ەلباسىنىڭ ەل شەكاراسىنان ەركىن ەكونوميكالىق ايماق اشىپ, قۇرعاق پورت سالىپ, تورتكۇل دۇنيەگە ساۋدا-ساتتىق ەسىگىن اشۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرۋ يدەياسى ايتىلعاندا حالىققا ەرتەگىدەي ەستىلگەن ەدى. ارادا بىرەر جىل وتكەندە شاعىل قۇمنىڭ ورنىندا جاڭا قالا بوي كوتەرىپ, ەن دالانىڭ كۇرە تامىرىنداي بولىپ تەمىرجول توسەلىپ, التىنكول, قۇندىزدى ستانسالارى سالىنسا, تاقتايداي تەگىس اۆتوبان تاعى كوسىلىپ جاتىر. كوگالداندىرۋ جۇمىسى دا قاربالاس تىرلىكتى كورسەتەدى. مىنە, وسىناۋ مەملەكەتتىك ءمانى زور جۇمىس جايلى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى بەرداۋلەت ابدۋلداەۆتان العان سۇحباتىمىزدى ۇسىنامىز.
– بەرداۋلەت ەشەن ۇلى, نەگىزگى اڭگىمەنى «قورعاس» شەكارا ماڭى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى تۋرالى ايتۋدان باستاساڭىز؟
– ەلباسى وسىدان ءتورت جىل بۇرىن وسى ورتالىقتى سالۋ تۋرالى يدەيا ايتىپ, زاڭدى قۇجاتقا قول قويعاندا ەل سەنەرىن دە سەنبەسىن دە بىلمەگەنى جاسىرىن ەمەس. توبە-توبە بولىپ جاتقان شاعىل قۇمدى ەن دالا بۇگىندە ءزاۋلىم ۇيلەر بوي كوتەرگەن قالاعا اينالدى. تەمىرجول مەن اۆتوبان كوسىلىپ جاتىر. ەۋروپالىق ستاندارتپەن سالىنعان مەكتەپ پەن بالاباقشانىڭ بۇلدىرشىندەرگە تولۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. جالپى الاڭى 560 گەكتار جەردى الىپ جاتقان بۇل ورتالىق ەكى بولىكتەن تۇرادى. ونىڭ 217 گەكتار جەرى قازاقستان, ال 343 گەكتار جەرى قىتاي بولىگى بولىپ سانالادى. 2012 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە «قورعاس» شمىحو قازاقستان, قىتاي جانە باسقا ەل ازاماتتارىنىڭ ۆيزا راسىمدەۋسىز 30 كۇنگە دەيىن كىرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ ءۇشىن اشىلعان. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەم, الماتى – التىنكول جولاۋشىلار پويىزىمەن كەلىپ-كەتۋدىڭ وتە ىڭعايلىلىعى سول, تاق كۇنى وڭتۇستىك استانادان كەشقۇرىم پويىزعا وتىرعان ادام نەبارى 12 ساعاتتا پانفيلوۆ اۋدانى اۋماعىنداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماققا جەتىپ, كۇنى بويى ساۋدا-ساتتىعىن جاساپ, سول كۇنى كەشقۇرىم پويىزعا ءمىنىپ ۇيىنە جەتەدى. تەك قولىندا شەتەلدىك پاسپورتى بولسا, رۇقسات ەتىلەدى. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي يگىلىكتى ىستەر رەتىمەن اتقارىلىپ جاتقاندا جاركەنتتىكتەر دە قاراپ وتىرماي بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەكە ينۆەستورلارمەن 35 ينۆەستيتسيالىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا جالپى سوماسى 263 ملرد.تەڭگە بولاتىن كەلىسىمشارت جاسالدى. تەرمينالدىق ايماقتاعى 3 نىسان ىسكە قوسىلدى. 14 نىسان بويىنشا قۇرىلىس جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. ناقتىلاي تۇسسەم, ورتالىق الاڭ, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ قالاشىعى بيىلعى جىلى, 4 ساۋدا گالەرەياسى, كونگرەسس-حولل كەلەسى جىلى, 4 ساۋدا ءۇيى, جاتاقحانالار كەشەنى, ساۋىقتىرۋ كەشەنى, ساۋدا ورتالىعى 2018 جىلى ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق, 18 نىساننىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالۋدا. تۇتاستاي العاندا 2018 جىلدان باستاپ «قورعاس» شەكارا ماڭى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى تولىققاندى جۇمىسىن باستايدى دەپ كۇتىلۋدە.
– «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانى اۋماعىنداعى بولىگىنىڭ ۇزىندىعى 75 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. وندا 31 كوپىر, ونىڭ ىشىندە 4 جول ايىرىعى, 4 جول وتكەلى, 9 مال وتكىزەتىن ورىن, 14 وزەندەردەن وتەتىن كوپىر, بارلىعى 98 دانا قۇبىر وتكەلدەرى سالىنادى. جالپى اۋدان بويىنشا الماتى – قورعاس اۆتوموبيل جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە 32,8 ملرد. تەڭگە قارجى جۇمسالادى دەپ كۇتىلۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارى 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاۋ الدى. جوبا بويىنشا قۇرىلىستىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2016 جىل. قۇرىلىس جۇمىستارى نەگىزگى ءۇش بولىككە بولىنگەن: اۆتوموبيل جولىنىڭ جول جابىنىنىڭ قۇرىلىسى, اۆتوموبيل جولىنىڭ بويىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى كوپىرلەردىڭ قۇرىلىستارى جانە ىلە وزەنىنەن ءوتۋ ءۇشىن سالىناتىن ءىرى كوپىر قۇرىلىسى. بۇل جۇمىستاردى يتاليالىق «TODINI Construzioni Generali S.p.A.» كومپانياسى, ءتۇركيالىق «سپ سينە ميداس ستروي» جشس-ءى, «سپ Evrascon مو-1», ازەربايجان مەن قازاقستان بىرىككەن كاسىپورنى, چەحيالىق «OHL ZS» كومپانياسى, قازاقستاندىق «مو-25» جشس-ءى اتقارۋدا. ولاردا قۇرىلىس جۇمىستارىنا 1400-گە جۋىق ادام تارتىلعان, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار – 660 ادام. الماتى – قورعاس اۆتوموبيل جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى اياقتالعان سوڭ جول بويىندا سەرۆيستىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ورىندار سالىنادى. نەگىزى قۇمدى دالادا ىقىلىم زاماننان بەرى اپتاپ ىستىعى مەن جەلىنە توتەپ بەرەتىن توراڭعى, سەكسەۋىل سەكىلدى بۇتاقتى اعاشتار عانا وسەتىن. ءبىز قارا توپىراقتى سىرتتان تاسىپ اكەلىپ, بۇل ءوڭىرگە تەز بەيىمدەلە تامىرىن تەرەڭگە جىبەرە ءوسىپ كەتەتىن ەمەن سەكىلدى اعاش كوشەتتەرىن اكەلىپ وتىرعىزۋدامىز. ماقسات – سۋسىعان قۇمدى توقتاتىپ, جاسىل جەلەكتى جايقالتىپ كورگەن جاننىڭ كوزىن تويدىرۋ بولىپ وتىر.
– «جەتىگەن-قورعاس» تەمىرجولى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ەلباسىنىڭ ارناۋلى تاپسىرماسىمەن جاڭادان سالىنعان «جەتىگەن-قورعاس» تەمىرجولىنىڭ ۇزىندىعى 300 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. ەڭ سوڭعى نۇكتەسى – التىنكول ستانساسى. 2012 جىلى التىنكول-قورعاس جاڭا تەمىرجول وتپەسى پايدالانۋعا بەرىلگەنى ءمالىم. ءسويتىپ, ەۋرازيانىڭ كارتاسىندا قىتايدان ەۋروپاعا قازاقستان ارقىلى قوسىمشا تەمىرجول مارشرۋتى پايدا بولعان-تىن. تەمىرجول قۇرىلىسىن سالىپ, پايدالانۋعا بەرۋگە قازاقستاندىق ءىرى كومپانيالار اتسالىستى. 5 مىڭنان اسا ادام جۇمىسقا تارتىلدى. 293 شاقىرىمى نەگىزگى جولدار, 5 ستانسا, 9 رازەزد, 28 كوپىر جانە 2 جول كورسەتكىش سالىندى. ستانسادا جەرگىلىكتى جولاۋشىلار ۆوكزالى, اكىمشىلىك عيمارات, 180 ورىنعا ارنالعان قوناق ءۇي, كەلىپ-كەتەتىن جولاۋشىلارعا ارنالعان ۆوكزال, 90 ورىندىق اسحانا, تەكسەرۋ-ينسپەكتسيالىق كەشەندەرى, كونتەينەرلەردى تيەۋگە, قاپتالعان جۇكتەردى جانە ءىرى-گاباريتتى جۇكتەردى ءتۇسىرۋ-تيەۋگە, جۇكتەردى ۋاقىتشا ساقتاۋعا ارنالعان قويمالار جانە باسقا نىساندار سالىندى. ستانسانىڭ جۇمىسشىلارىنا جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەرگە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن نۇركەنت اۋىلىندا 357 پاتەردەن تۇراتىن 21 ءۇش قاباتتى ءۇي جانە ەكى وتباسىنا ارنالعان 40 كوتتەدج, 70 ورىنعا ارنالعان جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. الەۋمەتتىك نىساندارعا توقتالسام, 600 وقۋشىعا ارنالعان ورتا مەكتەپ, 240 ورىندىق بالاباقشا, سىرتتان كەلەتىن 100 ادامعا ارنالعان وتباسىلىق-دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ كومبيناتى, 80 ورىندىق اسحانا, 10 ورىندىق مونشا, 2 اۆتوكولىك بەكەتى, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسى بار. 2012 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە «جەتىگەن-قورعاس» تەمىرجول ماگيسترالىندە «الماتى 1 – التىنكول – الماتى-1» العاشقى جولاۋشىلار پويىزى جۇرگىزىلگەنى ءمالىم. بيىل پەنجىم (نۇركەنت) اۋىلىندا 60 پاتەرلى 2 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن سالۋ باستالدى. سونىمەن قاتار, «التىنكول قتج» اق-ى 200 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋدا. بارلىعى 320 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى. جالپى اۋداننىڭ بولاشاقتا دامۋ باعىتىنا قاراي تۋريستەردىڭ كەلۋى ارتاتىنى انىق. سوندىقتان تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتەتىن قوناق ۇيلەر, مەيرامحانالار, مەگاقۇرىلىستاردى سالۋ دامىتىلاتىنى ءوز الدىنا. وسى تەمىرجولدىڭ بويىنداعى تاعى ءبىر ستانسا قۇندىزدى دەپ اتالادى. بۇل ستانسا ارقىلى سۇيىق وتىن, كومىر, تسەمەنت الىپ كەلۋ اۋدان حالقىنا ءارى ارزان, ءارى جىلدام بولىپ وتىر. بىلتىر قىستا جاركەنتتىكتەر سول مۇمكىندىكتى مولىنان پايدالانا ءبىلدى. مۇنى حالىق قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن اتقارىلعان يگى ءىس دەپ باعالاعان دۇرىس.
– ەندى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالساڭىز؟
– جاعراپيالىق ورنالاسۋ ىڭعايلىلىعىنا وراي ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدا دالا ارۋى دەپ تە اسپەتتەلەتىن جۇگەرى كەرەمەت ونەدى. تەك دەر كەزىندە ەگىپ, مول ءونىمدى ىسىراپسىز جيناي بىلسەڭىز قۇرامىنداعى قانتتىلىعى, بەلوگى وزگە داقىلداردان الدەنەشە ەسەلەپ اسادى. جالپى بىلتىرعى جىلى 153,1 مىڭ توننا جۇگەرى ءوندىرىلىپ, ونىمدىلىگى ءار گەكتاردان 60 تسەنتنەردەن اينالدى. اۋداندا جۇگەرىنىڭ تۇلپار 539, ماركو 419, سكيف 619, ارمان 689, التىن 739, مولداۆسكايا 257مۆ, مولداۆسكايا 215مۆ, مولداۆسكايا 456مۆ, تورعاي 587, قازاقستان 435 سۆ, تۋران 480 سۆ, بۋدان 237 مۆ, تسەليننىي 160سۆ سورتتارى وسىرىلەدى. وندىرىلگەن جۇگەرى قايتا وڭدەۋگە شيكىزات رەتىندە جانە مال ازىعىنا جەمگە وتكىزىلەدى. بىلتىر جۇگەرى ءدانىن كەپتىرۋ ءۇشىن استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى اشىلدى. «كراحمال سىرنە زاۋىتى» جشس-دە 50 مىڭ تونناعا جۇگەرى ءدانىن كەپتىرەتىن جاڭا زاۋىت سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. زاۋىتتىڭ جالپى قۇنى 444,8 ملن.تەڭگە, قۋاتتىلىعى ساعاتىنا 40 توننا جۇگەرى ءدانىن كەپتىرەدى. زاۋىتتا قوسىمشا 20 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇل زاۋىتتىڭ ەرەكشەلىگى, ول وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن, زاماناۋي اۆتوماتتاندىرىلعان قوندىرعىلارمەن جابدىقتالادى. سونىمەن بىرگە, بۇل زاۋىتتا ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. جۇگەرى ءدانىن سۋعا بوكتىرەتىن قوسىمشا 4 ساقتاۋ سىيىمدىلىعى قويىلىپ, از ۋاقىتتا سۇرانىسقا وراي ونىڭ جالپى سانى 10-عا جەتتى. ونىڭ ارقايسىسىنا 60 توننا جۇگەرى سيادى. بۇرىن زاۋىت تاۋلىگىنە 100 توننا جۇگەرى وڭدەسە, بۇگىنگى كۇنى 150 توننا وڭدەۋگە قول جەتكىزدى. وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قولداۋىمەن پەنجىم اۋىلىندا 2 قىرمانعا 477,0 ملن.تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل قىرماندارعا ماۋسىم كەزىندە ءۇش اۋىسىمدا 27 مىڭ توننا جۇگەرى جينالادى.
سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى ايدارلى اۋىلىندا «جاركەنت فرۋكت» جشس 1000 گەكتارعا ءارتۇرلى سورتتى اعاشتاردان تۇراتىن باق وتىرعىزۋدى قولىنا الىپ, ەگۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتى. وندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان 300 ادام جۇمىس ىستەسە, الداعى ۋاقىتتا 500 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى. سونداي-اق, جاركەنت قالاسىنان 600 گا جەرگە باق وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىنا كەلسەك, اۋليەاعاش اۋىلىنان 500 باس, جاركەنت قالاسىنان 500 باس, تالدى اۋىلدىق وكرۋگىنەن 200 باس ءىرى قاراعا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالامىز. جاركەنت قالاسىندا ءبىر كۇندە 600 ليتر ءسۇت قابىلدايتىن ورىن اشىلماق. بيىل التىنكول اۋماعىندا 10 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرەتىن فابريكانىڭ قۇرىلىسىن سالۋ باستالادى.
– وسىناۋ مول مۇمكىندىكتەرگە وراي تۋعان جەردە جاڭا كاسىپكەرلەر تابى پايدا بولىپ, ءوندىرىس ورىندارى دا اشىلىپ جاتقان شىعار؟
– البەتتە. ونەركاسىپ سالاسىندا 10,8 ملرد.تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. بىلتىرعى جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى باعدارلاماسىنا 35 تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشقان تەمىر-بەتون شىعاراتىن «جار تاس Products» جشس زاۋىتى ەندى. بۇل زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى بيىل باستالادى. سونىمەن بىرگە, «اقسۇڭقار» اتتى ايىنا 30 توننا ءجۇن جۋاتىن, 10 مىڭ دانا تەرى وڭدەپ, بويايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلۋعا دايىن تۇر. بۇگىنگى كۇنى قاجەتتى قوندىرعىلارى تولىعىمەن ورناتىلدى, قۇجاتتارى جاسالۋدا. بۇل ءوندىرىس ورنىنا 601 ملن.تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا 100 جۇمىس ورنى اشىلادى. «قۇندىزدى تەمىرجول بەكەتىنەن» «Exim Base» جشس سىيىمدىلىعى 15 مىڭ توننالىق قوندىرعى ورناتىپ, تاۋلىگىنە 2500 توننا ءدان تازالاپ, كەپتىرەتىن زاۋىت سالۋدا. وسى سەرىكتەستىكتىڭ ديرەكتورى نۇرلان يمانعازيەۆ شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرگەن جۇگەرىنى ساتۋعا, ياعني جۇك پويىزى ارقىلى الىس جاقتارعا جىبەرۋگە جاعداي جاساپ وتىر. اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا 47,9 ملرد.تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 91,5 پايىزىن جەكەمەنشىك يەلەرىنىڭ ءوز قاراجاتى جانە وزگە دە نەسيە قاراجاتى قۇرادى. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتى قولداۋ ماقساتىندا بىلتىرعى جىلى 275 ورىنعا ارنالعان جەكەمەنشىك 8 بالاباقشا جانە 150 بالاعا ارنالعان 2 شاعىن ورتالىق اشىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بالاباقشاعا بارعان بالا سانى 3397-گە جەتىپ, جىل سوڭىندا بالاباقشامەن قامتۋ 77,2 پايىزدى قۇرادى. اعىمداعى جىلى 585 ورىنعا ارنالعان جەكەمەنشىك 3 بالاباقشا اشامىز. پەنجىم اۋىلىنان جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋعا 52 گەكتار جەر بەلگىلەنىپ, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلۋدە.
وعان 469,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى. جۇمىستىڭ ناتيجەسىن جىل اياعىنا دەيىن كورسەتەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى,
پانفيلوۆ اۋدانى.
