رەزەرۆات

سۇڭقارقيا, اندىزدى, قوسبۇيرەك, قىزىلقاباق, تەمىراستاۋ, قۇيىلىس, بايتاقكول, جايلاۋكول, تالدىكول, شىركىن-اي, جەر-سۋعا ات بەرگەندە بابالارىمىزدىڭ تاڭدايىنان بال تامعانداي, ورەلى ورىستەرىنىڭ كەڭدىگىنە ءتىرى جان تاڭعالعانداي عوي. جانە سويلەپ تۇرعان ءار اتاۋ سول جەرگە تابانىڭ تيمەي جاتىپ-اق قيالىڭدى جۇيتكىتىپ, كوركىن كوز الدىڭا اكەلىپ, تىلسىمىنان سىر ۇعۋعا كوكىرەگىڭدە كوزىڭ مەن ساز توگەتىن كۇيىڭ بولسا, سونىڭ ءبىر پەرنەسىن ءدىر ەتكىزسەڭ دە جەتەدى, كەلگەنىڭدە سوعان كوزىڭ ابدەن تويىپ, مەيىرىڭ ءمولت-ءمولت ەتكەن تۇنىققا ابدەن قانادى دەيتىندەي. جوعارىداعى ىسمەر قىزدىڭ قولىنان شىققان سۇلۋ كەستەدەي جىر توگىلگەن, سىر توگىلگەن اتاۋلار ىرعىز اۋدانىنداعى جەر-سۋلارعا بەرىلگەن. ىرعىز-تورعاي – اڭ-قۇستىڭ بازارى ىرعىنداپ بەرەكەسى تاسىعان ىرعىز بويىن اڭ-قۇستىڭ قان بازارى دەرسىز. قىزعىلت قاۋىرسىنى كولدىڭ بەتىن جاپقاندا قۇس ەمەس-اۋ, قىزىل كويلەكتى ارۋداي ءسانىن جاراستىرا تارانعان قوقيقازدى, سىڭق-سىڭق ەتكەن اققۋ-قازدى, مامىرلاپ سۋدان ەرىنە كوتەرىلگەن بىرقازان مەن ۇي­رەك­­تى, دالانى انگە بولەگەن قارا­تور­­عاي, بوزتورعايدى, شيق-شيق ەت­­كەن شىمشىقتى, تۇمسىعى سۋدان كورىن­­سە, كوزدەرى قوس مونشاقتاي مول­­دىرەگەن ونداتردى, قاسقىر مەن قار­ساق­تى, بۇلاڭداعان سۇلۋ تۇلكىنى, دالا­نىڭ كوركى – جەلە جورتقان كيىكتى ەندەشە, سۇقتان قورعاپ, كوبەي­تۋ دە ەلىم-جەرىم دەيتىن ازا­مات­­تار­دىڭ ابىرويلى مىندەتى. وسى ماقساتتا 2007 جىلى 14 اق­پان­داعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №109 قاۋلىسىمەن «ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابي­عي رەزەرۆاتى» مەملەكەتتىك مە­كە­­مەسى اشىلعان بولاتىن. ال وسى اۋماقتاعى قىزدىڭ قوس بۇرى­مىن­داي القاپقا ايدىنىمەن كورىك بەرگەن قوس وزەن – ىرعىز, تورعاي وسى توپىراقتا 200 شاقىرىمداي جالقى اعىپ, ءتاۋىپ دەگەن جەردىڭ تۇسىن­دا بەرەكەسى بىرىگىپ, قوسىلا اقىرىندا ەل ىشىندە سۋ اياعى قۇردىم دەلىنەتىن شالقارعا قۇيادى. ودان وزگە, تەلقارا, ولكەيىك, قاراقاي, اششىساي, شوڭقاي, تالدىساي سىندى ۇلكەندى-كىشى وزەندەر مەن سەكسەن كولى بار دەيتىن ىرعىز بويى تابيعي رەزەرۆاتقا وزدىگىنەن سۇرانعان ولكە ەكەندىگىنە داۋ جوق. وسى ىرعىز, تورعاي, ولكەيىك وزەن­دەرىنىڭ باسسەينىندەگى سەكسەنگە جۋىق كولدەر جۇيەسى دۇنيەجۇزىلىك رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ تىزىمىنە ەن­گىزىلگەن سۋلى-باتپاقتى القاپ بولىپ سانالادى ەكەن دە, رەزەر­ۆات­­­تىڭ عىلىمي ءبولىمى نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرلى باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇر­گىزۋ­مەن اينالىسادى ەكەن. ولار: وسىم­دىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قور­عاۋ جانە كوبەيتۋ, عىلىمي-اقپا­رات­تىق جانە مونيتورينگ ءىسىن جۇر­گىزۋ, ەكولوگيالىق ناسيحات پەن تۋريزم باعىتتارىن دامىتۋ. رەزەر­­­ۆات اۋماعىنداعى عىلىمي-زەرت­­تەۋ جۇمىستارىنىڭ ماقساتى كيىك­تەردىڭ ميگراتسيالىق جولىنىڭ كارتوگرافياسىن جانە ولاردىڭ قىستاقتارىن ەنگىزۋ جانە زەرتتەۋ, ورنيتولوگيالىق زەرتتەۋلەر, جو­يى­لىپ بارا جاتقان جانە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەرمەن قاتار, ەمدىك وسىمدىكتەردىڭ سانىن الۋ جانە زەرتتەۋ كورىنەدى. رەزەرۆات اۋماعى گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ەكى ۋچاس­­كەگە ءبولىنىپتى. ولار – «اتان­باسى» جانە «الاكول» جۇيە­لەرى. رەزەرۆات شەكاراسىنا 7 شا­قى­رىم سايىن ارنايى بەلگى قويى­لىپ, وندا «ىرعىز-تورعاي» مەم­لە­كەت­تىك تابيعي رەزەرۆاتى ەرەكشە قور­عالاتىن ايماق. كىرۋگە تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلعان. بىراق, وكىنەرلىك جايت, ول ەسكەرتۋدى ەلەڭ قىلمايتىندار دا تابىلادى ەكەن. ءجا, ول جايىنا كەيىنىرەك ورالايىق. ءشولدى جانە جارتىلاي ءشولدى لاند­شافتى ايماققا ورنا­لاس­قان رەزەرۆات اۋماعى اۋقىم­دى كو­رىنەدى. شىعىسىندا – قارا­عان­دى, سولتۇستىگىندە – قوستاناي, وڭ­تۇس­تىگىن­دە قىزىلوردا وبلىستارىمەن شەكتەسەتىن 763 549 گا جەرگە كوسىلىپ جات­قان رەزەرۆاتتا ءوز ىستەرىنىڭ نا­عىز جاناشىرلارى, تۋعان جەردىڭ تا­بيعاتىنا نۇقسان كەلتىرەتىن تيت­تەي ءبىر قاسقويلىك پيعىلعا بار پە­يى­­لى­مەن تويتارىس بەرەتىن اپتال ازا­­مات­تاردىڭ باسى قۇرالىپتى. ىر­­عىز جەرىنە تابانىمىز تيگەن دە­ما­لىس كۇنى ەكەنىنە قاراماستان, رە­زەر­­ۆات كەڭسەسىنىڭ ەسىگى اشىق ەكەن. جاڭا عانا رەزەرۆات اۋماعىنا برا­كونەر­لەر كىردى دەگەن حابار ءتيدى, سوعان جەدەل جينالىپ, بىرنەشە توپ ات­تانىپ كەتتى, شىركىندەر ەرەك­شە قورعاۋعا الىنعان «قىزىل كى­تاپقا» ەنگىزىلگەن جانۋارلاردى قول­دارى قالتىراماي اتادى. جىل سايىن قانشاسى ۇستالىپ, م ۇلىك­تەرى تاركىلەنىپ جاتسا دا قوي­مايدى. كەرەمەت ەتىپ, ارنايى جابدىق­تال­عان ونداي كولىكتەردى قۋىپ جەتۋ دە وڭاي ەمەس, ال جەتە قالساڭ, قارۋ­­­­لى قار­سىلىق تا كورسەتەدى, بى­­راق شەگىرت­كەدەن قورىققان ەگىن ەك­­پەس دەگەن­دەي, ولاردان قور­قىپ, جۇ­­مى­سى­مىزدى اتقارماي, جانىا­شى­­ماس قاسكويلەرگە ەل مەن جەر باي­­لىعىن قۇرتۋىنا جول بەرۋگە بولا ما, سوندىقتان كوبىنە ءتۇن بالا­سى ۇيقى كورمەيمىز, دەيدى رەزەر­ۆاتتاعى ازاماتتار. رەزەرۆات ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى امانگەلدى التىباەۆ: «تابي­عاتقا قول سۇعىپ, كىرۋگە بول­مايدى» دەگەن جازۋدى ەلەڭ قىل­ماي, اڭ اتاتىندار وزگە وبلىس­تار­­دان دا كەلىپ جاتادى. وتكەن­دە ءبىزدىڭ جىگىتتەر اتانباسى تاۋى­نىڭ ماڭىنان مەملەكەتتىك ءنو­مى­رى N 515 TOA قوڭىر ءتۇستى LAND ءCRUىSER 100 دجيپ اۆتوكولىگىن توق­تاتتى. اۆتوكولىك ىشىندە قى­زىل­­و­ردا وبلىسىنىڭ قار­ماق­­شى اۋدانىنان 3 ازامات بار ەكەن. تەكسەرۋ بارىسىندا قارۋ-جاراق, كيىك قانى مەن تەرىسىنىڭ قىلشىعى جابىسقان پىشاق, وق پاتروندارىن تاپتىق. سول ماڭاي­دان وق ءتيىپ ولگەن كيىكتەردىڭ دەنە­­لەرى تابىلىپ, وقيعا ىرعىز اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە حا­بار­­لانىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعال­دى. بۇل شاراعا مەملەكەتتىك ينس­پەكتورلار: ە.جايىلحانوۆ, م.مي­زامباەۆ قاتىسسا, تۇزدى سوردا اۋدانى­مىزداعى ءتاۋىپ اۋىل­­دىق وكرۋگى­نىڭ قۇيىلىس ەلدى مە­كەنى­نەن 6 ادام پايدالانۋعا تى­يىم سالىن­عان جانۋارلار دەري­ۆات­تارىن زاڭسىز جيناپ جۇرگەن جەرىندە قولعا ءتۇستى. ولاردى تەكسەرۋ كەزىن­دە قاپ ىشىنە سالىنعان 171 دانا كيىكتىڭ ەسكى مۇيىزدەرى زات­تاي دالەلدەمە رەتىندە الىنىپ, ىر­عىز اۋداندىق ىشكى ىستەر بولى­مىنە تاپسىرىلدى. بۇل شاراعا مەم­لەكەتتىك ينسپەكتورلارىمىز ج.باي­مۋرزين, ا.جانسۇگىروۆ, ج.سۇگىر­تاەۆ قاتىستى», دەدى. ىرعىز-تورعاي وزەن-كول جۇيە­سى جاۋىن-شاشىن سۋىمەن قام­تاماسىز ەتىلەدى. قۇرعاق كليماتقا بايلانىستى سۋداعى تەگىستىك تە ۇنەمى ءبىر قالىپتا بولمايدى. تا­بيعات-انا كەي قىستا قاردان, جاز­دا جاڭبىردان قىسىپ, تامشى تامىز­­باي, شولدەتكەن تۇستا, ىر­عىز-تورعاي باسسەينىندەگى سۋلار­دىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك دەڭگەيلەرى تومەن­­دەپ, اۋماقتارى ازايىپ, كول­دەردىڭ ءتۇبى كورىنىپ قالاتىن تۇستار از بولمايدى. سوندا دا مۇن­داعى ءاربىر وزەن-كول ءوزىنىڭ كولە­مى­مەن, تەرەڭدىگىمەن جانە كەيبىرى بالىق ءونىمى جاعىنان ەرەكشەلەنەدى ەكەن. ايالاساڭ, تابيعاتتى ايالا ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تا­­بي­­عي رەزەرۆاتىنىڭ جەرىندە وسىم­دىكتەردىڭ 64 تۇقىمداسى بار. مە­­كەمە قۇرىلعاننان باستاپ ات­قارىل­عان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى بو­يىن­شا وسىمدىكتەردىڭ 400-دەن استام ءتۇرى, ياعني 57 تۇقىمداسى; 207 تۋىسى انىقتالىپتى. وسىم­دىك­­تەر­دىڭ ىشىندە سيرەك جانە ەن­دە­­ميكا­لىق ءتۇر دەپ تانىلىپ, ەرەكشە قور­عا­لاتىن تابيعي اۋماق تەرري­تورياسى بويىنشا يندي­كا­تورلىق ءتۇر رەتىندە: جيدەلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى جيدە, ءتۇرى – ۇشكىر جەمىس جيدە, راۋشانگۇلدىلەر تۇ­قىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى توبىل­عى, ءتۇرى – ورتا توبىلعى, الا­بۇتا­لار تۇقىمداسىنا جاتاتىن تۋىسى سەكسەۋىل, ءتۇرى – اق سەكسەۋىل, تۋىسى بۇيىرعىن, ءتۇرى – سورتاڭ بۇيىرعىن انىقتالىپتى. ال جانۋارلاردىڭ ىشىندە سۇت­قورەكتىلەردەن: كيىك, قابان, شا­عىل مىسىعى جانە قۇستاردان دالا قىرانى, قاراقۇس, جالباعاي, تارعاق, اققۇيرىقتى تارعاق, اقباس ۇيرەك, بۇيرا بىرقازان, قىزعىلت بىرقازان, ۇكى, قاراباي, قوقيقاز ينديكاتورلىق ءتۇر رەتىندە تاڭدالىپ الىنعان. وقىر­­­مانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ين­­­دي­­­­كا­تورلىق ءتۇر دەگەنىمىز – سول ەكو­­­جۇيە­نىڭ جاعدايىن انىقتايتىن ءتىرى اعزالار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. دەگەنمەن, ەكوجۇيەنى تۇتاس الىپ قاراماي, ونىڭ بولا­شاق­تا­عى دامۋ باعىتىنىڭ قانشا­لىق­تى ورىس­­تەيتىنىن ايتۋ قيىن. بۇل رەتتە, رەزەر­ۆاتتا ومىرت­قا­­سىز جانۋار­لار­دىڭ تولىق زەرتتەل­مەگەنى الاڭداتادى. ماسەلەن, جاز بويى ىزىڭداپ مازا بەرمەي, ونىڭ ۇستىنە شاعىپ, قا­نىڭ­دى سوراتىن ماسانىڭ ەش پايداسى جوقتاي كورىنگەنىمەن, ولارسىز ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان تىرشىلىكتەگى تىنىسقا ۇلكەن زيان كەلەر ەدى. وزەن-كولدەردەگى با­لىق­­­تىڭ ولارسىز كو­بەي­مەيتىنى بەل­گىلى. ەكوجۇيەدە بىر­دە-ءبىر قاجەت­سىز تىرشىلىك يەسى جوق ەكەنى ايان. اتمو­سفەراعا, سۋ مەن تو­پىراق­تاعى تىر­شىلىك يە­لەرىنە, ميكرواعزالار مەن جان-جانۋارلار الەمىنىڭ تيتىمدەي عانا ءبىر بولىگىنە تيگىزىلگەن كەرى اسەر تۇتاس جۇيەنى شايقالتىپ جىبەرەدى. سوندىقتان ىرعىز-تورعاي تابيعي رەزەرۆاتىنداعى كەلەشەكتە قولعا الاتىن اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى وسى باعىتقا دا جۇرگىزىلۋى ءتيىس-اۋ دەگەن وي تۇيدىك. ازىرگە رەزەرۆات مۇراجايىندا ومىرتقاسىزداردىڭ كوللەكتسيا­لارىن عانا كورە الدىق. جالپى رەزەر­ۆات مۇراجايىنىڭ جۇمىسى جاق­سى جولعا قويىلعان ەكەن. عى­لى­مي نەگىزگە سۇيەنگەن مۇرا­جاي كەلۋشىلەرگە ۇلكەن ماع­لۇمات بە­رىپ قانا قويماي, جەرگى­لىكتى مەك­تەپ­تەر­دىڭ شاكىرت­تەرىمەن دە بىر­لەسە كوپ­تە­گەن جۇمىستار اتقا­راتىنى كوڭىلگە قوندى. قازىرگى از-ماز جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس­تاردىڭ اياسىندا ىرعىز-تور­عاي مەملەكەتتىك تابيعي رە­زەر­ۆاتى تەرريتورياسىندا ومىرت­قا­سىزداردىڭ 15 ءتۇرى بارلى­عى انىق­­تالىپتى. ولار: شارشىلى ور­­مەكشى, كادىمگى شىبىنشى, ليۋتكا ينەلىگى, كادىمگى ءداۋىت, جا­سىل شەگىرتكە, قاندالا اسكەر, اي­نال­عىش قوڭىز, ءالتىنتۇستى قولا­قوڭىز, جەتىنۇكتەلى حانقىزى, زاۋزا قوڭىز, تەرەك جاپىراق جە­گىش, ورامجاپىراق اقكوبەلەك, سۇلۋ كوكشىل كوبەلەك, قاراشىم قۇمىرس­قاسى جانە قاراقۇرت دەسە, قۇس­تاردىڭ 250 ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە 109 ءتۇرى سۋلى-سازدى كەشەننىڭ وكىل­دەرى, جىرتقىش قۇستاردىڭ 30 ءتۇرى كەزدەسەدى. ال ارەالى كىشى­­رەيىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار قۇستاردىڭ 32 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلىپتى. رەزەرۆات باسشىسى ۇلان ما­مىر­­باەۆ: «جالپى الەم بو­يىن­شا كيىكتىڭ 5 ءتۇرى بولسا, سو­نىڭ ۇشەۋى – قازاقستاندا. ال ءبىزدىڭ رەزەر­ۆاتتاعى وسى ءۇش پوپۋليا­تسيا­نىڭ ەڭ ءىرىسى – بەتپاقدالا پوپۋل­يا­تسياسى. جازدا قىرىلماعان كۇندە ولاردىڭ سانى اجەپتاۋىر وسە­تىن ەدى. ويتكەنى, وسىعان دەيىنگى كيىك سانىنىڭ ارتۋى رەزەرۆات جۇمى­سىنىڭ ناتيجەلىلىگىن كور­سەت­كەن. امال نە, بيىل جاز پوپۋليا­تسيا سانى كەمىپ قالدى. ال نەگىزىنەن ىر­عىز جەرىندە كيىكتەر ءارى كۇيەك­كە تۇسەدى, ءارى تولدەيدى. بۇل – وسى وڭىر­دە وسەتىن اششى وتتىڭ ارقا­سى. ەندەميك جانە رەليكت وسىم­دىك­تەرگە, ينديكاتورلارعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز», – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە. رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىزمەت­كەر­لەرى جيناقتاپ, مۇراجاي­دان ورىن العان 4 ەندەميك وسىمدىكتىڭ, 27 دارىلىك وسىمدىكتىڭ گەرباريى, جامانشىڭ ايماعىنا وسىدان 700 جىل بۇرىن قۇلاعان مەتەوريتتىڭ تەك­تيتتەرى, بۇل ايماقتا بۇرىن تەڭىز بولعاندىعىن ايعاقتايتىن تە­ڭىز جاندىكتەرىنىڭ تاسقا اينالعان قا­بىرشاق, قاڭقالارى, اكۋلانىڭ ءتىسى, اقبوكەن مەن وزگە دە جابايى اڭ-قۇستاردىڭ ت ۇلىپتارىنىڭ بار­لىعىن مۇراجايدى ارالاتقان گيد – بايان ابدىنابيقىزى تاپتىشتەپ ايتۋعا ابدەن ماشىقتانىپتى. ەكوتۋريزم قازاققا جات پا؟ اۋدان اكىمى مەيىرحان دۋان­بەكوۆ: «ىرعىز اۋدانىنىڭ تۋريزم سالاسى بويىنشا الەۋەتى مول. بىراق سونى ۇقساتىپ, اۋدان بيۋدجەتىن تولىقتىراتىن جاعدايىن تۋعى­زا الماي كەلەمىز. ايتپەسە, تابي­عات بايلىعىنا قوسا, تاريحي ەس­كەرت­­كىش­تەر, جامانشىڭ سىندى قايتا­لان­باس قىزىقتار مول», – دەپ ءبىر ەلەڭ­دەتىپ قويعان بولاتىن. شى­نىن­دا, ىرعىزدا تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعان جەرلەر بارشىلىق ەكەن. سونىڭ ءبىرى جوعارىدا اكىم ايتقان – جا­مانشىڭ. عالىمداردىڭ بول­جامى بويىنشا بۇدان ميلليون جىل شاماسى بۇرىن وسى جەرگە كوس­موس­تىق دەنە سالماعى 36-40 ملن. تون­نا­لىق مەتەوريت قۇلا­عان. سونىڭ سال­دارىنان ون مىڭ­داعان مەگاتوننا بوم­بانىڭ قۋا­تىن­داي جارىلىستان اۋ­ماعى 5-6 كم, تەرەڭدىگى 700 مەتردەي قازان­­شۇڭقىر, تۇسكەن جەردىڭ توڭ­كە­رىل­گەنىنەن شىڭدار پايدا بولعان. جا­رىلىس توڭىرەگىندەگى قىسىم جۇز­د­ەگەن كيلوبارعا, تەمپەراتۋرا بىر­نەشە مىڭ گرادۋسقا جەتكەن. جا­رى­لىس تولقىنىنىڭ, شەكتەن تىس تەمپەراتۋرا مەن قىسىمنىڭ اسەرىنەن جەر قويناۋىنداعى جى­نىس­تاردىڭ اۋقىمدى بولىگى ارالاسىپ, ەرىگەن جانە بۋلانعان. ءسويتىپ, يمپاكتيت, تەكتيت جىنىستارى پايدا بولعان. بۇل ەكى جىنىستىڭ جەر بەتىندە ءبىر جەردەن تابىلۋى العاشقى رەت جامانشىڭ كراتەرىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ, يمپاكتيتتەرگە – جامانشىڭ, تەكتيتتەرگە – ىرعىزيت دەگەن عى­لىمي اتاۋلار بەرىلىپ, ول دۇنيە­جۇزىنە ءمالىم بولدى. تەكتيتتەر تۇڭعىش رەت وسى جەردەن كەزدەسكەن. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارىن 1937-1939, 1946, 1957, 1969, 1975-1976, 1980, 1986-1988, 1989-جى­لدار­دا جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرت­تەۋلەرىندە عالىمدار ا.ياشين, ۆ.ۆوحرامەەۆ, ە.بويتسوۆ, پ.پلو­رەنسكي, ا.داباجي, ر.گريەۆ, د.گارۆين, د.شتورنەر ءوز تۇجى­رىم­دامالارىنا ەنگىزىلىپتى. 1989 جىلدىڭ كۇزىندە اقش, كانادا, گەرمانيا, فرانتسيانىڭ عا­لىم­دارى­نان جاساقتالعان حالىق­ارا­لىق ەكسپەديتسيا جامان­شىڭ­عا الەم نازارىن اۋدارعان. ىرعىزيت تەك­تيتى – ىرىلىگى 2-3 مم-دەن 2-3 سم-گە دەيىن جەتەتىن تام­شى, سوپاق شار, يىرىلگەن كوپىر­شىك ءپىشىن­دى كەلگەن, كۇڭگىرت شى­نى ءتارىز­دى زات. ىرعىزيت باسقا ەل­دەر­­دەن تا­بىل­عان تەكتيتتەرگە ۇق­ساس كورى­ن­ەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز گيد بايان ابدى­نابيقىزىنىڭ سوزدەرىنەن بىلدىك. ابىلقايىر حاننىڭ ورداسى قوناتىن ماڭتوبە, تابيعاتتىڭ كەۋ­دەگە تاققان مارجانى – مالاي­دار­كول, تايپاقكول, بايتاقكول ءتارىزدى كولدەر, ء«مانi اۋليە قورىمى», وسى وڭىرگە عانا ەمەس, ىرگەلەس جاتقان تورعاي جۇرتىنىڭ يگى جاقسىلارى قۇرمەتتەگەن اكەلى-بالالى المات, سامىراتقا قاتىستى تاريحي ورىن­دار, جىر-داستاندار دەيسىز بە, اي­تەۋىر, ىرعىزعا كەلگەن جاننىڭ ءوزىن قىزىق­تىراتىن نەبىر جادىگەردى تاۋىپ, جانى جادى­راپ قايتاتىنى ايان. ءمانى اۋليە قورىمىنا قاتىستى دا نەشە ءتۇرلى اڭىزدار بار ەكەنىن ىرعىز مۋزەيىن ارالاعاندا بايقاعان بولساق, رەزەرۆات قىزمەتكەرلەرى ونىڭ شەڭبەرتال ەلدi مەكەنiنەن 9 شاقىرىم جەردە وقشاۋ جاتقان توبە ەكەنىن, ونىڭ تەمىراساتاۋ اتا­لاتىنىن, ال تاس قورىمدار بيiك توبە­دە ورنالاسقانىنا قاراماستان, ارنايى بارماسا بiردەن كوزگە تۇس­پەيتىنىن ايتتى. ءبىزدىڭ ىرعىز ولكەسىندە ورنا­لاس­قان عاجايىپ كولدەردىڭ ءبىرى – سابىندىكول, دەيدى ىرعىزدىقتار. سابىنكولدىڭ ايدىنى 118 گەكتار, كولدەنەڭى 0,8 كم, تەرەڭدىگى 1-2 مەتر, ءتۇبى اققايراڭ. كولدىڭ سابىن اتالۋىنىڭ سەبەبى, ونىڭ وڭتۇستىك جارتىسىندا قالىڭ جالپاق قوعا وسەدى دە, قالعان سولتۇستىك, باتىس بولىگى اشىق ايدىندى. جالپاق قوعا ساباعىنان مينەرالدىق زاتتار ءبولىنىپ شىعادى دا, كولدىڭ اشىق بەتىنەن سوققان جەل ونى ساپىرىپ ارالاستىرىپ, سابىنداتىپ جاتادى. سوندىقتان كولگە جۋىنۋعا كەلگەن ەل سابىندى پايدالانبايدى. تابي­عات-انا ءوزى جاساعان مايدا سابىندى سۋعا شومىلىپ, جانى سەرگىگەن جاننىڭ وسى كولدى اڭساپ قايتا كەلگىسى كەلەتىنى زاڭدى ەمەس پە. سونىمەن قاتار, اۋدان كولەمىن­دە رودوندى ەمدىك سۋىن اتقىلاپ جاتقان قاينارلار مەن ەمدىك تۇزدى سۋلار دا مول. وسىنىڭ ءبارى ەل ىرىسىنا اينالىپ, تۋ­ريس­تەر ەمدەلىپ, ساۋىعىپ, ال وتى­­رىق­شى ەل سولارعا قىزمەت كورسە­تىپ, پايداسىن تاپسا, اۋدان بيۋد­جەتى­نىڭ دە ءبۇيىرى قومپايا تۇسەر ەدى, دەگەن رەزەرۆات باسشىسى ۇلان مامىرباەۆ ەكوتۋريزمدى دامى­­تۋ باعىتىندا بۇگىنگى تاڭدا ما­لايدار كولدەر جۇيەسى تۋريس­تىك مارشرۋتىنىڭ تولقۇجاتى دايىن­دالىپ قويىلعانىن ايتىپ ءوتتى. ەكوتۋريستىك باعىتتى ۇستان­عان بۇل جوبادا مارشرۋتتىڭ جال­پى ۇزىندىعى 61,5 شاقىرىمعا بەل­­گى­لەنىپتى. ءجۇرۋ ۋاقىتى – 3 سا­عات 40 مينۋتقا سوزىلاتىن, ماۋ­سىم ايىنان قاراشاعا دەيىنگى ارا­لىق­تا 22 توپقا قىزمەت كورسەتۋگە لايىقتالعان مارشرۋت بويىندا سۋلى-نۋلى جەردىڭ اسەم تابيعاتى, جۇپار اۋاسى, ۇشقان قۇسى مەن جۇگىر­گەن اڭى قىدىرىستاعان جان­نىڭ جانىن جادىراتادى دەپ وي­لايمىز. كولدەر ماڭايىنا قازا­قى ءۇي تىگىپ, قىمىزىمىز بەن شۇ­با­تىمىزدى, وزگە دە ۇلت­تىق تاعام­دارىمىزدى ازىرلەپ, تۋريس­تەر­دىڭ الدىنا توسسا, قانداي عانيبەت. ىرعىزدىڭ قامىستى-قوعالى كولدەرى – بالىقشى ءۇشىن دە, با­لىق ءۇشىن دە تاپتىرماس مەكەن. الايدا, اۋداندا بالىقتى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى پايدا ىزدەگەن جاننىڭ اياعىن تۇسايدى-اق. ونىڭ ۇستىنە, بالىق قورى شو­عىر­لان­عان وزەن-كولدەرى بار اۋدان­نىڭ وبلىس ورتالىعىنان 490-500 شا­­قىرىم جەردە جاتۋى تەز بۇ­زى­لا­تىن بالىقتى حالىق تىعىز قو­نىس­­تانعان قالاعا جەتكىزۋ­گە ۇل­كەن كەدەرگى. دەگەنمەن, قى­زىل­وردا وب­لى­سىنداعى قازالى اۋدا­نى­­نىڭ تۇر­عىنى, «باقىت» شارۋا قوجا­لى­عى­نىڭ توراعاسى امان­باي ەر­حاتوۆ بايتاق كولىن مەردىگەرلىككە الىپ, ىرعىزدا بالىق­تى باستاپقى وڭ­دەۋ تسەحىن اشۋ­دى جوسپارلاپتى. ەن­دى-ەندى قول­عا الىنا باستاعان وسى جۇمىسقا ىرعىز­دىقتار ۇمىتپەن قاراپ وتىر ەكەن. قايتكەن كۇندە دە ىرعىزدىڭ وزەن-كولدەرىنەن اۋلانعان بالىققا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن وبلىس ورتا­لىعىندا وتكىزىلەتىن كۇزگى جار­مەڭكەلەردەن كورىپ ءجۇرمىز. حا­لىق ىرعىز بالىعى دەسە ەلەڭ­دەپ, قاقشىپ الىپ كەتىپ جاتادى. سون­دىقتان ءبىردى-ەكىلى بالىق وڭدەي­تىن كاسىپورىننىڭ ازدىق ەتۋى دە مۇمكىن, سول سەبەپتى وسى ءىستى دوڭ­گە­لەن­تىپ الىپ كەتەتىن كاسىپ­كەر­لەر تا­بىلىپ جاتسا, ولارعا قولداۋ كور­سەتىلەتىن بولسا, كانى, دەيدى ىرعىزدىقتار. ءتۇيىن وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتسا دا, حال-قادەرىنشە تىربا­نىپ, ەسەلەپ ەڭبەك ەتىپ, تۋعان جەر­­دىڭ وزەن-كولى, تاۋ-تاسىن كوز­دەرى­­نىڭ قاراشىعىنداي ساق­تاپ, تابيعاتىن ايالاپ, ەلدىك ءداستۇر­دىڭ وزىعىنا توزاڭ تۇسىرمەي ۇرپاقتارىنا جەت­كىزىپ كەلە جاتقان ىرعىز اۋدانى­نىڭ جۇرتشىلىعىن قالاي ماق­تاپ, ماداقتاساڭ دا ارتىقتىق ەتپەي­تىن­دەي. كۇندەلىكتى قوڭىرتوبەل تىر­شى­لى­گىن كەشىپ, ەرتەڭگى كۇندەرىنە دە­گەن ءۇمىتىن جەلماياعا ارتقانداي ەتىپ, قايتسەك بابالاردان ميراسقا قال­عان جەردى جەتىمسىرەتپەيمىز, ونىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز دەگەن يگىلىكتى ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ولارعا ۇلكەن ءبىر ريزاشىلىقپەن قارادىق.  انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». استانا – ىرعىز – استانا.