ەل داناسى

ۇلتتىق رۋحتىڭ قامقورشىسى «مەن بار ءومىرىمدى قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەڭ كيەلى دە اسىل مۇراسى – قازاق تىلىنە ارناپ كەلە جاتقان جانمىن. از با, كوپ پە, جاقسى ما, جامان با – ءبىراز ويلارىمدى حاتقا ءتۇسىرىپ جاس ۇرپاققا ۇسىنىپ جۇرگەن جايىم بار. كورگەن, وقىعان, تۇيگەن نارسەلەر نەشە الۋان ويعا جەتەلەيدى. اسىرەسە, انا ءتىلدىڭ تاعدىرى تۇندە دە, كۇندىز دە مازالاي بەرەدى», – دەيدى  اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى. ومەكەڭ ۇلتتىق رۋحتىڭ, ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ ناعىز قامقورشىسى بولىپ تابىلادى. ول – عىلىم مەن ونەردى قاتار الىپ كەلە جاتقان عالىم. ونىڭ سازگەرلىگىن تانىتاتىن بىرنەشە, اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى «جار سالەمى», «جاس ويشىل», «انا ءتىلى», ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ», «اق قويان», «ورەنىم», تاعى دا كوپتەگەن اندەرى جۇرتشىلىققا ءمالىم. – ومەكەڭ حالىق اندەرىنىڭ جانە وپە­رالىق اريالاردىڭ شەبەر ورىنداۋشىسى جانە ۆيرتۋوز دومبىراشى, ول ونەر­مەن شۇعىلدانسا, ناعىز اتاقتى ءارتىستىڭ ءوزى بولار ەدى. «ىستىقكولدىڭ ال­قىزىل گۇلدەرى» دەگەن كوركەم فيلمدە ومە­كەڭ ورىن­داعان اندە قازاقتىڭ كەڭ-باي­تاق دالاسى كوزگە ەلەستەپ, تۋعان جەرگە, وتانعا دەگەن ءوزىنىڭ سۇيىس­پەنشىلىگى كورىنىپ تۇ­رار ەدى. ونەرگە دەگەن ىنتىقتىعىنا قا­راماستان, ءو.ايت­باەۆ لينگۆيستيكالىق عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ءتىلتانىمنىڭ ەڭ جو­عارى ساتىسى­نا كوتەرىلدى. قازاق اللادان بالا سۇرايدى, بالا سۇراسا دانا سۇرايدى «بالا بەرسەڭ, دا­نا بەر, بالانىڭ جاق­سىسىن, – ادالىن بەر», – دەگەن ماتەل سودان قالسا كەرەك. دانا بالا اكەسىنىڭ اتىن, حالقىنىڭ سالتىن, وتانىنىڭ داڭقىن اسىرادى. جامان بالا اكە اتىنا كىر كەلتىرەدى. وتانىن قورعاي الماي ساعىڭدى سىندىرادى, «قوياندى قامىس ولتىرەدى, ەر­دى نامىس ولتىرەدى», دەگەندەي نامىسىڭدى كەلتىرەدى. مىنە, وسى­نىڭ بارىنەن ءتالىم العان قازاق اتامىز «بالا» دەگەندى ەكىگە بولگەن: ءبىرى – اكەسىنىڭ بالاسى, ەكىن­شىسى – ەل بالاسى. اكەسىنىڭ بالاسى ءتۇتىن تۇ­تەت­كەنمەن اۋىل اراسىنان, ەل­دىڭ قاراسىنان ۇزاماي جۇرەدى. قا­زاقتىڭ: «اكەڭنىڭ بالاسى بولما, ەلدىڭ بالاسى بول», دەپ باتا بەرۋى دە كوپ دۇنيەنى اڭعارتادى. ومىرزاق ايتباي ۇلى – مىنە, وسىنداي ۇلت پەرزەنتى, ەل بالاسى. وسى ارادا تولاسسىز جارعا سوعىپ, الاساپى­ران زا­مانانى دابىلداتقان حح عاسىر ۇلىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءوزىن «قىر بالاسى» دەپ اتاۋى ويىڭا ەرىكسىز ورالادى. الەكەڭ باستاعان ۇلى شوعىر احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ, ماع­­جان جۇماباەۆ «ەلىم-ايلاپ», ومىر­دەن ءوتتى. كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە دانا­لىقتارىن تانىتىپ, ءبىلىم, ونەر كوگىنە قۇلاش ۇرعان مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, تاعى باسقا اعالار جۇل­دىز­­داي اسپان الەمىن قاق جارىپ, تاڭ­داندىرىپ تامساندىرىپ ولار دا كەتتى. مىنە, سولاردان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءىزىن باسا ومەكەڭدەر كەلدى. مۇقاڭ, قانە­كەڭدەرگە ەرە شىققان ۇرپاقتىڭ وكىلى اكادەميك اپامىز رابيعا سىز­دى­­قوۆانىڭ ومىرزاق اعانىڭ ءبىر مەرەيتويىندا ايتقان ءسوزى وسى جەردە ويعا ورالىپ وتىر. «جاقسى جاننىڭ ىز­گى قاسيەتتەرىن الدىمەن ونىڭ ۇشقان ۇياسىنان, العان تاربيەسىنەن, وتكەن ءومىر مەكتەبىنەن ىزدەگەن ءجون», دەپ: «ومەكەڭنىن اكەسى قاراتاۋ, سىر وڭىرىنە بەلگىلى اقىن ءارى مادەنيەت قايراتكەرى بولعان. ول ايتباي مەكەنىندەگى قارناق مەدرەسەسىندە ايتجان اتتى موللادان وقىپ, مۇ­سىلمانشا جاقسى ءبىلىم العان. ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ, بۇحاراعا بارىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ, اراب, پارسى تىلدەرىن مەڭگەرگەن, شىعىس ادەبيەتىن جاقسى بىلگەن زيالى ادام بولعان ەكەن, بىرنەشە پوە­ما-داستاندار جازعان, ايتىستارعا قاتىسقان. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ تاشكەنت قالاسىندا مۇعالىم بو­لا ءجۇرىپ, اتاقتى مايلىقوجا, مادەلى­قوجا, مولدا مۇسا, ءشادى تورەلەرمەن سىيلاس, دامدەس بولعان. ولاردىڭ جىر­لارىن جاتقا ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جايۋشىلاردىڭ بىرىنەن سانالادى. اكەسى ومەكەڭدى ءبىر ەلى قاسىنان تاس­تاماي, ەرتىپ ءجۇرىپ تاربيەلەيدى. پوەزيا مەن ءان-كۇي – اسەمدىك الەمى بولسا, سول سۇلۋلىققا باۋليدى. ءدىن – يماندىلىق مەكتەبى بولسا, ءدىني جوعارى ءبىلىمدى اكەسى ومەكەڭدى ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيدى. ءسىرا, عالىم, قايراتكەر ومەكەڭنىڭ ءومىر جولىن بايانداۋعا كوشپەس بۇرىن, ۇلان ومەكەڭنىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلسەك, وعان تابيعات, دالىرەك ايتساق اتا-اناسى بويىنا ونەر مەن يمان دارىتىپتى. اكەسى عانا ەمەس, اناسى جۇماگۇل نا­رىمبەتقىزى دا ءانشى ءارى دومبىراشى بولعان, ءتىپتى, اقىندىقتان دا قۇر الاقان ەمەس ەكەن. بىردە قوساعى ايتەكەڭمەن ايتىسىپ, ونى جەڭىپ تە كەتكەن كورىنەدى. حالقىمىزدىڭ وسىنداي ءان-كۇي, اقىندىق ونەرىنىڭ قوس يەسىنىڭ شاڭىراعىندا ومەكەڭ دۇنيەگە كەلدى. ومەكەڭنىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى, اتا-اناسىنان دا­رىعان اسىل قاسيەتتەر» ەكەنىن اكادەميك اپامىز رابيعا سىزدىقوۆا وسىلايشا وتە جاق­سى ايتقان ەدى. ومىرزاق ايتباي ۇلى 1936 جىلى 5 ساۋىردە وڭتۇستىك قا­زاق­­­ستان وبلىسى, وتىرار اۋدانى, بالتاكول (بۇرىن تۇركىستان اۋدانىنا قاراعان) اۋىلىندا, الدا ايتىلعانداي اعارتۋشى-مۇعالىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ءومىر جولىن ومەكەڭ 1953 جىلى كەنتاۋ قا­لاسىنداعى مىرعالىمساي «سان­­­تەحمونتاج» مەكەمەسىندە تەمىر شەبەرى بولىپ باستايدى. 1954-1959 جىلدارى ءال-فارابي اتىن­داعى قازمۇۋ-ءدىڭ في­لولوگيا فا­كۋلتەتىندە وقيدى. ول ستۋدەنتتىك جىلداردىڭ وزىندە عى­لىمي, قو­عامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. ونەردى دە وگەيسىتپەيدى. 1959-1962 جىل­دارى «سوتسياليستىك قا­زاقستان» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, 1962 جىل­دىڭ كوكتەمىندە قازاق كسر عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ اۋىسادى. مىنە, وسىدان بىلاي قاراي ول تابان اۋدارماي عىلىمي جۇمىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسادى. 1971 جىلى «ماكسيم گوركي فرا­زە­ولوگيزمدەرىنىڭ قازاق تىلىندە بەرىلۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى, 1992 جىلى «قوعامدىق عىلىمدار تەر­­­مينولوگيالىق لەك­سيكاسىنىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋى» دەگەن تا­قى­رىپ­تا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قور­عايدى. اكادەميك ءو.ايتباي ۇلىنىڭ زەرت­­­­­تەۋ­لەرىنىڭ تاقىرىبى ءار الۋان جانە سان قىرلى. دەگەنمەن, تەرمينو­لوگيا جانە اۋدارما ماسەلەلەرى عا­لىمدى كوبىرەك قىزىقتىردى. 1975 جىلى جارىق كورگەن «اۋ­دار­ماداعى فرازەولوگيالىق قۇ­بىلىس» دەگەن ەڭبەگى كەڭ تاراپ, قالىڭ وقىرمانعا تانىمال بولدى. بۇل مونوگرافيادا تەرمينو­لوگيا ماسەلەلەرى جانە ماقال-ما­تەلدەردىڭ دۇرىس قولدانىلۋى, ولار­دىڭ سەمانتيكا-ستيليستيكالىق جانە ەتنولينگۆيستيكالىق ەرەك­شە­لىكتەرى تۋرالى ءسوز بولادى. اۋدارما تەورياسىنىڭ لينگۆيستيكالىق ما­سە­لەلەرىمەن ءبىراز شۇعىلدانىپ, عالىم قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنا كوبىرەك نازار اۋدارادى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ دامۋى مەن قا­لىپ­­تاسۋى جايىندا ءسوز بولعاندا, ءو.ايتباي ۇلى ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاماي وتۋگە بولمايدى. جيىرما بەس جىلدان استام ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى رە­تىندە ومەكەڭ تەرمينولوگيا مەن اۋدارما تەورياسىنا قاتىستى ىرگەلى تا­قى­­رىپتارعا باسشىلىق جاساپ, تەرمينولوگيا سالاسىنىڭ نەگىزگى پرين­تسيپتەرى مەن قاعيدالارىن جانە ونىڭ باستى باعىتتارى مەن ادىستەرىن زەرتتەپ انىقتاپ بەردى. تەرميندەردى قا­لىپتاستىرۋ, جۇيەلەۋ, قازاق ءتىلى زاڭ­­دى­لىقتارىنا يكەمدەۋ جولدارى جا­يىندا كوپتەگەن ەڭبەكتەر جا­ريا­لا­دى. بۇل ەڭبەكتەردە ءتىل­دىڭ جالپى لەك­سيكالىق جۇ­يە­­سى مەن تەرميندەردىڭ ارا-قا­تى­­ناسى, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىر­ماشىلىقتارى, قازاق تىلىندەگى تەرمين جاساۋ تاسىلدەرىنىڭ تۇرلەرى جانە ولاردىڭ لەكسيكا كوز­دە­رى, تەرمي­نولوگيا تەورياسى­نىڭ دامۋ جول­دارى مەن كەزەڭدەرى قا­راستىرىلادى. ومەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, «قازىرگى قاراس­تىرىپ جۇرگەن تەرميندەر تەڭىز استىندا جاتقان الىپ مۇزدىڭ ازداعان ۇستىڭگى جاعى عانا», دالىرەك ايتقاندا, تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى ءالى دە جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى دەپ تۇسىنەمىز. اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى قازاق تەرمينولوگياسى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن پروبلەمالىق تا­­­قىرىپتارعا جەتەكشى بولىپ, بىر­نەشە ۇجىمدىق عىلىمي كىتاپتاردى جارىققا شىعارادى. بۇلارمەن قاتار, كورنەكتى عالىم ء«تىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز» (الماتى: «عىلىم», 1968); «ورەلى ونەر» (الماتى: «عىلىم», 1976); ء«سوز ونەرى» (الماتى: «عىلىم», 1978); «قازاق تەر­مينولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرى» (الماتى, 1986); «اۋدار­مانىڭ لەكسيكا-ستيليستيكالىق ماسە­لە­لەرى» (الماتى: «عىلىم», 1987); «تەر­ميندەر جانە ولاردىڭ اۋدارمالارى» (الماتى: «عىلىم», 1990), «انا ءتىلى ارداعىم» (1990, ن.ۋاليمەن بىرگە), ء«تىل مايدانى» ء(ا.قايدارمەن بىرگە), «وسنوۆى كازاحسكوي تەرمينولوگي» (2000) «انا ءتىل, انا ءسۇتىم, ارىم مەنىڭ» (ارىس, الماتى, 2007), «قازاق ءتىل ءبى­لىمىنىڭ ماسەلەلەرى» (ارىس, الماتى, 2007) مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى جانە 500-گە جۋىق عىلىمي ماقالالارى باسىلىپ, جارىق كورەدى. 2015 جىلى 5 تومدىق تاڭدامالى ەڭبەك­تەرى جۇرت قولىنا ءتيدى. عالىمنىڭ ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى جوعارى باعالانىپ, «قۇرمەت» (1998) پەن «پاراسات» (2006) وردەن­دەرىنىڭ  يەگەرى بولدى. ومىرزاق ايتباي ۇلى تەرمين جا­ساۋدىڭ باستى ۇستانىمدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن نەگىزدەپ, ۇلتتىق تەر­­­مين­دەردىڭ قالىپتاسۋىنداعى قيىن­شى­لىقتاردى انىقتادى جانە سالالىق تەرميندەردىڭ جاسالۋ جولدا­رىن سي­­پاتتاپ بەردى. ومەكەڭ قازاق تەر­­مي­­نولوگياسىن تاريحي اسپەكتىدە قاراستىرادى, ولاردىڭ قالىپتاسۋ جول­­­دارىن, دامۋ كە­زەڭدەرىن, عىلىم ءتىلىن بايىتۋداعى ءرولىن انىقتاپ كور­سەتەدى. ول قازاق تەرمينولوگياسى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ باسقا دا سالالارى سياقتى ءوزىنىڭ كۇردەلى تاريحي دامۋ ساتىلارىنان ءوتتى دەيدى. قازاق تەرمينولوگياسىن دامىتۋدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن زەرتتەگەندە, عالىم ونى قازاقتىڭ عىلىمي تەر­مي­نولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ باعالايدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاري­حىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوس­قان ۇلەسىن ابايدىڭ ادەبيەتكە قوسقان ۇلەسىمەن سالىستىرادى. 20-30 جىلدارى قازاق تەرمي­نو­لو­گياسىنىڭ جاسالۋى مەن قالىپ­تا­سۋىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ق.جۇ­­بانوۆ ەلەۋلى ءرول اتقارعان بولسا, بۇگىنگى كۇندەرى قازاق تەر­مي­نولوگياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپ­تاسۋىنا ومىرزاق ايت­باي ۇلى­نىڭ قوسقان ۇلەسى ەلەۋلى. احمەت باي­تۇرسىن ۇلىن ومەكەڭ قازاق تەر­مينولوگياسىنىڭ «اتاسى» دەپ با­عا­لايتىن بولسا, بۇگىنگى كۇندەرى اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىن قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ «اعاسى» دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىق تەرمي­نو­لوگيانى دامىتۋ جايىنداعى عا­لىمنىڭ ءوز بايلامدارىنا توقتالىپ كورەيىك: «تەرمينولوگيا – عىلىم مەن تەحنيكا ءتىلىن دامىتاتىن لەك­سيكانىڭ بىردەن-ءبىر كۇردەلى قاباتى. قازاق ءتىلى تەرمينولوگياسى جازۋ ساۋاتتىلىعىن ارتتىراتىن ەملە ەرەجەلەرىنە تىكەلەي تاۋەلدى. ەندەشە, ەملە ەرەجەمىزدە تەرمين سوزدەردى جاساۋ, قابىلداۋ جونىندە جىبەرىلگەن قاتەنى تۇزەۋ. تەرمين­جا­سامنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن باسپاسوزدە جاريالاي وتىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە جىل سايىن پىكىر سايىسىن وتكىزىپ وتىرۋ. تەرمينولوگ كادر دا­يىن­داۋ جولدارى قاراستىرىلىپ, ما­مانداردى شەتەلگە تاجىريبە الماسۋعا دەيىن جىبەرۋدى ويلاستىرۋ. قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە راديوحابارلاردى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ, ەكى جىلدا ءبىر عىلىمي پراك­تيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ وتىرۋ. بۇكىل تۇرىك تىلدەرىنە ور­تاق تەرمينولوگيالىق قور جاساۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋ», دەيدى اكادەميك. كورنەكتى وقىمىستى ءو.ايت­باي­ ۇلى­نىڭ ەڭبەكتەرىندە تەر­مينو­لوگيانىڭ قالىپتاسۋ كە­زەڭ­دەرى, ونىڭ باسىم باعىت­تا­رى ايقىندالعان. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, تەرمينولوگيا ادەبي ءتىلدىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە لەكسيكولوگيانىڭ ناعىز وزەگىندە تۇر. تەرمينولوگيانىڭ جالپى تەو­رياسىن جاساۋدا, ونىڭ عىلىمدار قاتارىنداعى ورنىن ايقىنداۋ جاع­دايىندا ومەكەڭنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. تەرمين جاساۋ پروتسەسىندە عالىم ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ پوتەنتسيالىن مۇمكىندىگىنشە كەڭىرەك پايدالانۋ كەرەك, دەيدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – ۇلت ءتىلىنىڭ ءوز بايلىعىن سارقا پايدالانۋ كەرەك دەگەن ءسوز.  تەرمين جاساۋ پرو­­تسەسىندە ۇلتتىق تىلىمىزگە ءتان دايىن سحەمالار نەگىزگە الىنادى. كىرمە سوزدەردى انا تىلىنە يكەمدەۋ ماقساتىندا جاڭا مودەلدەر قۇراستىرىلادى. دەگەن­مەن, باسقا تىلدەردە قولدانىلاتىن تەر­ميندەردى ءوز تىلىنە قابىلداۋدا جانە بارلىق حالىقارالىق تەرميندەردى اۋ­دار­عاندا ساق بولۋ كەرەكتىگىن دە عالىم ەسكە سالىپ وتىرادى. بۇل پروتسەستىڭ جا­ۋاپكەرشىلىگى مول, سەبەبى, ۇلتتىق ءتىلىمىز قوعامنىڭ قارىم-قاتىناس ءرولىن اتقا­رىپ, سول قوعاممەن بىرگە داميتىنى بەلگىلى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان بەرى تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ورلەۋىنە بايلانىستى ءبىر جاڭا ۇعىم پايدا بولسا, ءبىر جاڭا تەرمين دۇنيەگە كەلەدى. سوندىقتان, تەرمينولوگيا پروبلەمالارىمەن تەك ءتىلشى ماماندار ەمەس, باسقا دا سالا قىزمەتكەرلەرى دە شۇعىلدانىپ ءجۇر. ءتىلشى عا­لىم­دارمەن بىرگە, جالپى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە تەرمين جاساۋمەن اينالىسۋدا. سو­نىڭ ناتيجەسىندە نەشە ءتۇرلى تەرمينولوگيا سوزدىكتەر قۇراستىرىلدى. ءار اۆتور وزىنشە تەر­مين شىعاراتىن دا بولدى. جاڭا تەرميندەر جاسالىپ, اينالىمعا ەنگىزىلۋدە. ايتا كەتەتىن جاعداي, جاڭا جاسالعان تەرميندەردىڭ ءبارى بىردەي لينگۆيستيكالىق نورمالار­عا ساي كە­لە بەرمەيدى. ولاردىڭ ىشىن­دە ءساتتى جا­سالعان تەرميندەرمەن قاتار, ءسات­سىز بەرىلگەنى دە بار. نەسىن جاسى­رامىز, جۇيەسىز جا­سالعان تەرميندەر دە, تەرميندەردىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىنا جاۋاپ بەرە المايتىندارى دا بارشىلىق. كەيبىر تەرمين قۇ­­­راس­تىرۋ­شى­لار­­دىڭ پىكىرىن­شە, بار­لىق تەر­مين­دەردى قازاقشالاۋ كەرەك, دەيدى. ونىڭ ناتي­جەسىندە ءتىل­دىڭ زاڭ­دى­لىعىنا قارسى, تەر­مين جاساۋ قاعي­دالارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن, قۇلاققا جاعىمسىز ەستى­لەتىن تەرميندەر پايدا بولاتىنى اقيقات. بۇلارعا قاراما-قارسى پىكىر­دى ۇستا­ناتىندار قازاق ورفوەپياسى جانە ورفو­گرافياسى زاڭ­دى­لىقتارىن ەسەپكە الماي, تەرميندەردى سول كۇيىندە اۋدارماي قالدىرۋ كەرەك دەگەنگە دەن قويادى. بۇعان بايلانىستى اكادە­ميك ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ءوز ۇستانىمى بار. عالىمنىڭ پى­كىرىنشە, قازاق تەرمينولوگياسى ەكى جولمەن قالىپتاسادى: ۇلتتىق ءتىلدىڭ بايلىعى جانە كىرمە سوز­­دەر ارقى­لى. جات تىلدەردەن كەلگەن كەيبىر تەر­ميندەردى, دالىرەك ايتقاندا, قالىپتاسقان ينتەر­تەرميندەردىڭ ءبارىن اۋدارۋ قاجەت ەمەس. سەبەبى, ءبىر عىلىم سالاسىندا قولدانىلاتىن حالىق­ارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالامالارىن تابۋ, قالىپتاستىرۋ بارلىق ۋاقىتتا ءساتتى بولا بەرمەيدى. تەرمين جاساۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول, ويتكەنى رۋحاني, مادەني, الەۋ­مەتتىك جانە باسقا دا حالىقتىڭ بايلىقتارى ءتىل ارقىلى تانىلادى دەيدى, عالىم. تەرمين جاساۋدىڭ نەگىزگى جولدارى, ءادىس-تاسىلدەرى قانداي دەگەندە, پرو­فەسسوردىڭ پايىمداۋىنشا, ولار سەمانتيكالىق, مورفولوگيالىق, سينتاكسيستىك جانە كالكا تاسىلدەرى ارقىلى جاسالىپ, ولاردىڭ قول­دا­نىلۋى كونتەكستە تەكسەرىلەدى. بۇل جاعدايدا قازاق ءتىلىنىڭ جالعامالى تىلدەرگە قاتىس­تىلىعى ەسەپكە الىنادى. ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ەڭبەك­تەرىندە تەرمينولوگيانى زەرتتەۋدە ونىڭ ءتىل تاريحىمەن, گرامماتيكامەن, ءتىل مادەنيەتىمەن بايلانىسى سەزىلەدى. سەبەبى, عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, تەر­مين جاساۋ پروتسەسى ءتىل تاريحى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنان تىس قاراس­تىرىلمايدى. ءتىل دامۋ بارىسىندا كەيبىر سوزدەر قولدانىستان شىعادى, ولاردىڭ ورنىنا جاڭا سوز­دەر, سونىڭ ىشىندە تەرميندەر تۋادى. كەيدە ەسكى سوزدەر جاڭا قىزمەت ات­قا­رادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءتىل بايدى, ناقتىلانادى. تىلدە ور­نىققان ەجەلدەن كەلە جاتقان بەلگىلى تاسىلدەر ارقىلى جاڭا سوزدەر پايدا بولادى. قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي, ساياسي-ەكونوميكا-رۋحاني وزگەرىستەرگە باي­لانىستى تەرميندەنۋ پروتسەسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قازاق ءتىلىنىڭ تەرمين جاساۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق مۇم­كىندىك­تەرى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن سوڭ, جاڭا تەر­­ميندەردى قابىلداۋ بارىسىندا ولاردىڭ سەمانتيكاسىندا, ۇعىمنىڭ ءدال بەرىلۋىنە تىرىسۋ قاجەت, وعان, جاڭا ءسوزدى بەلگىلەگەندە, ونىڭ ەتي­مولوگيا­سىن ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق, جاڭا تەر­مين ۇسىنعاندا, ونىڭ العاشقى ۇعىمىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, سول ۇعىمنىڭ مازمۇنىن دا­لىرەك اشاتىن ءسوزدى تاڭداسا, سوندا عانا تەرمين مەن ۇعىم ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلىپ تۇرادى. تەرميندەردىڭ وزىندىك كريتەريلەرى بار, ول قىسقا, سەمانتيكالىق جاعىنان ناقتى, جۇيەلى بولۋعا ءتيىستى. تەرميندەردىڭ وزىندىك قا­سيەتتەرىنە قاتىستى تالاپتارىنا ساي سوزدەردى تاڭداۋ, عا­لىمنىڭ ينتۋيتسياسىنا, بىلىمىنە جانە جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءتول سوزدەرى مەن حا­لىق­­­­ارالىق سوزدەر اياسىندا تەرمين جاساۋ پروتسەسىندە اراب-پارسى سوز­دەرىن دە پايدالانۋعا بولادى, دەيدى عالىم. بۇل سوزدەردى قابىلداۋدا, انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىس زاڭدىلىقتارىنا يكەم­دەلىپ, قۇلاققا جاعىمدى بولىپ, تەز قابىلداناتىن, تۇسىنىكتى بولعانى ءجون. سونىمەن, ءو.ايتباي ۇلى عالىم جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە تەر­­مين جاساۋ پروتسەسىن كەڭ جانە اۋقىمدى قا­راستىرادى. تەرمين شىعارماشىلىعى قوعام ومىرىندە بولعان وزگەرىستەرمەن تىكەلەي باي­لانىستى جانە ءتىل ساياساتىنا سايكەس كەلگەنى ءجون. تەر­ميندەر, ادەتتە, ءتىلشى عالىمدار مەن ءار سالاداعى مامانداردىڭ وسى باعىتتا ىستەگەن جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. عالىم قازاق تەر­مينولوگيا­سىن ادەبيەت ءتىلى­نىڭ ەڭ كۇر­دەلى دە قىزىقتى سالاسى رەتىندە تانيدى, ونىڭ وزىندىك دامۋ جولدارى مەن قا­لىپتاسۋى, قۇرىلىمدىق مودەلدەرى, جاسالۋ ادىستەرى مەن زاڭ­­­دى­لىقتارى بار ەكەنىن اتاپ ايتادى. تەرمينولوگيا پروبلەمالارىمەن قاتار, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى ءسوز مادەنيەتى, ستيليستيكا, لەكسيكولوگيا, ونوماس­تيكا, ديالەكتولوگيا, ادەبي ءتىل, ور­فوگرافيا پروبلەمالارىمەن دە شۇعىلدانىپ ءجۇر. عالىمنىڭ حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا­لار مەن كونگرەستەردە ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ءتىل ساياساتى, تەرمينولوگيا پروبلەمالارىنا بايلانىستى جاساعان باياندامالارى ءاردايىم ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدانادى. ۇزاق جىلدار بويى ومەكەڭ عىلىم كادر­لا­رىن دايارلاۋ ىسىنە ۇزبەي اتسالىسىپ كەلەدى. جالپى, ءتىل ءبىلىمى مەن قازاق ءتىل بى­لىمىنەن رەسپۋبليكانىڭ جوعارى مەكەمەلەرىندە ءدارىس وقىدى جانە قاي­نار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەكانى رەتىندە ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ومىرزاق ايتباي ۇلى جوعارى اتتەس­تاتسيالىق كوميتەت پرەزي­ديۋم­­­­ىنىڭ, سونىمەن بىرگە, ينستيتۋت جانىنداعى عىلى­مي دارەجە بە­رە­تىن عىلىمي كەڭەستىڭ كوپ جىلدان بەرگى مۇشەسى رەتىندە, عى­لىمنىڭ جاس ماماندارىنىڭ ءوسىپ, جەتىلۋىنە قولعابىس ەتىپ كەلەدى. 1998 جانە 2005 جىل­دارى لينگۆيستيكالىق كو­ميس­­سيانىڭ توراعاسى رەتىندە پرە­زي­دەنتتىككە ۇمىتكەرلەردەن ەمتيحان قابىلدادى. عىلىمي-ۇستازدىق جۇمىستا­رى­مەن قوسا, اكادەميك ومىرزاق ايت­­باي ۇلى ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك تەر­مين­كومنىڭ مۇ­شەسى, عالىم حاتشىسى رەتىندە تەر­مينولوگيانىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە كوپ جۇمىس اتقار­دى. مەملەكەتتىك تەر­مين­كومنىڭ وسى زامان سۇرانىسىنا لايىقتى ەرەجەسىن قايتا جازىپ, قۇ­رى­لىمىن ناقتىلاي تۇسۋىندە دە ءو.ايت­باي ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. سونداي-اق, ومەكەڭنىن قايرات­كەرلىك قابىلەتىنىڭ ايقىن كورىنگەن تۇسى – حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن­داعى جۇمىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. رەسپۋبليكاداعى ءتىل ساياساتى ماسەلەسىنىڭ شيەلەنىسىپ قازاق ءتىلىنىڭ قيىن جاعدايدا تۇرعان شاعىندا ول اكادەميك ءا.قايداريمەن بىرگە انا ءتىلىنىڭ مۇددەسى, مۇڭ-مۇق­تاجى ءۇشىن كۇرەسكەن رەس­پۋب­ليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ كوش باسىندا بولدى. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى دەپ اتالا­تىن بۇل ەرىكتى ۇيىم كەزىندە جالپى­حالىقتىق سيپات الىپ, ۇلتتىق, تىلدىك سانانى وياتۋعا تۇرت­كى بول­عان كوپتەگەن شارالار ۇيىم­داستىرعانى كۇللى جۇرتشىلىققا ءمالىم. ومىرزاق ايتباەۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقانداي, «مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن باقىلايتىن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ الدىق. رەسپۋبليكا زيالىلارى وسى قوعام ماڭايىنا توپتاسا ءبىلدى. قۋانىشتا شەك بولعان جوق. ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن, تاريحىن زەرتتەيتىن عىلىمي ينستيتۋت­تار, مەكەمەلەر وزگەشە ءورىس اشىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىن نەگىزدەيتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرا ءتۇستى». ومەكەڭ ۇيىمنىڭ تۇڭعىش «انا ءتىلى» دەپ اتالاتىن ءانۇرا­نىن ءوزى شى­عارىپ, ءوزى ورىندادى. رەسپۋبليكا وقىر­­ماندارى ءسۇيىپ وقيتىن باسىلىم­داردىڭ قاتارىنداعى «انا ءتىلى» گازە­تىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى اكادەميك ءابدۋالي قايداري مەن بىرگە بەلسەنە ارا­­لا­سۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان يگى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى. قازىرگى كەزدە ومەكەڭ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ەلەۋلى جۇمىس اتقارىپ ءجۇر. تاعى ايتا كەتەتىن ءبىر جاعداي بار. سوڭعى كەزدە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ وتىر. وڭتاي­لاندىرۋ ماقساتىندا بۇل عىلىمي مەكەمەنى باسقا وقۋ-ادىس­تەمە ورتالىق­تارىنا قوسۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماسەلە, ومەكەڭدى قاتتى تولعاندىرۋدا. سەبەبى, الەمدە قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن جالعىز ينس­تيتۋت بار بولسا, ول ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عوي. «قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن نە­گىزدەپ, رۋحاني جان دۇنيەسىن اسقاقتاتاتىن, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگى بولىپ سانالاتىن بۇل عىلىمي مەكەمەنىڭ تاعدىرى اۋىرلاي ءتۇسىپ وتىر. ءتىل ينس­تيتۋتى – ۇلتتىق ينستيتۋت ەمەس پە؟ وعان نەمقۇرايدى قاراۋ ەل­دىگىمىزگە ءمىن بولماس پا؟ وسى ماسەلەنى ويلانا, ويلاسا جۇرەلىك, اعا­يىن!», – دەپ ومەكەڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇلتتى تولعاندىراتىن تولعاعىن بىلدىرۋمەن ءجۇر. كوڭىلى جارىق, جۇرەگى جىلى ومە­كەڭ­نىن دوستارى – سىيلاسى مەن قيماستارى كوپ. ونداي ادام امبەگە اماندىق, ساۋ­لىق, جاقسىلىق پەن جەمىستىلىك تىلەيدى. ونداي ادام جاسى ۇلكەن جاقسىعا اينىماس ءىنى, جاسى كىشى جاقسىعا اينىماس اعا, سولاردىڭ بارىنە پانا. سونداي-اق, عالىم, پەداگوگ, قوعام قايراتكەرى رەتىندە اكادەميك ومىرزاق ايت­باي ۇلى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن كەلەسى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولاتىنى ءسوزسىز. زەينەپ بازارباەۆا, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. الماتى.