ءتۇيىندى تۇيتكىل

بۇل كۇندە قازاق ءۇشىن كوكونىستىڭ كارتوپ دەگەن ءتۇرى ەتتەن كەيىنگى ەڭ سۇيىك­تى تاعامنىڭ بىرىنە اينالدى. قازىر قازاق ەتتىڭ ءوزىن كارتوپسىز جەمەيتىن بولعان. زادى وسى كارتوپتى ءوسىرۋ بويىنشا قاراعاندى وبلىسى ەلىمىزدە الدىنا قارا سالماسا دا, جەتەكشى ورىننىڭ بىرىندە. وڭىردە وندىرىلگەن كارتوپ وزىنەن ارتىلىپ, وزگە وبلىستارعا, ءتىپتى پاكىستان, يزرايل, ەگيپەت سياقتى شەتەلدەرگە دە ساتىلىپ كەلدى. بيىلعا دەيىن, ارينە... نەگىزى, ءبىزدىڭ ەل – كارتوپقا جارىعان ەل. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2014 جىلى ەلىمىزدە 3,4 ملن. توننا كارتوپ جينالسا, 2015 جىلى 3,5 ملن. توننا ءونىم الىنعان ەكەن. ال ءوزىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىمىز 1,8 ملن. توننا كارتوپتى قۇرايدى. ياعني, بۇگىندە بىزدەگى قولدا بار ءونىم بۇل كورسەتكىشتەن ەكى ەسە اسىپ ءتۇسىپ وتىر. دەگەنمەن, ءونىمنىڭ مۇنشا استا-توك بولعانىنا شارۋالار قاۋىمى اسا قۋانىپ وتىرعان جوق. ماڭداي تەرمەن تاپقانىن ويداعى باعاسىنا وتكىزە الماعان سوڭ ول شىركىندەر قايدان قۋانا قويسىن؟! ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىنىڭ اياعىندا وبلىستا كارتوپتىڭ ءبىر كيلوسى كوتەرمە باعا بويىنشا 55 تەڭگەنىڭ مۇعدارىندا بولدى. سول كەزدە ساقتايتىن جەرى جوق فەرمەرلەر ءونىمىن وسى باعامەن قوتارا ساتىپ جىبەرگەن بولاتىن. ال قويماسى بار شارۋا­لار ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, ياعني باعانىڭ كوتەرىلگەنىن كۇتىپ, كارتوپتى وسى كوكتەمگە دەيىن ۇستاپ كەلدى. بىراق, قىرسىققاندا كارتوپتىڭ باعاسى كۇرت تومەندەپ, فەرمەرلەر تاقىرعا وتىرۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كارتوپتىڭ ءبىر كيلوسى شامامەن العاندا 65 تەڭگە تۇرسا, بيىلعى ءونىمنىڭ باعاسى قۇلدىراپ بارىپ, 35 تەڭگەگە تۇسكەن. جاعدايدىڭ بۇلايشا سيپات الۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ونىڭ ەڭ باستىسىن فەرمەرلەر ءبىزدىڭ نارىققا رەسەي مەن قىرعىزستاننان باعاسى ارزان كارتوپتىڭ اعىلىپ كەلۋىمەن بايلانىستىرادى. ءيا, بىلتىر قازاقستاندا عانا ەمەس, اتالعان ەكى مەملەكەتتە دە كارتوپ مول شىقتى. بىلايشا ايتقاندا, فەرمەرلەر ءونىمنىڭ استىندا قالدى. مىسالى, رەسەيىڭىز سوڭعى بەس جىلدا بايقالماعان كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپتى. 2015 جىلى ولار 33,6 ملن. توننا كارتوپ جيناپ, بەس جىلداعى ورتاشا كورسەتكىشتەن 15,9 پايىزعا ارتىق ءونىم العان. دەگەنمەن, ولار دا مول ءونىمنىڭ «زاردابىن» تارتىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بۇگىنگى كۇندە رەسەيدە كارتوپتىڭ ورتاشا باعاسى 4 رۋبلگە (20 تەڭگە) دەيىن قۇلاعان. ال قىرعىز كارتوبىنىڭ باعاسى – 5 سوم (25 تەڭگە)... «مۇنداي تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى, – دەيدى قازاقستان كارتوپ شارۋاشىلىعى وداعىنىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا قۇرىلتايشىسى پاۆەل لۋششاك, – وبلىسقا كەلىپ, ءوندىرىستى جولعا قوياتىن ءىرى ينۆەستوردى تابۋ. ول, البەتتە ءوزىنىڭ تۇتىنۋ نارىعى بار حالىقارالىق ءىرى كومپانيا بولۋى ءتيىس. ياعني, كاسىپورىن قۋىرىلعان كارتوپ, كارتوفەل-فري, كارتوپ ۇنى مەن قاۋىزىن جانە باسقا دا ءونىمدى وزىندە ءوندىرۋى كەرەك. بىزدە كارتوپ دەگەنىڭىز جەتىپ-ارتىلادى جانە دە ونىڭ ساپاسى دا وتە جوعارى. ال ونى وڭدەۋ وتە كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلۋى كەرەك. مەنىڭ ەسەبىمشە, ەگەر كاسىپورىن جىلىنا 500 مىڭ توننا كارتوپتى وڭدەگەندە عانا ءبىز ونىڭ تيىمدىلىگىن سەزە باستايتىن بولامىز». البەتتە, كارتوپتىڭ ارزانداعانى بىلايعى جۇرتتىڭ جانىنا مايداي جاعىپ جاتىر. ونىڭ وزىندە قازىر جۇرتتىڭ تۇتىنۋ مۇمكىنشىلىگى دە ءماز ەمەس. ەكونوميكالىق قيىندىقتار قالتانى قاعىپ جاتقانعا ۇقسايدى. دەسە دە, تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. ارزانداپ كەتكەن باعا جەر ەمگەن شارۋانىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ-اق جىبەرگەنگە ۇقسايدى. ەندى امالدىڭ جوقتىعىنان كارتوپ وسىرەتىن القاپتى ازايتپاسا بولمايدى دەيدى ولار. ءيا, بۇل كۇندە كارتوپ وندىرۋمەن شۇعىل­داناتىن شارۋالاردىڭ ۋايىمى ۇلعايىپ-اق تۇر. مەملەكەت ەگىس القابىنىڭ ءار گەكتارىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانى الىپ تاستاعان. بانكتەر بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋعا ءالى كۇنگە دەيىن ۇركە قارايدى. ول ول ما, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تىڭايتقىشتىڭ ءوزى 40-50%-عا قىمباتتاعان. ال شەتەلدىكى, ءتىپتى, 100 پايىزعا شارىقتاپ كەتكەن. بۇعان تۇقىمدى, تەحنيكانىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن قوسىڭىز... مىنە, وسى­لايشا تىزبەلەپ ايتا بەرسە كارتوپ شارۋاشىلىعىنىڭ شەتىن ماسەلەسى شۇبى­رىپ شىعا بەرەدى. ال ەندى كارتوپ وندىرۋشىلەر وسىلايشا قارا اسپاندى توندىرە سويلەسە, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ماماندارى بولاشاققا سەنىممەن قارايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, باسەكە بار جەردە باعا ساياساتىنا دا وزگەرىس ەنۋى زاڭدىلىق. ياعني, فەرمەرلەر ۋاقىتتىڭ تالابىنا بەيىم­دەلىپ, جاڭاشا مازمۇندا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنگەندەرى ءجون. اتالعان باسقار­مانىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىل ەگىس القاپتارى كوبەيمەسە, ازايمايتىن كورىنەدى. مىسالى, بىلتىر وبلىستا اۋىل­شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 8,5 مىڭ گەكتارعا كارتوپ ەكسە, بيىلعى مەجە – 9,3 مىڭ گەكتار... كارتوپ وندىرۋشىلەرگە سالساق, «قارساق پەنەن تۇلكىنىڭ تۇگى جەتكەن تۇبىنە» دەمەكشى, كارتوپتىڭ مول ءونىمى وزىنە وسىلايشا ءتۇيىندى تۇيتكىل بولىپ وتىر. ال قاراپايىم تۇتىنۋشى بولسا, داستارقاننىڭ ءسانىن كەلتىرگەن بۇل كوكونىس باعاسىنىڭ كۇننەن-كۇنگە ارزانداعانىنا ىرزا. شىنىمەن دە, كارتوپتىڭ كوپ بولعانى سونشالىقتى جامان با..؟ قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.