەگەرى, تۇركولوگ-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ەسىمى ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلگە دە كەڭىنەن تانىس. باعا جەتپەس ادەبي مۇراسى – كوركەم تۋىندىلارى مەن اۋدارمالارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن ماقالالارى – دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت پەن ادەبيەتكە اسىل قازىنا بولىپ قوسىلدى. حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «ەرلىك پەن دانالىق داستانى» دەپ جوعارى باعالاعان «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, شەتەلدىك وقىرمان قاۋىمنىڭ ءسۇيىپ وقيتىن كىتابىنا اينالىپ وتىر. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ وزەگى بولعان كىتاپ الەم ادەبيەتىن دامىتا وتىرىپ, الەمدىك تاريحتىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالۋدا. ولاي بولسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باستاۋ العان قازاق قالامگەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق شىعارماشىلىق قۋاتى مەن رۋحاني كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ الەمدىك بيىك تۇعىردا تۇرعانىن ايعاقتايتىن الەم وقىرماندارىنىڭ تومەندەگى پىكىرلەرىنە نازار اۋدارايىق.رايحان ماجەنقىزى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
فرانتسۋز تىلىندەگى «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ العىسوزىن جازعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحانيات سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فرانتسيانىڭ «التىن پالما» وردەنىنىڭ يەگەرى, الەمگە ايگىلى ادەبيەتشى البەر فيشلەر:
– «مەن مۇنشاما ازاپ شەگۋ ادامدى «جاقسارتادى» دەگەنگە كۇمانىم بار, بىراق بۇل ونىڭ جان ءدۇنيەسىن تەرەڭدەتەدى». فيلوسوف نيتسشەنىڭ بۇل ايتقانى قازاق جازۋشىسى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنداعى جۇبايى قۋانىشقا باعىشتاعان مونولوگىنا ءدوپ كەلەدى.
وسىناۋ وزەكتەن وتەتىن ءماتىن تاياۋدا فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلدى. فرانتسۋز ءتىلدى وقىرمانداردىڭ نازارىن ولاردىڭ اششى دا اشىق, كەيدە كۇردەلى, ءتىپتى, وتە اۋىر وقىلاتىن دۇنيەگە بەل بۋعا تۋرا كەلەتىنىنە اۋدارعىم كەلەدى. ءمۇمكىن ەمەستى ەڭسەرۋگە – اياق-قولدارىنىڭ جانسىز قالعانىنا قاراماستان, ءتىرى قالۋعا تىرىسقان ادامنىڭ, كىتاپتا ەرجان دەپ اتالاتىن اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ, تەرەڭ دە تابيعي تورىعۋىن كورسەتكەن شىعارماعا اۋدارعىم كەلەدى. ءيا, ءوزىنىڭ تىرلىگىنە ۇدايى جابىسىپ ايىرىلماعان ۇرەيدى سەزىنە وتىرىپ, ءتىرى قالۋعا تىرىسقان. كىتاپتا ونىڭ گاۋھار دەپ اتالاتىن ايەلى تاعدىر تالكەگىنە قارسى تۇرعان تەكتى دە مەيىرىمدى انا رەتىندە كورىنىس تاپقان.
قۇرمەتتى وقىرمان, بۇل شىعارما بەيجاي قالدىرمايتىنىن ءبىلىڭىز, ول وزىنە تارتىپ وتىرادى جانە ەش تاڭدانىسسىز-اق «اۋرۋحانا پالاتاسىنداعى شىنايىلىق كىتاپحاناداعىدان اناعۇرلىم كۇشتى...» ەكەندىگىن ءمالىمدەيدى. وسىلايشا ءبىز باسقا الەمگە, ۇدايى ۇزىلمەيتىن دەنە جانە جۇيكە ازابىنىڭ الەمىنە اۋىسامىز. ءبىزدى ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى تەرەڭ پايىمداۋلارعا ءسۇڭگىتەتىن, كوز جاسىنا بۇلانعان الەمدى كورسەتەتىن بۇل كىتاپ, قالاي دەسەك تە, گاۋھاردىڭ جاقۇتتاي جارقىراعان نۇرىنا بولەنگەن عاجايىپ ءۇمىت بولىپ قالا بەرەدى. سونىڭ كومەگىمەن اۆتور «ادام رۋحىنىڭ جەڭىلمەيتىندىگىن» پاش ەتەدى.
سونىمەن قاتار, بۇل كىتاپ ءبىزدى اۆتوردىڭ ادەبيەتتىڭ سيقىرى مەن قۋاتىن اشا تۇسۋىنە جەتەلەيدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ قالامىمەن جازىلعان ويعا دەگەن ماداق تۋىندايدى, ويتكەنى, ونىڭ ءوزى ايتقانداي: «مەنىڭ ويىم, مەنىڭ تۇيسىگىم ءالى سونگەن جوق... بۇل قارۋ جانە قارۋ بولعاندا قانداي!.. سوندىقتان, مەن جازۋىم كەرەك!..». وسى ماقساتپەن ەرجان شىنىندا دا ءوزى ءۇشىن ۇلى ەڭبەكتەردى اشادى, ال ولار دالا الەمىنىڭ ءومىر سالتىن, اقىل-ويىن, قازاقستاندىقتاردىڭ جۇرەگىنە وتە جاقىن حاكىم ابايدىڭ, ونىڭ ءىزباسارى اۋەزوۆتىڭ نەمەسە ماقاتاەۆتىڭ ءومىرى جايلى ەڭبەكتەر بولاتىن.
اقىرىندا ەرجان ۇيرەنۋ كەرەكتىگى جونىندە كەڭەسكە قۇلاق اسا وتىرىپ, اۋدارمالار جاساۋدىڭ ارقاسىندا ادەبيەتشىگە اينالادى: «ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرەسەتىن جازۋشىلار اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرى» بولادى. ءسويتىپ, ول ءوزىنىڭ تاباندىلىعىمەن «ولىمگە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن» ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ اتىنان باياندايدى.
ەرجان: «وسىنشاما ازاپقا مەن قالايشا جالعىز توزە الامىن؟..» دەيدى. راسىندا دا, جۇبايى گاۋھارسىز ول قالاي جازۋدى يگەرمەك؟ وسىناۋ ماحاببات مونولوگى ارقىلى ەرجان ءوزىنىڭ جان جەتپەس جارىنىڭ الدىنداعى مورالدىق پارىزىن بىلدىرەدى. بۇعان كىتاپتىڭ ءۇشتەن ەكى بولىگى ارنالعان, سودان سوڭ قورىتىندى بولىمدە ءبىز اقىلبەكتىڭ «شايپاۋ ايەلى» راۋشاننان كورەتىن باسقا, قاراما-قارسى دراماعا تاپ بولامىز. بۇل ايەل گاۋھاردىڭ انتيتەزاسى بولىپ تابىلادى جانە ادامزاتتىڭ الباستى قىرىن تانىتادى...
اباي ءوزىنىڭ 37-قاراسوزىندە بىلاي دەيدى: «جاماندىقتى كىم كورمەيدى؟ ءۇمىتىن ۇزبەك – قايراتسىزدىق. دۇنيەدە ەشنارسەدە بايان جوق ەكەنى راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قالادى دەيسىڭ؟ قارى قالىڭ قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى قالىڭ, كولى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى؟».
ناق وسىنداي قۋاتتان قايتا تىرىلگەن اۆتور ءوزى ساقتاي العان ادامگەرشىلىگىنىڭ بار كۇشىمەن «مەن ءتىرىمىن!» دەپ جار سالادى.
ءيا, ءبىزدى ءتۇڭىلۋ مەن ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ اراسىنداعى تەرەڭ وردى اتتاپ وتۋگە ماجبۇرلەيتىن نەمات كەلىمبەتوۆ شىعارمالارىن وقۋ كەرەك!
پاريج, 2015
اعىلشىن جازۋشىسى دەۆيد پەرري:
– مەن ءالى كۇنگە دەيىن ادەبيەتتەگى كەمەل ويدىڭ جاقتاۋشىسىمىن. ادام جانى قورشاعان الەمدى تانىپ-بىلۋدە بيىككە شارىقتاي الادى. اربىردەن سوڭ قازىرگى زامان پروزاسى جاي عانا جەكە باسىنىڭ اتىن شىعارۋ نە بولماسا مانساپ قۇرۋعا ەمەس, ەڭ از دەگەندە سەنىمگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. وسى ايتقانىم راستالىپ شىققانداعى ءلاززاتتى بىلاي قويعاندا, نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى عاجاپ كىتابىمەن تانىسۋىم بولەك قۋانىش. شىن مانىسىندە, سوڭعى جىلدارى ماعان پىكىر جازۋعا ۇسىنىلعان كىتاپتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ەش ۇقسامايتىن دەنە ازابىنا قارسى تۇرعان رۋحاني جەڭىس تۋرالى باياندالعان بۇل شىعارما مەنى تاڭعالدىردى. ونى وقىرمانعا جەڭىل فورمادا جەتكىزە بىلگەن. مۇنىمەن قوسا, ونىڭ جۇرەكجارارلىق مازمۇنى اسقان شەبەردىڭ قولىنان شىققان. ەگەر دە شەبەرلىكتى ساپا دەپ, ال تالانتتى ەرەكشە جاسامپازدىق دەپ بىلەتىن بولساق, كەلىمبەتوۆتىڭ ءومىرباياندىق حيكاياتى قازىرگى زاماننىڭ جاڭا كلاسسيكاسىنىڭ قاتارىنا ەنەدى.
البەتتە, كەمەلدىلىك ادەبي شەبەرلىكتىڭ عانا كورسەتكىشى ەمەس. شىنايى بىرتۇتاستىققا جەتەلەيتىن ارەكەتتەر ارقىلى جەتە الاتىن, ۇنەمى جىلجىپ وتىراتىن نىسانامەن تەڭ. كەڭ ەكزيستەنتسيالدى پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, كەلىمبەتوۆتى ادام رەتىندەگى ولشەم دەپ بىلەمىز. بۇل تۇرعىدا, ج ۇلىنعا جاسالعان ءساتسىز وتا ناتيجەسىندە كۇندەلىكتى قايتالانىپ وتىراتىن بەينەتكە تولى توزاققا اۆتوردىڭ توتەپ بەرۋىنىڭ ىشكى سىرىنا تەرەڭ بويلايمىز. توسەككە تاڭىلعان ۇزاق ون جىلدى اسقان جىگەرمەن باستان كەشىرۋگە ءبارىنىڭ باتىلى جەتە بەرمەيتىنى ءسوزسىز. اياۋسىز جاعدايعا دۋشار بولعان جاس وتباسىنا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى اتقارۋدا شەشىمدىلىك تانىتۋ قاجەتىن قوسپاعاننىڭ وزىندە. تۇيىندەي كەلە ايتارىم, بۇل تاماشا كىتاپتى ءدۇكەننەن نە كىتاپحانادان تاۋىپ وقىعان وقىرماننىڭ باقىتى زور. مىڭداعان قيىندىقتارعا باتىپ كەتە مە, الدە كەلىمبەتوۆ سەكىلدى ادام قالپىن ساقتاپ قايعىعا قارسى تۇرا ما؟
وقىرمان اۆتور شەبەرلىگىنە تامسانىپ قانا قويماي, كىتاپتى پاراقتاعان سايىن ەتيكالىق ساباق الىپ وتىرۋ باقىتىنا يە بولادى. بۇل سيرەك كىتاپتارعا عانا ءتان قۇبىلىس. ءوز باسىم, تاماشا ەڭبەكتى وقۋ ارقىلى ءوزىمدى جاقسىراق سەزىنە ءتۇستىم. ەگەر دە كىمدە-كىم ادەبيەت ادام تاعدىرىن جاقسى جاعىنا وزگەرتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنسە, وسى شىعارمانى مىندەتتى ءتۇردە وقىپ شىعۋعا شاقىرامىن. كەلىمبەتوۆتىڭ ومىرباياندىق حيكاياتى – قازىرگى زاماننىڭ جاڭا كلاسسيكاسى.
لوندون, 2014
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, اقىن چينگيز اليوعلى:
– ...نەمات اعانىڭ ورىس تىلىندە شىققان «نە حوچۋ تەريات نادەجدۋ» كىتابىن سىيلاعان-دى, سونى وقي باستاعاننان-اق باس كوتەرۋدەن قالدىم. بەتتەن بەتكە كوشكەن سايىن مەنىڭ الدىمنان ءوزىنىڭ عاجاپتىعىمەن ادام ايتقىسىز كۇشتى كەيىپكەردىڭ بەينەسى اشىلا بەردى. ول ءوزىنىڭ ءالسىز, اۋرۋ تانىندە ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قانشالىقتى الاپات رۋح شىڭداي بىلگەن دەسەڭىزشى!
قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارناپ ۇيىمداستىرعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ءسوزىمدە مەن بۇل كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى, بالكىم, اۆتوردىڭ ءوزى ەمەس, وعان بۇكىل ءومىرىن ارناعان ونىڭ جاس جۇبايى, دەدىم. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا قايىسپاس, كۇشتى, شىن بەرىلگەن, جارىن, وتباسىن ءسۇيەتىن قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى كەلەدى.
مەن بۇل كىتاپتى ازەربايجانعا اكەلدىم دە, ءبىزدىڭ تەحران ۆەليەۆ دەگەن بەلگىلى اۋدارماشىعا ورىس تىلىنەن ازەربايجان تىلىنە ءتارجىمالاۋىن ءوتىندىم. ءسويتىپ, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» «تەحسيل» باسپاسىنان جارىققا شىقتى. بۇل وقيعا تۋرالى حابارلاعان ماقالالاردىڭ ءبىرى «جاۋلاپ العىش كىتاپ» دەپ اتالدى. مەن العاشقىدا بۇل تەڭەۋگە تاڭعالسام دا, كەيىن ونىڭ شىنىندا دا ادامدى جاۋلاپ الاتىنىنا, ءبىر باستاپ وقىعاننان باس كوتەرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە كوزىم جەتتى.
ن.كەلىمبەتوۆتىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىنىڭ قۇپياسى سوندا, ونىڭ شىعارمالارى بارىنە تانىس, بىراق كوپتەگەن ادامدار كورسەتە المايتىن سەزىمدەردى اشىپ بەرەتىنىنە مەنىڭ سەنىمىم مول.
باكۋ, 2012
بەلارۋس ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى ارنولد سمەيانوۆيچ:
– ءوزىمنىڭ كوپجىلدىق نەيروحيرۋرگتىق دارىگەرلىك پراكتيكامدا (بۇل ىسكە جارتى عاسىر عۇمىرىمدى ارناعان ەكەم) ماعان وتە كۇشتى ادامدارمەن ءجيى كەزدەسۋگە تۋرا كەلدى. ادام ەشۋاقىتتا اۋرۋعا بەرىلگىسى كەلمەيدى, ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن دەنساۋلىعى ءۇشىن, بەرىكتىگى ءۇشىن كۇرەسكە باعىتتايدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كۇرەستە ءبارى جەڭىسكە جەتە بەرمەيدى. ادامنىڭ قاتاڭ سىناق قابىرعاسىنىڭ الدىندا مورت اينەك سياقتى بىت-شىت شاشىلعانىن دا تالاي كوردىم. ال قاۋىپتى اۋرۋ باسىنا تونگەن ادامنىڭ ءوزى تۋرالى, ازاپ شەگۋشى تۋرالى نە ايتارسىڭ!.. تۋعان-تۋىسقاندارى دا, جاقىندارى دا مۇندايدا وزدەرىن ءارتۇرلى ۇستايدى. باستارىنا كەلگەن ناۋبەتكە شىداي المايتىندار دا از ەمەس.
نەمات كەلىمبەتوۆ بولسا ءوزىن ءوزى جەڭىپ شىقتى. ونىڭ اسا قۋاتتى ەرىك-جىگەرى ۇرەيلى بالەگە بوي بەرمەدى, باعىنبادى. ناۋقاس ءوزىن ناعىز كۇرەسكەر رەتىندە كورسەتتى, ەڭ كۇردەلى سىنعا شىداي ءبىلدى.
عالىم, ادەبيەتشى جانە جازۋشى, اۋدارماشى ءوزىنىڭ اۋرۋ حالىندە دە ۇلكەن ارىپپەن جازىلاتىن عالىم بولىپ قالدى. ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرا وتىرىپ, زەرتتەۋشى عاجايىپ دۇنيە جاسادى. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىمەن ول ەرەكشە سىناق كەزەڭىندەگى ادام مىنەزىنىڭ بولمىسىنا تەرەڭ بويلادى. ءوز كەيىپكەرلەرىن زەردەلەگەندەگى اۆتوردىڭ سۇڭعىلالىعى كوپ نارسە تۋرالى ويلاۋعا, ءومىردىڭ قۇندىلىقتارىن تارازىلاۋعا ماجبۇرلەيدى.
قيىن جاعدايعا تاپ بولعان پاتسيەنتتەردىڭ ارقايسىنا مەن نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىندەگى اعىنان جارىلعان بەتتەردى وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرگىم كەلەتىندىگىن يمانداي مويىندايمىن. سودان كەيىن وقىرمانداردىڭ كوبى ءوز كۇشىنە سەنەتىنىنە, ءومىر ءۇشىن كۇرەسۋگە بولاتىنىنا جانە قاجەت ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتەدى دەپ سەنەمىن. ءومىر – ادامعا بەرىلگەن ۇلى سىي. ەندەشە, نەگە ءبىز ونىمەن وپ-وڭاي قوشتاسۋىمىز كەرەك؟!.
سوندىقتان دا نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ الەمدى شارلاپ كەتكەندىگى, ءتۇرلى تىلدەرگە اۋدارىلىپ جاتقاندىعى كەزدەيسوق ەمەس. جەكە ءوز باسىم وعان جازۋشى رەتىندە, تالاي سىننان وتكەن جانە ءومىردىڭ قۇندىلىقتارىن سەزىنە بىلگەن ادام رەتىندە قالتقىسىز سەنەمىن. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءۇلگىسى, ونىڭ ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى ءۇشىن, جاقىن ادامدارعا, تۇتاس العاندا, قوعامعا پايدالى بولۋ ءۇشىن كۇرەسى كوپ ۋاقىت بويى ادامزاتتى قىزىقتىراتىن بولادى!
جاپونيانىڭ ازاماتتىق ديپلوماتيا جانە دوستىق الماسۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اوياما گاكۋين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بۇرىنعى رەكتورى كەن ماتسۋدزاۆا:
– العاش رەت جاپون تىلىنە اۋدارىلىپ وتىرعان «ءۇمىتىمدى ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابى ءدال وسى جاپون جۇرتى وقۋى ءتيىس قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر وكىلى بولا الاتىن تۋىندى دەپ ەسەپتەيمىن.
كىتاپ اۆتورى نەمات كەلىمبەتوۆ تاشكەنت قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى بولعانىمەن, ءوزىنىڭ ومىرلىك جولىن بۇل سالادا سالماي, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى رەتىندە ادەبيەت سالاسىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعا.
اۆتوردىڭ ءوزى وسى كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرى ەرجان سياقتى 35 جاس شاماسىندا ومىرتقا دەرتىنە شالدىعىپ, قول-اياعى قوزعالماي قالعان كىسى. بۇل كىتاپ – كەلىمبەتوۆتىڭ ءوزى جايلى جازىلعان نوۆەللا. بىراق, بۇل ءجاي عانا نوۆەللا ەمەس.
وعان سەبەپ كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ ۋايىم قۇشقان سەزىمى اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ۋايىم قۇشقان سەزىمىن جەتكىزۋدەن الدەقايدا اسىپ ءتۇسىپ, وقىرماننىڭ ۋايىمىنا اينالىپ كەتەتىن امبەباپتىعىندا. جانە دە وسى كىتاپتا كورسەتىلگەن قيىنشىلىقتى جەڭە ءبىلۋدىڭ جولى اۆتوردىڭ ءوزىن عانا قۇتقارىپ قويماي, وقىرمانعا دا قيىنشىلىقتان شىعا الاتىن كۇش بەرەدى.
مىنە, وسىنداي دارىندى اۆتوردىڭ كىتابى جاپون جۇرتىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى باي قازاقستان ەلىنە كوكىرەك كوزىمەن قاراۋعا سەبەپ بولسا ەكەن دەگەن تىلەكپەن قالامىمدى قويايىن.
توكيو, 2015 جىل
حانكۋك حالىقارالىق تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كانگ دۋكسۋ:
– قازاق ادەبيەتى كورەيادا ازىرشە بەلگىسىز. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ اۋدارماسى ماڭىزدى وقيعا. ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستان ادەبيەتىنىڭ كورەي تىلىندە ۇسىنىلۋى كورەيادا الەم ادەبيەتى ارناسىنا كەلىپ قوسىلعان العاشقى اۋدارما ادەبيەتىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ءتان مەن جاننىڭ ازابىنان قۇتىلار جول تەك وتباسىلىق ماحابباتتا جاتتى. كەيىپكەردىڭ ءومىرىن ساقتاي الاتىن تەك ادال, سۇيەتىن ايەل ەدى. ول ءولىم كولەڭكەسىن ىسىرىپ, تىرلىك ساۋلەسىن شاشىراتا الاتىن. ەرجان اجال ۇرەيىن ەڭسەرىپ, ومىرگە قۇشتارلىق سەزىمىن شىڭدايدى. ءسويتىپ, ول اۋدارما جۇمىسىنا كىرىسەدى, ءوز تاريحىن جازىپ, قوعاممەن سىرلاسادى. شىعارمادا كەيىپكەر ايەل گاۋھاردىڭ شىنايى, تازا ماحابباتى ارقىلى ەرجان ومىرگە قايتا كەلەدى.
كەلىمبەتوۆ فيلوسوفياسى بەس قاعيداعا نەگىزدەلگەن: وزىڭە ادال بول; قارتتاردى سىيلا; كۇنشىل بولما; ەكىجۇزدى ادامعا سەنبە; ارمانىڭا ءۇمىت ارت, سوعان ۇمتىل.
سەۋل, 2015
بولگاريا جازۋشىلار وداعىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى, قوعام قايراتكەرى دميتري گاچەۆ:
– قازاقستاندا الەمگە ايگىلى بولعان قالامگەرلەر از ەمەس. اباي, مۇحتار اۋەزوۆ… سونداي-اق, ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارمالارى ماعان ەرەكشە ۇنايدى...
«كاراۆان» (5 مامىر 2012 جىل) گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ارتەم كرىلوۆپەن سۇحباتىنان.
Hertfordshire Press باسپا ءۇيىنىڭ قۇرىلتايشىسى, باسپاگەر مارات (مارك) احمەدجانوۆ:
– ۆيكتور گيۋگو ايتقانداي, ادامعا ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن الدىنداعى شىڭداردا ۇدايى ەرلىكتىڭ داڭقتى ۇلگىلەرى تۇرۋى قاجەت. نەمات كەلىمبەتوۆ وسىنداي ەرلىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسى – بۇل ءومىردى ءسۇيۋ تۋرالى, ادامنىڭ رۋحاني, ىزگىلىك دامۋىمەن ۇشتاسقان كۇرەسىنىڭ ءوز ناتيجەسىن بەرەتىندىگى تۋرالى مونولوگ.
مەنىڭ نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىستىعىم 2012 جىلى لوندوندا ءوزىمنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمدى كوپ جاعدايدا قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتكەن ناق وسى كىتاپتان باستالدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ادەبي دارىندىلىعى مەن ادامي ەرلىگىنىڭ ۇشتاسقاندىعى وقىرمان جانە باسپاگەر رەتىندەگى مەنى كەرەمەت ءتانتى ەتكەن-ءدى.
ونىڭ رۋحانيلىققا, جىلىلىققا تولى كىتابى ەرلىك پەن جانقيارلىقتى جانە دە, ارينە, بىزگە ارمانداۋ مەن ۇمتىلىستارىمىزعا قولداۋ كورسەتەتىن مۇمكىندىكتى بايان ەتەدى. ءۇمىتسىز, سول سياقتى, سەنىمسىز ادام ءومىر سۇرە المايدى. ولار وعان اۋاداي قاجەت. بۇل ەكى سەزىم قاتار جۇرەدى. سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ ادامعا ءومىر سۇرۋگە, بار قيىندىقتى جەڭۋگە كومەكتەسەتىن وڭ قۋاتى بار.
بۇل – ادامعا كۇش-قۋات جانە وزىنە سەنىمدىلىك بەرەتىن بىرەگەي ەڭبەك. پوۆەست كەيىپكەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ويلانعاندا, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىندە سۋرەتتەلگەن جاعدايعا تاپ بولعان ادامداردىڭ تراگەدياسىمەن سالىستىرعاندا سەنىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارىڭ مەن بالەلەرىڭ تۇككە تۇرعىسىز ەكەنىن تۇسىنەسىڭ.
«ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» پوۆەسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ – قازاق ادەبيەتىن دامىتۋداعى جانە ءىلگەرىلەتۋدەگى ماڭىزدى كەزەڭ. بۇل ازاپ پەن توزىمدىلىك فيلوسوفياسىن سەزىنۋ ءۇشىن تەك قازاقستاندىق وقىرمانعا عانا مۇمكىندىك بەرىپ قويعان جوق, ول شەتەلدىك اۋديتوريانى نەمات كەلىمبەتوۆ سياقتى كورنەكتى عالىممەن ءھام جازۋشىمەن تانىستىردى. حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ جاندانىپ جانە باسقا مادەنيەتتەرگە قىزىعۋشىلىقتىڭ ءوسىپ وتىرعان داۋىرىندە اۋدارما مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى. اۋدارما ءتۇسىنۋدىڭ, ءتۇسىندىرۋدىڭ جانە قارىم-قاتىناستىڭ قۇرالى رەتىندە كورىنەدى. بۇگىندە اتالمىش كىتاپ الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى دا, جاڭا كەڭ اۋديتوريا تاپتى. سوندىقتان دا «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» (I don’t want to lose the hope) پوۆەسىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلۋىنىڭ قازاق ادەبيەتى ءۇشىن دە, دۇنيەجۇزى ادەبيەتى ءۇشىن دە ماڭىزى زور.
لوندون, 2015
وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى فارحاد حامراەۆ:
– كاسىبي جازۋشىلار كەيدە ىزگىلىك پروبلەماتيكاسىنا تەرەڭ ۇڭىلگەندىگى سونشالىق, كوركەمدىك ىزدەنىستەر اياسىنان شىعىپ, بەلسەندى دە پارمەندى تۇردە كوركەم پۋبليتسيستيكامەن اينالىسقان. ولاردىڭ وتكىر ءسوزى قوعامدا كەرەمەت قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان, قوعامدىق پىكىردىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتكەن. مۇنىڭ جارقىن مىسالدارىن ۆالەنتين راسپۋتين مەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ پىكىرسايىس تۇرعىسىنداعى ماقالالارىنان كورۋگە بولادى. بىراق گازەت-جۋرنال جانرىنىڭ شەڭبەرى تارلىق ەتەتىن باسقا دا جازۋشىلار بار. ولار ماتەريالدى مەيلىنشە كەڭ, ەڭ باستىسى, وتە تەرەڭ قامتۋعا تىرىسقان. مۇندايدا ولاردىڭ دۇنيەتانىمى وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى, ۇلتتىق, ءتىپتى, الەمدىك ادەبيەتتىڭ ارالىق اسەرىنەن بايقالاتىنداي كورىنىس بەرەدى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «كۇنشىلدىك» كىتابى – سونىڭ دالەلى.
«كۇنشىلدىك» كىتابى – ايرىقشا شىعارما. ونىڭ ەرەكشەلىگى ءتۇرىندە عانا ەمەس, قاراستىراتىن پروبلەماتيكاسىنىڭ مانىندە. ول ديالوگ تۇرىندە قۇرىلعان. ءبارىنىڭ سانى ون ءۇش. بۇل فيلوسوفيالىق پايىمداۋلار ەمەس, دۇرىسىندا, تەك فيلوسوفيالىق قانا ەمەس, ديالوگتىڭ ارقايسىسىنىڭ كەڭ ناقىلدىق تۇرپاتتاعى تاقىرىبى بار.
نەمات كەلىمبەتوۆتى مۇنداي شىعارما جازۋعا نە يتەرمەلەدى؟ بىزدىڭشە, سەبەپ بىرنەشەۋ.
بىرىنشىدەن, ن.كەلىمبەتوۆ تەك جازۋشى عانا ەمەس-ءتىن, ول عالىم, ەجەلگى كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ مامانى بولدى. شىعارمالاردىڭ وتكەنىن شولا وتىرىپ قاراستىرعاندا, عالىم كەيبىر جازۋشىلاردىڭ كوزقاراستارىنداعى ءبىرشاما ۇقساستىقتارعا نازار اۋدارعانى كۇمانسىز. بۇل الدىمەن قازاق جازۋشىلارىنا قاتىستى. ءسويتىپ, وزىندىك جۇيەلەۋدى تالاپ ەتەتىن بەلگىلى ءبىر ماتەريالدار جيناقتالا بەردى.
ەكىنشىدەن, جازۋشى ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن, ونىڭ ماقساتتارىن, ارمان-مۇددەلەرىن, كەمشىلىكتەرىن جاقسى ءبىلدى جانە تەرەڭ ءتۇسىندى. بۇل دا قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىندىك ءداستۇرى ەدى. ابايدىڭ «عاقليالارىن», مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پروزاسىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر.
ن.كەلىمبەتوۆ جالپىادامزاتتىق پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن, ولاردى شەشۋ الدىمەن وتاندىق تاجىريبەگە جۇگىنگەندە اناعۇرلىم پارمەندى بولاتىنىن وتە جاقسى سەزدى.
ۇشىنشىدەن, ۇلكەن شەبەر رەتىندە ول ءوزىن تولعاندىرعان پروبلەما تۋراسىندا ءوزىنىڭ كوركەم ءسوزىن ايتپاي قالا المادى. باسىندا, بالكىم, مۇنداي ءىرى زەرتتەۋ جازۋ جوسپارلانباعان دا بولار. جۇمىس بارىسىندا ماتەريالدىڭ كوپتىگىنەن ونى بەلگىلى ءبىر جۇيە بويىنشا العا تارتۋعا تۋرا كەلدى. ماتەريالدى بەرۋدىڭ ءتۇرى (ديالوگ) اسا بىلىكتىلىكپەن تاڭدالدى, ال بۇل قاراستىرىلىپ وتىرعان احۋالدى جان-جاقتى كورسەتۋدى اناعۇرلىم جەڭىلدەتىپ قانا قويعان جوق, ءماتىندى وقىرمان تۇسىنىگىن قيىنداتاتىن اسىرە اقپاراتتى ءۇيىپ تاستاۋدان ارىلتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
ەڭ اقىرىندا, مۇنداي كىتاپتىڭ وتاندىق ادەبيەتتە بولماعانىن ايتۋ كەرەك. وسى تاقىلەتتەس باسىلىمداردىڭ وتە قاجەت ەكەندىگىن جانە ولاردىڭ ۋاقىت وتە كەلە ادامداردىڭ اجىراماس سەرىگىنە, وزىندىك ەنتسيكلوپەدياعا اينالاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
ناتيجەسىندە, ەشقاشان ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىن جوعالتپايتىن وتە قىزىقتى دا قاجەتتى شىعارما دۇنيەگە كەلگەن. ماسەلە, ارينە, كۇنشىلدىك سياقتى قۇبىلىستىڭ ماڭگىلىك ەكەندىگىندە ەمەس. ادام ءتىرى جۇرگەندە ول ونىڭ اردايىمعى سەرىگى بولماق.
تاشكەنت, 2015 ءساۋىر
اۋدارعان
عوسمان تولەعۇل ۇلى.
