ءا.دوساحانوۆ 1968 جىلى الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءتامامدادى. العاشقى ەڭبەك جولىن الماتى قالاسى 2-ءشى كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا باستاعان ول وقۋدى بىتىرگەن سوڭ كسرو قارۋلى كۇشتەرى قاتارىنا, لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنا اسكەري دارىگەر رەتىندە شاقىرىلادى. دارىگەر 1970 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ەڭبەك جولىن جالعاستىرادى. ەلىمىزدەگى عىلىمي رەنتگەنراديولوگيا مەن كلينيكالىق راديوبيولوگيانىڭ نەگىزىن سالۋشى, ناگاي تاكاشي اتىنداعى حالىقارالىق بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى عالىم, اكادەميك سايم بالمۇحانوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولۋى ونىڭ ءارى قارايعى تاعدىرىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. مۇمكىن سودان دا بولار, ءاليحان حامزا ۇلى وسى عىلىمي مەكەمە قابىرعاسىندا وتىز جىلدان استام جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
قاتارداعى ونكوراديولوگ دارىگەردەن ءارتۇرلى قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ساۋلەلىك تەراپياسىمەن اينالىساتىن ءىرى كلينيكالىق راديولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسىنە دەيىن وسكەن مامان وسى ارالىقتا عىلىم دوكتورى دارەجەسىن دە ساتىمەن قورعاعان. ەمدەۋ, دارىگەرلىك قىزمەت تۋرالى ءاليحان حامزا ۇلى بىلاي دەيدى: «مەن ءوزىمدى باقىتتى دارىگەرمىن دەپ سانايمىن. دارىگەردىڭ باقىتى – ناۋقاستىڭ جاقسى ءومىر ساپاسى مەن امان-ساۋلىعىندا, دارىگەردىڭ ەمدەۋ قورىتىندىسىمەن قاناعاتتانۋىندا. ونكولوگيا ينستيتۋتىندا جۇمىس اتقارعان وتىز جىلدا ون مىڭنان استام ناۋقاستى ەمدەدىم. ولاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى (اۋرۋدىڭ I-II ساتىسىنداعى) دەرتتەن تولىق ايىعىپ ەڭبەككە جانە قالىپتى ومىرگە ارالاسىپ كەتتى, جارتىسى (III ساتىسىنداعى) حيميا-ساۋلەلىك تەراپيادان كەيىن 5 جىلدان 20 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى.
ويلاڭىزشى, وزدەرىن داۋاسى جوق دەرتكە دۋشار بولدىم دەپ ساناعان قانشاما ادامداردىڭ جۇرەگى قۋانىشقا تولدى؟ وسىعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ بىرىنشىدەن, دارىگەر ءوز ماماندىعىن قاتتى سۇيە ءبىلۋى ءتيىس جانە ەمدەۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ جولدارىن تابۋ ءۇشىن ۇنەمى ىزدەنىستە بولۋى كەرەك, ەكىنشىدەن, ناۋقاس ادامدى ءوز جاقىنى رەتىندە ەسەپتەۋ كەرەك. عىلىمنىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرىن قولدانۋ ارقىلى ساپالى ەمدەۋمەن قاتار, دەرتكە شالدىققان ادامنىڭ بەينەتىن جەڭىلدەتۋ, اياۋشىلىق ءبىلدىرۋ, جاقسى ءسوز ايتۋدىڭ دا ۇلكەن ەمدىك ءمانى بار ەكەنىن ەش ۇمىتپاعان ءجون». وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ءا.دوساحانوۆ س.بالمۇقانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىن تاجىريبەگە ەنگىزىپ, وبىرعا شالدىققانداردىڭ ءومىر جاسىن جالپى قولدانىستاعى ەمدەۋ تاسىلدەرىمەن سالىستىرعاندا 1,5-2 ەسەگە دەيىن ۇزارتتى. بۇل كسرو-دا جاڭا عىلىمي باعىت – كلينيكالىق ونكولوگياداعى پوليراديوموديفيكاتسيا دەپ اتالاتىن.
ياعني, ساۋلەمەن ەمدەۋدىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا حيميالىق جانە فيزيكالىق اگەنتتەردى قولدانۋدى ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ ەدى. مەترونيدازول نەمەسە اك-2123 ءدارى-دارمەكتەرىن ىسىك ىشىنە ەنگىزۋمەن قاتار سۆچ-گيپەرتەرميا جانە گيپەرگليكەميانى (اعزانى گليۋكوزامەن جاساندى قانىقتىرۋ) قولدانۋ وبىرعا شالدىققانداردىڭ ءومىرىن ءبىرشاما ۇزارتتى. 80-جىلدارى شەتەلدىك ماماندار مۇنى وبىردى ەمدەۋدەگى ايتارلىقتاي ءتيىمدى جەتىستىك دەپ ساناعان. ءاليحان حامزا ۇلى وبىردى ەمدەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىنە ارنالعان كسرو-نىڭ, قازاقستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ 15 ونەرتابۋ پاتەنتتەرىنىڭ اۆتورى. «كسرو ونەرتاپقىشى» دەگەن بەلگىمەن ماراپاتتالعان. جاپونيانىڭ دەنساۋلىقتى زەرتتەۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى, اتاقتى عالىم, پروفەسسور Tsutomu Kaqiya 1995 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا وتانداسىمىز تۋرالى بىلاي جازىپتى: ء«اليحان دوساحانوۆ مىرزانىڭ جۇمىسى وبىردىڭ ءار تۇرىندە گيپەرتەرميا جانە گيپەرگليكەميانى قولدانىپ ساۋلەمەن ەمدەۋدە اك-2123 ءدارىسىن كلينيكالىق زەرتتەۋ بويىنشا الەمدەگى العاشقى جيىنتىق ەسەپ بولىپ سانالادى. وسى عىلىمي جۇمىسقا جوعارى باعا بەرە وتىرىپ, اۆتورعا باتىلدىعى ءۇشىن العىس ايتامىن!
بۇل زەرتتەۋ تەك قانا قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەم بويىنشا وبىر اۋرۋىنا شالدىققان كوپتەگەن ناۋقاستاردىڭ جازىلىپ شىعۋىنا ۇلكەن كومەك كورسەتەدى». اتاپ ايتۋ كەرەك, دوساحانوۆتىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرگە دايىنداعان وڭەش, جاتىر مويىنى مەن دەنەسىنىڭ وبىرىن ەمدەۋدىڭ ەرەكشە تاسىلدەرى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, جاپونيانىڭ, ءۇندىستاننىڭ, برازيليانىڭ, رەسەيدىڭ, ازەربايجاننىڭ ونكومەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتىنە ەنگىزىلدى. عالىم «عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى تاجىريبەسىنە ەنگىزگەنى ءۇشىن» ءال-فارابي اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1980 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ءا.دوساحانوۆتى قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا عىلىم ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى (باسقارۋ قۇقىعىمەن) جانە مينيسترلىكتىڭ عىلىمي مەديتسينالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرادى, ول 1984 جىلعا دەيىن سوندا قىزمەت اتقاردى.
1984 جىلى ءا.دوساحانوۆ ونكولوگيا ينستيتۋتىنا قايتىپ كەلىپ, وندا جاپونيا مەن رەسەيدىڭ وزىق عالىمدارىنىڭ قولداۋىمەن 10 جىل بويى قولدانبالى كۇردەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساپ, «وڭەش, جاتىر دەنەسى وبىرلارى جانە قاتەرلى ليمفومالاردى ساۋلەمەن ەمدەۋدە پوليراديوموديفيكاتسيا ءادىسىن قولدانۋ» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى, دارىگەرلىك جۇمىسىن جالعاستىرادى. 2001 جىلى ونى ەلىمىزدىڭ ەڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى, داڭقتى تاريحى جانە تاماشا داستۇرلەرى بار, ايگىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا اكادەمياسىنا جۇمىسقا جولدايدى. مۇندا ول باستاپقىدا عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور, كەيىننەن عىلىمي-كلينيكالىق جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور لاۋازىمىندا ءۇش جىلدان استام قىزمەت اتقارادى. وسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعايتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستى اشىپ, باسقاردى, وندا 30-دان استام مامان ديسسەرتاتسيا قورعادى.
2004 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءاليحان حامزا ۇلى استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىققا جۇمىسقا اۋىسادى, بۇگىنگە دەيىن سول جەردە جۇمىس اتقارۋدا. باستاپقىدا باس دارىگەر, كەيىننەن باس ديرەكتوردىڭ عىلىمي جۇمىستار, ستراتەگيالىق دامۋ جونىندەگى ورىنباسارى بولعان پروفەسسور ءوزىنىڭ وسىنداعى قىزمەتى جونىندە «بۇل ماعان تاعدىرىم ۇسىنعان تاعى دا ءبىر سىيلىق», دەيدى. ويتكەنى, بۇل داڭقى شىققان ۇجىمدى ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ توپ-مەنەدجەرى, «مەديتسينا مارشالى», (وعان بۇل اتاقتى جانە التىن مەدالدى 1801 ج. ناپولەون بوناپارت ءوزى قۇرعان «ۇلتتىق ونەركاسىپكە كومەك كورسەتۋ اسسوتسياتسياسى» بەرگەن) پروفەسسور اباي بايگەنجين باسقارادى. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ول ۇعمو قۇرىلىسىن سالدى جانە 15 جىلدا ونى كوپبەيىندى, بىرەگەي, «بەس جۇلدىزدى» مارتەبە العان ەۋروپانىڭ ۇزدىك مەديتسينالىق ورتالىقتارىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەردى.
ول الەمدىك ۇزدىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جانە ساپانىڭ الەمدىك يدەياسىن ۇستانعان كرەاتيۆتى جانە جوعارى پاراساتتى مىقتى مامانداردى اسا ۇقىپتىلىقپەن جينادى. ءاليحان حامزا ۇلى ۇعمو-دا ءۇش ماماندىق بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشىپ, ونى ءوزى باسقاردى. ءتورت جىل ىشىندە كلينيكادان دا, ەلدىڭ ءار ايماقتارىنان دا 70-تەن استام مامان ديسسەرتاتسيالارىن تابىستى قورعاپ شىقتى. دارىگەر-عالىم سوناۋ 16 جاستاعى ستۋدەنت كۇنىنەن باستاپ وسى ۋاقىتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىسپەن اينالىسىپ كەلەدى. دالىرەك ايتساق, اقتوبە مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا جوو-نىڭ كومسومول كوميتەتى بيۋروسىنىڭ قۇرامىنا سايلاعاننان بەرى قوعامدىق جۇمىس ونىڭ ۇيرەنشىكتى قىزمەتىنە اينالعان.
1975 جىلى ءاليحان دوساحانوۆتى «قازاقستان كومسومولىنىڭ بەتكە ۇستار بەينەسى» ەتىپ تاڭدايدى جانە تيراجى 100 مىڭ دانامەن (ەكى رەت 50 مىڭنان) ونىڭ پورترەتى جانە قوسىمشا كومسومول تۋرالى پلاكات شىعارىلىپ, رەسپۋبليكاعا تاراتىلدى. سوناۋ 1967 جىلدارى, ستۋدەنت دوساحانوۆ الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا «ەسكۋلاپ» اتتى ەستەتيكالىق تاربيەلەۋ كلۋبىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولعان, ال ۆيتسە-پرەزيدەنتى كسرو حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كلۋبتىڭ مۇشەلەرى – ەراسىل ابىلقاسىموۆ, روزا باعلانوۆا, اباي بايگەنجين, روزا جامانوۆا, شامعون قاجعاليەۆ, ەرمەك سەركەباەۆ, ەۆگەني سيدوركين جانە ت.ب. تۇلعالار ەدى. كلۋب وتىرىستارىنا اتاقتى ونەر وكىلدەرى, تۇتاس تۆورچەستۆولىق ۇجىمدار, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر, مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەستر جانە ت.س.س. شاقىرىلاتىن. جانە دە وسىنداي كەزدەسۋلەر ستۋدەنتتەر اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ, جالپىعا ءمالىم بولاتىن.
ا.بايگەنجين مەن ءا.دوساحانوۆ 2012 جىلى «قازاقستاندىق دارىگەرلەر يادرولىق سوعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرعانى قوعامعا بەلگىلى. سول بىرلەستىك 2014 جىلدىڭ 25-29 تامىزىندا استانا قالاسىندا, تاۋەلسىزدىك سارايىندا اۋقىمدى شارا – بەيبىتشىلىك نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋراەتى, «الەم دارىگەرلەرى يادرولىق سوعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن» (IPPNW) حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىن وتكىزدى. بارلىق قۇرلىقتان, الەمنىڭ 50-دەن استام ەلىنەن 600-دەن استام دەلەگات كەلدى, شارا اۋقىمىندا سەمەي, كۋرچاتوۆ قالالارىنا, يادرولىق پوليگونعا چارتەرلىك رەيستەر ۇيىمداستىرىلدى. فورۋم ۇلكەن حالىقارالىق رەزونانس تۋدىردى. كونگرەسس اتىنا قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, كوستا-ريكانىڭ پرەزيدەنتتەرىنەن, ايگىلى شەتەلدىك قوعام قايراتكەرلەرىنەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ كوشباسشىلارىنان قۇتتىقتاۋ حاتتار مەن بەينەۇندەۋلەر, ال شارادان كەيىن كوپ ەلدەن جاعىمدى پىكىرلەر جانە العىس حاتتار كەلىپ ءتۇستى. ارايلى اتامەكەنىمىزدىڭ ابىرويىن اسپانداتقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى پروفەسسور ءاليحان دوساحانوۆتىڭ جارتى عاسىرلىق ادال بەينەتى, ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە ەلىمىزدە مەديتسينا عىلىمىن دامىتۋ جولىندا سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان دا, مەديتسينا مەن عىلىم سالاسىنداعى باسشىلار تاراپىنان دا لايىقتى باعالاندى.
2008 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن وعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلدى. «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ العىس حاتتارىنا يە بولدى. ول «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ جانە مەديتسينا عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى ءۇشىن» شەتەلدىك «HIPPOCRAT», «AVICENNA», «پيروگوۆ» وردەندەرىنىڭ كاۆالەرى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ناگرادالارىمەن ماراپاتتالعان. جارتى عاسىر بويى شىعارماشىلىق زور قابىلەتىن ادال ەڭبەگىنە ارقاۋ ەتىپ, عيبراتتى عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان, وتانشىلدىعى مەن ۇلتتىق رۋحى جوعارى, ازاماتتىق ۇستانىمى ايقىن, تاماشا ادامي قاسيەتتەردى بويىنا جيناقتاعان قولى شيپالى دارىگەر, وزىق ويلى عالىم ءاليحان حامزا ۇلىنىڭ بۇگىنگى جەتكەن بيىگىنە كوز سالساڭ, الاشتىڭ ءاربىر ازاماتى ءدال وسىنداي قاجىرلىلىقپەن, تاباندىلىقپەن مەملەكەتىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە قال-قادەرىنشە ۇلەس قوسسا ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
ايگۇل سەيىلوۆا,
جۋرناليست.
